АДАМ кейде қолындағы барынан айырылғанда ғана оның қадірін түсінеді. Кеше ғана күнделікті тіршіліктің бір бөлшегі саналған дүниелер бүгін сағынышқа айналады. Бір үзім нан, бір жұтым су, таңертең терезеден түскен күн сәулесі, анасының дауысы, баласының күлкісі… Бұлардың бәрі адамның өмірінде бар кезде елеусіз көрінеді. Ал жоғалған сәтте олардың ешқайсысын дүниедегі алтынға да айырбастай алмайтынын сезеді.
Қызығы, адам көбіне жоқ нәрсесіне назар аударып, бар нәрсесін ұмытып кетеді.
Қаланың шетіндегі шағын үйде тұратын Ерлан күн сайын таңертең асығыс оянатын. Бір қолында телефоны, екінші қолында кофе. Көңілі жұмыста, ойы келесі айда алатын көлігінде. Қазіргі көлігі ескі, үйі шағын, жалақысы аз көрінетін. Әріптесінің жаңа көлігін көрсе, көңілі түсетін. Көршісінің үйін жөндегенін естісе, өз өміріне көңілі толмайтын.
Бір күні таңғы ас үстінде қызы: «Әке, бүгін бірге мектепке барайықшы», — деді. «Қызым, уақытым жоқ. Жұмысқа кешігіп барамын». Қызы үндемеді. Қолындағы нанның шетін үзіп, әкесіне қарады да, терезеге бұрылды.
Ерлан сол сәтте ештеңе байқамады. Оның ойында тағы да несие, қызметтік өсу, табыс пен шығын жүріп жатқан.
Арада бірнеше ай өткенде ол жұмыс бабымен басқа қалаға іссапарға шықты. Қонақүйдің терезесінен түнгі қалаға қарап отырып, біртүрлі бос сезінді. Қымбат бөлме, жайлы төсек, мол дастарқан бар. Бірақ үйдегі қарапайым таңғы астың жылуы жоқ. Қызының дауысы естілмейді. Жұбайының шай құйып жүріп айтатын күнделікті әңгімесі де жоқ.
Сол кезде ғана ол байлықтың кейде адамның қолында емес, жанында болатынын түсіне бастағандай еді.
Табиғаттың тіршілігіне зер салсақ, оның бүкіл жүйесі бір-бірімен тығыз байланысқанын көреміз. Жердің құнарынан өсімдік өнеді, өсімдіктен жан-жануар қорек табады, жануарлар мен өсімдіктер адам өміріне қызмет етеді. Күннің жылуы, судың мөлдірлігі, ауаның тазалығы, топырақтың берекесі — бәрі бір-бірін толықтырып тұрған үлкен үйлесімнің бөлшектері.
Табиғатта ештеңе жалғыз өмір сүрмейді. Бір ағаштың жемісі біреудің қорегі болса, сол жемістің дәні келесі ағаштың бастамасына айналады. Бір тамшы судың өзі тұтас тіршіліктің жалғасуына себеп болады.
Осы үйлесімді байқап қараған адам бір ақиқатқа кезігеді: өмірдің мәні тек алу емес, алғаныңның қадірін түсіну және оны орнымен пайдалану.
Адамның өзге тіршілік иелерінен ерекшелігі де осында. Ол тек ішіп-жеп, тіршілік етумен шектелмейді. Ол жеген асына, көрген әсемдігіне, естіген әуеніне, сезінген мейіріміне ой жүгірте алады. Бір жемістің дәмінен табиғаттың ғажайып құрылысын аңғарады. Бір тал гүлдің иісінен сұлулықтың мәнін сезінеді. Бір үзім нанның артында қаншама адамның еңбегі жатқанын түсінеді.
Демек, адамды адам ететін қасиеттердің бірі — алғыс айта білу.
Бірде ауылдағы қарт бағбан немересін ертіп, алма бағына барады. Күз мезгілі еді. Ағаш бұтақтары жеміске толып, жерге түскен алмалар топырақтың үстінде шашылып жатты. Немересі бір үлкен алманы алып, жеңіне сүртіп, тістей бастады.
— Ата, мына алма тәтті екен! — деді ол қуанып.
Қарт күлімсіреп: «Алманы кім өсірді?» — деп сұрады. «Ағаш өсірді». «Ағашты кім отырғызды?» «Сіз отырғыздыңыз». «Ал ағашқа су берген кім?» «Сіз». «Жаңбыр жаумаса ше? Күн шықпаса ше? Жер құнарсыз болса ше? Сен осы алманы жалғыз өзің өсіре алар ма едің?»
Бала ойланып қалды. «Жоқ, ата. Мен тек жей аламын екен». Қарт немересінің басынан сипады. «Міне, балам, адам көбіне қолына келген дүниені өзі тапқандай көреді. Бірақ әрбір жемістің артында өз еңбегіңмен бірге өзің басқара алмайтын мыңдаған себеп бар. Сондықтан алғаныңды бағала. Еңбекті де, табиғатты да, адамдарды да қадірле».
Немересі алманың қалған бөлігін асықпай жеді. Бұрын тек тәтті дәмін ғана сезетін бала енді оның артындағы еңбекті де ойлай бастады. Адамның дүниеге көзқарасы кейде бір ауыз сөзден өзгереді.
Шүкіршілік дегеніміз — адамның қолындағысына қанағат етіп, армандаудан бас тартуы емес. Ол — барды бағалай отырып, жоққа ұмтылу. Қанағат пен талап бір-біріне қарсы ұғымдар емес. Қанағат адамды тоқмейілсуден сақтаса, талап алға жетелейді.
Бірақ осы екеуінің арасындағы тепе-теңдік бұзылғанда, адамның көңіліне тойымсыздық ұялайды. Тойымсыздықтың ерекшелігі — оның шегі болмайды. Бір үйі бар адам екінші үйді қалайды. Екінші үйге жеткен соң үшіншісін ойлайды. Бір көлік алған адам келесі үлгісіне қызығады. Бір белесті бағындырған соң, бұрынғы жетістігінің қуанышын сезінбей, келесі мақсаттың соңынан жүгіреді.
Сөйтіп, өмірдің өзі қуанышқа емес, үздіксіз салыстыруға айналады.
Бір күні екі адам бір дастарқан басында отыр делік. Біріншісі қарапайым тағамға қарап: «Бүгін де дастарқанымыз мол екен», — дейді. Екіншісі дәл сол тағамға қарап: «Тағы да осы ма?» — деп қабағын түйеді. Дастарқан өзгерген жоқ. Өзгергені — адамның ішкі өлшемі.
Шүкіршіліктің алғашқы сабағы да осыдан басталады: бақыттың мөлшерін дүниенің көлемімен емес, адамның оны қалай қабылдайтынымен өлшеу.
Бір қызығы, адам бойындағы алғыс сезімі тек ойда ғана қалмайды. Ол мінезге, әрекетке, қарым-қатынасқа айналады. Біреу саған жақсылық жасаса, оны бағалау — алғыс. Біреу уақытын бөліп көмектессе, оның еңбегін құрметтеу — алғыс. Ата-анаңның маңдай терін ескеріп, оларға қамқор болу — алғыс. Табиғаттың байлығын ысырап етпей пайдалану да — алғыс.
Алғыстың ең шынайы түрі кейде сөзбен айтылмайды. Ол адамның ісінен көрінеді. Нанды қадірлейтін адам оны аяқасты етпейді. Уақыттың қадірін түсінген адам оны босқа өткізбейді. Ата-анасының еңбегін бағалаған бала олардың үмітін ақтауға тырысады. Өмірдің мүмкіндігін сезінген адам қабілетін босқа шашпайды.
Демек, алғыс — өткенге айтылатын ризашылық қана емес, болашаққа жүктелетін жауапкершілік.
Шүкіршілікке қарсы тұратын тағы бір мінез бар. Ол — ысырап. Ысырап тек ақшаны көп жұмсау емес. Ол — адамның өзіне берілген мүмкіндікті қадірлемеуі.
Кейбіреулер бір күндік табысын бір кеште жұмсап, ертеңгі күнін ойламайды. Кейбіреулер үйіндегі тағамды бұзып, қоқысқа тастайды. Енді біреулер өзіне берілген уақытты пайдасыз әңгіме мен бос әуреге сарп етеді. Ал кейбіреулер қолындағы қабілетін дамытпай, өзгелердің жетістігіне қызғанышпен қарайды.
Бұлардың бәрінің түбінде бір ортақ кемшілік жатыр: берілген нығметтің қадірін сезінбеу.
Қанағат дегеніміз — азға көну емес, жеткілікті нәрсенің қадірін білу. Үнемшілдік дегеніміз — сараңдық емес, әрбір дүниені өз орнымен пайдалану. Ризашылық дегеніміз — қиындықты жоққа шығару емес, қиындықтың арасында да жоғалмаған жақсылықты көре білу.
Құмырсқаның тіршілігіне зер салған адам оның еңбекқорлығын байқайды. Ол өзіне қажетті азығын жинайды. Бірақ адам баласының айырмашылығы — оның қажеттілігі де, қалауы да шексіз кеңейе алады. Ара гүлден нәр алады, бірақ сол еңбегінің нәтижесінде өзгелерге де бал береді. Оның тіршілігі өзіне ғана емес, айналасына да пайда әкеледі.
Осы екі мысал адамның өміріне терең ой салады. Жинау мен бөлісудің, иелену мен пайда келтірудің арасында үлкен айырмашылық бар. Адам дүниені тек өзіне жинай берсе, бір күні сол дүниенің тұтқынына айналуы мүмкін. Ал қолындағы мүмкіндігін айналасына пайда келтіруге жұмсаса, оның еңбегі өз өмірінен де ұзақ жасайды.
Байлықтың шынайы өлшемі — адамның қанша дүниеге ие болғанында ғана емес, сол дүниемен қанша жақсылық жасай алғанында.
Ерланның өміріне қайта оралайық. Бір күні ол жұмыстан ертерек қайтты. Үйге кіргенде қызы үстел басында сурет салып отыр екен. Қағаз бетінде үш адам бейнеленіпті: әкесі, анасы және өзі. Үшеуінің де қолында шар бар.
«Қызым, мына суретте неге бәріміз бірге тұрмыз?» — деп сұрады әкесі. «Өйткені менің ең үлкен тілегім — үшеуміз бірге серуендеу».
Ерлан суретке ұзақ қарады. Қызының салған үйінің жанында кішкентай ағаш та бар екен. Оның бұтақтарында қызыл алмалар самсап тұр. «Ал мына ағаш ше?» «Бұл біздің бақшамыз. Сен маған уәде бергенсің ғой, бірге алма ағашын отырғызамыз деп».
Ерлан сол сәтте әлгі уәденің қашан берілгенін есіне түсіре алмады. Бірақ қызы ұмытпапты.
Ертеңіне ол жұмыстан кейін құрылыс дүкеніне барып, кішкентай алма көшетін сатып алды. Демалыс күні қызымен бірге аулаға шығып, шұңқыр қазды. Қызы көшетті ұстап тұрды, әкесі топырақ салды. Көшеттің түбіне су құйып болған соң, екеуі біраз үнсіз тұрды.
«Әке, бұл ағаш қашан алма береді?» — деді қызы. «Бірнеше жылдан кейін». «Сонша ұзақ па?» «Иә, қызым. Кейбір жақсылықты күте білу керек».
Қызы ағаштың жіңішке бұтағын сипады. «Онда біз оны бірге күтеміз».
Ерлан қызының қолынан ұстап, үйге қарай жүрді. Оның ойында жаңа көлік те, үлкен үй де жоқ еді. Көңілінде көптен бері сезінбеген бір тыныштық пайда болған. Ол сол күні өміріндегі ең маңызды нәрселердің кейбірін бұрыннан иеленіп жүргенін түсінді. Тек олардың қадіріне жете алмай, алыстан іздеп келген екен.
Адам өміріндегі ең үлкен қателіктің бірі — қуанышты болашаққа шегере беру. «Осы қызметке жетсем, бақытты боламын», «осы үйді алсам, көңілім орнығады», «балалар ер жетсе, өзіме уақыт табамын», «ақшам көбейсе, алаңсыз өмір сүремін» деп жүріп, адам бүгінгі күннің өзінде қаншама қуанышты өткізіп алады.
Әрине, мақсат керек. Арман керек. Еңбек керек. Бірақ мақсатқа жетемін деп, жолдың бойындағы гүлдерді таптап өтпеу қажет. Өйткені өмір тек межеге жетуден тұрмайды. Оның өзі — жол. Сол жолда кездескен адамдар, бөліскен қуаныш, төгілген тер, үйренген сабақ, кешірілген қателік — бәрі де өмірдің өз байлығы.
Шүкіршілік адамға осыны сезіндіреді. Адам бір үзім нан жегенде оның дәмін ғана емес, сол нанға жеткен еңбекті де ойласа, асқа деген құрметі өзгереді. Бір тамшы су ішкенде оның тіршілік үшін маңызын сезінсе, табиғатқа көзқарасы өзгереді. Біреудің жақсылығын көргенде оны қалыпты міндет деп қабылдамай, бағалай білсе, адамдар арасындағы қарым-қатынасы өзгереді.
Осылайша алғыс адамның ішкі дүниесін тәрбиелейді.
Шынайы шүкіршілік адамның жан дүниесін үш қасиетпен байытады: қанағат, үнем және ризашылық. Қанағат — қолыңдағыны бағалай білу. Үнем — берілген мүмкіндікті орнымен пайдалану. Ризашылық — жақсылықты байқап, оған лайықты жауап қайтара алу.
Бұл үш қасиет бір-бірінен ажырамайды. Қанағатсыз адам үнемді білмейді. Үнемсіз адам қолындағының қадіріне жетпейді. Ал ризашылықсыз адамның көңіліне тыныштық орнығуы қиын.
Адамның өміріндегі ең қымбат нәрселердің бәрі бірдей ақшаға өлшенбейді. Кейбір байлықтың бағасы тек жоғалтқанда ғана білінеді. Денсаулық, уақыт, ата-ана, отбасы, достық, бейбіт күн, адал еңбек — бұлардың әрқайсысы адамға берілген үлкен мүмкіндік.
Сол мүмкіндікті бағалай білген адам өмірдің мәнін тереңірек түсінеді. Кейде адам бақытты алыстан іздеп, оны өз үйінің табалдырығынан аттап кеткенін байқамайды. Ал шын мәнінде, бақыт дегеніміз — ешқашан қиындық көрмеу емес, қиындықтың арасында да өмірдің қадірін жоғалтпау.
Адамның қолындағы дүние ертең өзгеруі мүмкін. Бүгінгі молшылық ертең азаюы мүмкін. Бүгінгі денсаулыққа ертең күтім қажет болуы мүмкін. Бүгін қасыңда жүрген адам ертең алыстауы мүмкін. Сондықтан өмірдің әр сәтіне немқұрайды қарауға болмайды.
Өйткені алғыс айтылған әрбір күн — қадірі танылған күн. Ал қадірі танылған өмір ғана босқа өтпейді.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ