КӨКТЕМНІҢ ҚҰПИЯСЫ

КӨКТЕМНІҢ ҚҰПИЯСЫ

Қарт бағбан қыс бойы үнсіз жатқан баққа қарап ұзақ отырды. Кеше ғана бұтақтары жапырақсыз, діңдері қурағандай көрінген ағаштардың арасында тіршіліктің белгісі жоқ еді. Жердің беті сұрғылт тартып, шөптің ізі де қалмаған. Қар астында қалған топырақтың өзі әлдеқашан өмірден баз кешкендей әсер қалдыратын.

— Биыл бақ оянбайтын шығар, — деді жанындағы немересі.

Қарт оған бұрылып қарады. Жүзіндегі әжімдерге көктемнің сәулесі түскендей, жымиып қойды.

— Сен бақты көріп тұрсың, балам. Бірақ оның ішіндегі өмірді көре алмай тұрсың.

— Қалайша? Ағаштардың бәрі өліп қалған сияқты ғой.

— Өліп қалған мен өмірін уақытша көрсетпей тұрғанның айырмасы бар. Қыста ағаштың бұтағы жалаңаштанады, жапырағы жерге түседі, гүлі солады. Бірақ оның тамырында тіршіліктің ізі сақталады. Көктем келгенде сол жасырын өмір қайтадан сыртқа шығады.

Немересі қарияның сөзіне онша түсіне қоймады. Ол үшін қыс деген — суық, көктем деген — жылылық қана еді. Ал қарт үшін әр жыл сайын қайталанатын осы екі мезгіл адамзаттың ең үлкен жұмбақтарының бірін үнсіз түсіндіріп тұрғандай болатын.

Адам кейде өз көзіне ғана сенеді. Көрмесе — жоқ деп ойлайды. Үнсіздікті — бос кеңістік, қараңғылықты — ақырғы шек, ал ажалды — тіршіліктің мүлде тоқтауы деп қабылдайды. Бірақ табиғаттың өзінде адам түсіне бермейтін талай құпия бар.

Бір кездері жасыл жамылған мына бақтың әр жапырағы желмен тербеліп, әр гүлі араларға нәр беріп, әр жемісі біреудің дастарқанына қуаныш сыйлаған. Сосын күз келді. Жапырақтар сарғайды. Бұтақтар бос қалды. Кеше ғана тіршіліктің ортасында тұрған жемістер бүгін топыраққа сіңіп кетті.

Алайда табиғат жоғалтқанын жай ғана жоққа шығарған жоқ. Кеткеннің орнына жаңасын әкелді. Бұрынғы жапырақ қайта оралмады, бірақ оның орнына басқа жапырақ шықты. Былтырғы гүл қайтып келмеді, бірақ биылғы көктемде жаңа гүл ашылды. Өткен жылғы жемістің дәмі естелікке айналды, ал жаңа жемістердің нәрі енді пісіп жетілмек.

Сонда бір ой келеді: егер бір ағаштың бойында жыл сайын осыншама өзгерісті жүзеге асыру мүмкін болса, бүкіл жер бетін көктем сайын қайтадан жасыл желекке бөлейтін құдіреттің мүмкіндігіне қандай шек қоя аламыз?

Қарт бағбан осыны ойлаған сайын көктемге басқаша қарайтын. Ол үшін көктем күнтізбедегі жаңа мезгіл емес, көзге көрінетін үлкен бір жауап еді.

Бір күні немересі атасының ескі сандығын ақтарып отырып, сарғайған сурет тауып алды. Суретте жас жігіт пен оның қасында тұрған жас келіншек бейнеленген. Жігіттің жүзі таныс болғанымен, әлдебір бөтен адамға ұқсайтын.

— Ата, мынау кім?

Қарт суретті қолына алды. Біраз үнсіз қалды.

— Менмін.

— Сіз бе? Қазір мүлде басқа адамсыз ғой!

Қарт суреттегі өзіне ұзақ қарады. Сол бір жас жігіттің бойында қанша арман, қанша үміт, қанша алаң болғанын есіне түсірді. Ол кезде өмірді ұзақ жол деп ойлайтын. Ал қазір сол жолдың қаншалықты жылдам өткеніне таңғалатын.

— Иә, менмін. Бірақ бұл суреттегі адам менің бүгінгі қалпымнан көп нәрсемен ерекшеленеді. Жылдар ішінде денем де, ойым да, мінезім де өзгерді. Шашымның түсі өзгерді, жүзіме әжім түсті, күшім азайды. Бірақ мен өзімді сол баяғы адаммын деп сезінемін.

— Сонда адам бір адамның ішінде бірнеше адам болып өмір сүре ме?

Қарт күліп жіберді.

— Адамның ғажайыбы да сонда. Ол өзгеріп жатады, бірақ өзгерістің арасында өзінің тұтастығын сақтап қалады. Кеше бала едің, бүгін жасөспірімсің, ертең азамат боласың. Кеше бір нәрсені түсінбедің, бүгін түсіндің. Кеше кешіре алмадың, бүгін кешіре алдың. Адамның өмірі — үздіксіз жаңару.

— Бірақ адам қартайғанда неге қайта жасармайды?

— Өйткені жаңарудың бәрі бұрынғы қалпыңа қайту емес, балам. Кейбір жаңару сені алға жетелейді, кейбірі бір кезеңді аяқтайды. Жас кезіңнің орнына ақыл келеді, күштің орнына тәжірибе келеді. Бірақ бір күні осы өмірдің де соңғы парағы ашылады.

Ол терезеден сыртқа қарады. Қар астындағы баққа күн сәулесі түсіп тұр екен.

— Ал табиғаттың бізге көрсетіп тұрғаны — аяқталды дегеннің бәрі мәңгілік жоғалу деген сөз емес.

Адамның кешке ұйқыға кетіп, таңертең қайта оянуы да қайта тірілудің күн сайын көз алдымызда қайталанатын шағын мысалы іспетті. Ұйқы кезінде адамның қоршаған ортамен байланысы уақытша әлсіреп, ол таң атқанда қайтадан сергек күйге оралады. Әрине, ұйқы мен өлім бір құбылыс емес; бірақ күнделікті осы ауысу адамға өмірдің тоқтауы мен қайта жалғасуы туралы ой салады.

Адам ағзасы да бір сәтке тоқтамай жаңарып отырады. Ескі жасушалардың орнына жаңалары түзіліп, тері, қан және басқа да тіндер өздеріне тән мерзіммен алмасады. Бұл үдеріс дененің барлық бөлігінде бірдей жүрмейді: кейбір жасушалар жиі жаңарса, кейбірі өте баяу жаңарады. Сондықтан адам денесі алты ай сайын түгелдей ауысады деу дұрыс емес. Дегенмен ағзаның үздіксіз жаңаруы — көзге көрінбейтін, бірақ күн сайын жүріп жатқан ғажайып үдеріс.

Біз көбіне кереметті алыстан іздейміз. Ал ол күн сайын көз алдымызда қайталанып жатады.

Қарт бағбан бір көктемде немересіне кішкентай алма ағашын отырғызуды тапсырды.

— Мынаны өзің ек, — деді ол.

Бала топырақты қазып, көшетті орналастырып, үстіне жер үйді. Содан кейін күн сайын су құйып жүрді. Алайда бірнеше апта өтсе де, ағаштың бойынан ешқандай өзгеріс байқалмады.

— Ата, мына ағаш өспейтін сияқты.

— Сен оны қазып көрдің бе?

— Жоқ.

— Онда неге асығасың?

— Өйткені ештеңе болып жатқан жоқ.

Қарт күрекке сүйеніп, немересіне қарады.

— Сен тек жердің үстін көресің. Ал тамырдың астында не болып жатқанын білмейсің. Кейбір өзгерістер көзге көрінбейді. Ағаш алдымен тамырын бекітеді, содан кейін ғана бұтағын өсіреді. Егер сен күн сайын шыдамсызданып, оны қазып қарай берсең, өсуіне өзің кедергі жасайсың.

Бұл сөз баланың есінде қалды. Көп ұзамай көшеттің бұтағында кішкентай бүршік пайда болды. Артынша жапырақ шықты. Бала қуанып, атасын шақырды.

— Ата, қараңызшы! Оянды!

— Ол ұйықтап жатқан жоқ еді, балам. Біз оның жұмысын көре алмай жүргенбіз.

Қарттың осы бір сөзі адам өмірінің талай құбылысына жауап беретіндей еді. Кейде адам да өзгермей тұрғандай көрінеді. Бірнеше рет сүрінеді, бір мәселесін шеше алмайды, талай жыл бойы бір арманына жете алмай жүреді. Бірақ оның ішінде көзге көрінбейтін күрес жүріп жатуы мүмкін. Бір күні сол күрестің нәтижесі сыртқа шығады.

Өмірде бәрі бірдей көктемді бір уақытта қарсы алмайды. Біреудің жастық шағында ашылған гүл екіншісінде кеш ашылады. Біреу ерте табысқа жетеді, біреу ұзақ жылдар бойы ізденеді. Біреудің арманы жиырмасында орындалады, енді біреудікі алпысында жүзеге асады. Сондықтан өзгенің көктеміне қарап, өз қысыңды мәңгілік деп ойламау керек.

Арада жылдар өтті. Қарт бағбанның немересі ер жетті. Бір күні ол атасының қасына асығыс келді. Жүзінен қуаныш та, абыржу да байқалады.

— Ата, менің өмірімдегі бір үлкен кезең аяқталды. Жұмысымнан айырылдым. Көптен бері жоспарлаған ісім де жүзеге аспады. Енді не істерімді білмеймін.

Қарт оған орындық ұсынды.

— Бақшадағы ағаштарды көріп тұрсың ба?

— Көріп тұрмын.

— Күзде олардың жапырағы түседі. Бірақ ешбір ағаш жапырағын ұстап қалу үшін бұтағын сындырмайды. Ол мезгілдің ауысуын қабылдайды. Себебі әр мезгілдің өз міндеті бар.

— Бірақ адам ағаш емес қой, ата. Адамның арманы бар, жауапкершілігі бар.

— Дұрыс айтасың. Адам ағаштан да күрделі. Оның арманы да, қорқынышы да, өкініші де бар. Бірақ бір нәрсені ұмытпа: өміріңнің бір есігі жабылғанда, бүкіл әлем жабылып қалмайды. Сенің бүгінгі жағдайың — бүкіл болмысыңның соңғы анықтамасы емес.

Немересі үнсіз қалды.

— Сен жоғалтқан нәрсеңді ғана ойлап отырсың. Ал қолыңда қалған мүмкіндіктерді көріп жүрсің бе? Кеше біреудің қызметкері едің, енді өз ісіңді бастауға мүмкіндігің бар шығар. Кеше біреудің шешіміне тәуелді болдың, енді өз шешіміңе жауап беретін шығар. Бірақ мұның бәрі оңай болады деп уәде бере алмаймын. Көктемнің келуі үшін де жер күнді айналып, ұзақ жол жүреді.

Қарт немересінің иығына қолын қойды.

— Өмірде кейде жапырағыңнан айырыласың. Кейде гүлің солады. Кейде еңбегіңнің жемісін басқа біреу жинап кеткендей көрінеді. Бірақ сен тамырыңды жоғалтпа. Тамыр дегеніміз — білімің, мінезің, еңбегің, адамгершілігің. Солар аман болса, қайта бүр жаруға мүмкіндік бар.

Сол күні кешке немересі бақтың шетіне барып, жалғыз отырды. Күн батып бара жатты. Аспанның қызғылт шапағы жалаңаш бұтақтарға түсіп, оларды алтын түске бояды.

Ол алғаш рет ағаштарға басқаша қарады. Бұрын жапырақсыз бұтақтарды өлімнің белгісі деп түсінсе, енді оларды жасырын өмірдің күзетшілеріндей көрді. Жердің астында тамырлар үнсіз жұмыс істеп жатқандай сезілді. Қара топырақтың қойнында болашақтың мыңдаған бүршігі жатқандай еді.

Оның ойына бір сұрақ келді: егер әр көктемде жер бетінде сансыз тіршілік қайтадан бой көтерсе, неге адам өзінің өлімнен кейінгі өмірін мүлде мүмкін емес деп қабылдауы керек?

Адам өмірге қалай келгенін толық түсінбей жатып, өмірден кейінгі құбылыстарға үкім шығаруға асығады. Өзінің алғашқы жасушасының қалай адамға айналғанын көрген жоқ. Ана құрсағындағы алғашқы қозғалысын есіне түсіре алмайды. Балалық шағының алғашқы күндерін де білмейді. Бірақ осының бәрі оның өмірінде болған шындық.

Ол бір кездері дүниеге келмеген еді. Кейін пайда болды. Әуелі әлсіз дене, кейін толыққанды адам болды. Бір кезде жүре алмады, сөйлей алмады, ойлай алмады. Уақыт өте келе бәрін үйренді.

Сонда адам үшін ең үлкен жұмбақ — өзінің қалай пайда болғаны ма, әлде өмірдің жалғасын қалай елестететіні ме?

Қарттың сөздері есіне түсті: «Біз оның жұмысын көре алмай жүргенбіз».

Адам табиғаттың әрбір құбылысын өз өлшемімен бағалауға бейім. Бірақ табиғат оның өлшеміне бағынбайды. Бір тал тұқымнан алып ағаш өседі. Кішкентай дәннен тұтас егін алқабы пайда болады. Құрғақ бұтақтың бойында қайтадан гүл ашылады. Қыс бойы үнсіз жатқан жер көктемде тіршілікке толады.

Осының бәрін жыл сайын жүзеге асыратын құдірет адамға бір ойды ұқтырады: адамның ақылы бір нәрсені елестете алмауы оның жүзеге асуына кедергі емес.

Адамды алғаш рет өмірге әкелген құдірет үшін оны қайтадан тірілту мүмкін емес пе?

Көктем қайта келді. Қарт бағбанның бақшасындағы алма ағаштары гүлдеді. Былтырғы гүлдердің ешқайсысы қайтып келген жоқ. Бірақ олардың орнына жаңа гүлдер ашылды. Әрқайсысы өз мезгілінде пайда болып, өз міндетін атқарып жатты.

Қарт енді баққа күн сайын келе алмайтын. Денсаулығы сыр беріп, үйде көбірек отыратын болды. Немересі оның орнына ағаштарға су құйып, бұтақтарын күтіп жүрді.

Бір күні ол атасының төсегінің жанына келіп отырды.

— Ата, алма ағашыңыз биыл ерекше гүлдеді.

Қарт әлсіз ғана жымиды.

— Демек, еңбегіміз зая кетпеген екен.

— Жемісі де жақсы болады деп ойлаймын.

— Оны көрсең, маған да айтып келерсің.

Немересі атасының қолын ұстады. Сол қолдың тамырлары білініп, саусақтары бұрынғыдай күшті емес еді. Бір кездері күрек ұстаған, талай ағаш отырғызған, баласын әлдилеген, немересінің маңдайынан сипаған қол енді тыныш жатты.

Немересі кенеттен бір шындықты түсінді: адам өміріндегі әрбір көктемнің бағасы оның мәңгілік болмауында еді. Егер бәрі өзгермей, бәрі бір қалпында қала берсе, уақыттың да, сағыныштың да, кездесудің де мәні болмас еді.

Адам кейде қоштасуды жоғалу деп ойлайды. Бірақ бір адамның өмірі екінші адамның жадында, мінезінде, жасаған жақсылығында жалғасады. Әкенің үйреткені баласының бойында, атаның еккен ағашы немересінің қолында, ұстаздың берген білімі шәкіртінің ойында өмір сүреді.

Ал адамның тәні ше?

Қарттың жанары терезеге қадалды. Сыртта алма ағашының гүлдері желмен баяу тербеліп тұрды. Ол бір сәтке көзін жұмды. Сол сәтте оған көктемнің әрбір гүлі бір ғана нәрсені айтып тұрғандай көрінді: жаратылыстың құпиясын тек бүгінгі көрініспен өлшеуге болмайды.

Ол немересінің қолын сәл қысып:

— Балам, көктем келгенде ағаштарға қарауды ұмытпа. Олар адамға көп нәрсе үйретеді. Бірақ ең бастысы — өмірдің бір ғана көрінісін соңғы көрінісі деп қабылдама, — деді.

Кейін қарт дүниеден өтті.

Бақтағы ағаштар тағы да күзді қарсы алды. Жапырақтары сарғайып, жерге төгілді. Қыс келіп, бұтақтары жалаңаш қалды. Немересі бұрынғыдай бұл көріністен мұңаймады. Ол атасының отырғызған ағаштарына қарап, олардың көктемде қайта гүлдейтінін білді.

Бір күні ол бақтың шетіне жаңа көшет отырғызды. Топырақты қопсытып, тамырына су құйды. Сосын атасының баяғы сөзін есіне алды: «Тамырын жоғалтпа».

Ағаштың кішкентай бұтағы желмен қозғалды.

Адамның ғұмыры да осы бақ секілді. Бір нәрсе келеді, бір нәрсе кетеді. Балалық шақ өтеді, жастық шақ алыстайды, күш әлсірейді, дене өзгереді. Біз күн сайын кешегі өзімізден аздап алыстап, ертеңгі өзімізге жақындаймыз. Кейде мұны жаңару дейміз, кейде қартаю дейміз, кейде тағдыр дейміз.

Бірақ табиғаттың жыл сайын қайталайтын бір сабағы бар: көзге көрінбеген нәрсе міндетті түрде жоқ емес, ал бір көріністің аяқталуы бүкіл болмыстың аяқталғанын білдірмейді.

Көктем — жай ғана гүлдердің ашылуы емес. Ол — адам ақылына қойылған үнсіз сұрақ. Қыс бойы өлі тыныштыққа батқан жердің қайта тірілуі — болашақтағы ұлы жаңғыруды түсінуге берілген көрнекі мысал. Егер бір ағаштың бойында жапырақ, гүл, жеміс қайта-қайта пайда бола алса, ал бүкіл жер жүзі жыл сайын сансыз тіршілікпен жаңарса, онда адам баласының қайта тірілуі де жаратылыстың үлкен заңдылығымен үндесетін құбылыс ретінде ойға оралады.

Адамды алғаш рет өмірге әкелген құдірет үшін оны қайтадан тірілту мүмкін емес пе?

Адам өз денесінің әр сәтте жаңарып жатқанын толық сезбейді. Бірақ оның сезбеуі жаңарудың жоқтығын білдірмейді. Ол түнде ұйықтап, таңертең оянады. Кеше болған әлсіздігін бүгінгі қуатымен жалғастырады. Жылдар бойы өзгерсе де, өзінің кім екенін ұмытпайды.

Бәлкім, адамға ең әуелі осыны түсіну керек шығар: біз өмірдің барлық құпиясын білу үшін емес, оның белгілеріне зер салу үшін жаратылғанбыз.

Көктем келгенде жерге қара. Қураған бұтаққа қара. Кішкентай дәнге қара. Сонда сен тіршіліктің тек көзге көрінетін бөлігін ғана емес, оның ар жағында жатқан шексіз мүмкіндікті де сезіне бастайсың.

Өйткені көктемнің ең үлкен құпиясы — гүлдердің қайта ашылуында ғана емес, адамның сол гүлдерге қарап, өзінің де мәңгілік туралы ойлануында.

Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.