Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Мектептің дәлізінде аяқ дыбысы жаңғырып тұрды. Сабақ аяқталғанымен, бірнеше мұғалім әлі де сыныптарда қалып, оқушылардың дәптерлерін тексеріп отырған. Терезе сыртында күздің салқын желі сарғайған жапырақтарды ұшырып әкетіп жатты. Бәрі әдеттегідей көрінгенімен, осы мектептің ішінде көзге көрінбейтін бір тартыс жүріп жатқан.
Біреулер білім беруге тырысса, енді біреулер сол еңбектің өзін бақылауға алғысы келетін. Біреулер мектептің абыройын ойласа, енді біреулер өз билігінің беделін бәрінен жоғары қоятын.
Әсіресе өз бетінше ойлайтын, әділетсіздікке үнсіз көне бермейтін мұғалімдер кейбір басшыларға ұнай бермейді. Өйткені ондай адамды қорқытып басқару қиын. Ол орынсыз бұйрыққа бас иземейді, бірақ әрбір келіспеушілікті айқайға айналдырмайды.
Бір күні мектепке алыстан бірнеше әріптесі келді. Олар білім беру, тәрбие, ұстаздық тәжірибе туралы пікір алмасып, бірлескен жұмыс жайын талқыламақ еді. Кездесу ешқандай құпия сипатта емес, керісінше, мектептің кәсіби дамуына пайдалы шара болатын.
Алайда бұл кездесудің кейбір адамдарға ұнамағаны байқалды.
Оқиғаның алдындағы бейсенбі күні мұғалім әріптесімен бірге мектеп ауласынан шығып, жақын маңдағы саябаққа серуендеп қайтқан. Қайтып келе жатқанда, жолдың сол жағынан ұзын қара жылан ирелеңдеп шығып, екеуінің дәл арасынан өтіп кеткендей болды.
Ол шошып тоқтады.
— Көрдің бе? — деді қасындағы әріптесіне.
— Нені?
— Анау үлкен жыланды!
Әріптесі айналасына қарады.
— Қайдағы жылан? Ештеңе көрген жоқпын.
Мұғалім таңырқап қалды. Жаңа ғана көз алдынан өткен мақұлықты қасындағы адамның байқамағаны түсініксіз еді. Біраз үнсіз тұрып, әрі қарай жүрді. Сол көріністің мәнін бірден түсінбесе де, көңілінде әлдебір күдік қалды.
Ол бұрын да адамдардың сыртқы сөзі мен ішкі ниетінің үйлеспейтінін талай байқаған. Кейде жылы сөйлеп тұрып, артыңнан кедергі жасайтындар болады. Кейде дос болып көрініп, өз пайдасы үшін сені қиын жағдайға қалдыратындар кездеседі.
«Адамның бәрін сөзіне қарап бағалауға болмайды. Кейде оның шынайы болмысын әрекеті көрсетеді», — деп ойлады.
Келесі күні мектепте күтпеген оқиға болды.
Мұғалімдер қонақтармен бірге кабинетте отырып, кәсіби мәселелерді талқылап жатқан. Бір кезде есік ашылып, мектептің жауапты қызметкері кірді. Оның жүзінен жайсыздық сезілді.
— Ана келген адамдарды директорға алып келіңдер! — деді ол кезекші қызметкерлерге.
Бұл бұйрықтың дәл осындай уақытта берілуі кездейсоқ емес еді. Әңгіме аяқталмаған, қонақтармен кездесу жалғасып жатқан. Бірақ жауапты қызметкер мұны ескергісі келмеді. Оның мақсаты келген адамдарды шақырту ғана емес, мұғалімді ашуландырып, қалыпты жұмыс тәртібін бұзу сияқты көрінді.
Мұғалімнің бойын бір сәт ашу биледі.
— Бұл қандай тәртіп? Кәсіби кездесуге келген адамдарды неге дәл қазір шақыртасыздар? — деп жауап қайтарғысы келді.
Бұрынғы мінезі болса, әлгі қызметкермен бірден сөзге келер еді. Әділетсіздікке әділетсіздікпен жауап беруге дайын тұратын кездері де болған. Бірақ бұл жолы өзін тоқтатты.
Ол бір нәрсені жақсы түсінді: қарсыласы сені ашуландыруға тырысса, ашуланған сәтіңде оның мақсатына өзің қызмет етіп кетуің мүмкін.
Сондықтан қонақтармен әңгімені жалғастырды.
Мектептің кезекші қызметкерлері де жағдайды түсініп, кездесудің аяқталуын күтті. Өйткені келген адамдардың ешқандай тәртіп бұзбағаны белгілі еді. Қалыпты жұмыс барысын орынсыз тоқтатуға негіз жоқ болатын.
Бірақ бұл жағдай жауапты қызметкерге ұнамады.
— Неге менің айтқанымды орындамайсыңдар? — дегендей, ол тағы бір қызметкерін жіберді.
Мұғалім осы сәтте әлгі әрекеттің астарында қандай ниет жатқанын анық сезді. Мәселе қонақтарды шақыртуда емес, өзінің жүйкесіне тиіп, ашуын шығаруда еді.
Ол ештеңе демеді.
Кейін әріптестеріне болған жағдайды айтып, бір маңызды ойды ортаға салды.
— Кейде адам сенің жұмысыңа кедергі жасау үшін емес, сені өзіңе қарсы қою үшін әрекет етеді. Егер сен оның арандатуына ерсең, ол сені өз қолымен жеңгендей болады. Сондықтан әрбір орынсыз әрекетке бірден жауап берудің қажеті жоқ.
Әріптестерінің бірі басын изеді.
— Бірақ үндемей жүре берсек, олар одан сайын басынбай ма?
Мұғалім біраз ойланып отырды.
— Мәселе үндемеуде емес. Мәселе қалай жауап беруде. Қажет жерде өз құқығыңды қорғауың керек. Бірақ әрбір дау-дамайға араласып, уақытыңды жоғалтуға болмайды. Біреудің дөрекілігіне дөрекілікпен жауап берсең, екеуіңнің айырмашылықтарың жоғалады.
Ол сәл кідіріп, сөзін жалғастырды:
— Дегенмен сабырлы болу деген әлсіз болу емес. Кейбір адамдар сенің сыпайылығыңды қорқақтық деп қабылдайды. Сенің үндемегеніңді дәрменсіздікке балайды. Мұндай кезде шекараңды анық көрсетуің керек. Заңды жолмен, нақты дәлелмен, байыпты әрекетпен.
ӨЗ МІНЕЗІҢДІ ЖОҒАЛТПАУ
Осы оқиғадан кейін ол мектептегі қарым-қатынасқа бұрынғыдан да мұқият қарай бастады. Кімнің не айтқанына емес, не істегеніне назар аударды. Өйткені адамның шынайы мінезі жайлы сөзінен емес, қиын жағдайда жасаған әрекетінен көрінеді.
Бір күні жас мұғалімдердің бірі одан кеңес сұрады.
— Ағай, мені үнемі орынсыз тексереді. Басқа адамдарға айтпайтын ескертулерді маған айтады. Кейде жұмыстан кеткім келеді.
— Неге кеткің келеді?
— Әділетсіздікке шыдай алмаймын.
Мұғалім оның жүзіне қарады.
— Әділетсіздікке шыдай алмау — жақсы қасиет. Бірақ сол әділетсіздік сенің болашағыңды шешіп кетуіне жол берме. Сен бұл мектепке бір адамның көңілі үшін келген жоқсың. Сен мұнда балаларға білім беру үшін келдің. Біреудің мінезі сенің мақсатыңды өзгертіп жібермесін.
Жас мұғалім үнсіз қалды.
— Тағы бір нәрсені ұмытпа, — деді ол. — Жыртқыш аңның алдында өзіңді тым әлсіз көрсетсең, ол одан сайын батылданады. Адамдар арасында да солай. Бірақ өзіңді қорғау үшін үнемі айқайлап жүрудің де қажеті жоқ. Қажет кезде нақты сөйлеп, қажет кезде дәлел келтіріп, қажет кезде үнсіз қалған дұрыс.
Жас мұғалім басын изеді.
— Сонда ең бастысы — өз мінезіңді жоғалтпау ғой?
— Дәл солай. Біреудің жаман әрекеті сені де жаман әрекетке итермелемеуі керек.
САБЫР МЕН СЕРГЕКТІК
Уақыт өте келе әлгі оқиғаның өзі ұмытылды. Бірақ одан қалған ой ұмытылған жоқ.
Адамдар арасындағы тартыстың бәрі бірдей ашық жүрмейді. Кейбірі сөзбен басталады, кейбірі орынсыз бұйрықтан, кейбірі сырттай жасалған шағын кедергіден байқалады. Мұндай кезде адамның шынайы болмысы көрінеді.
Біреу ашуға беріледі. Біреу қорқып, өз ойын айтудан қалады. Біреу жағымпаздануға көшеді. Ал енді біреу өз ұстанымын сақтап, мәселені ақылмен шешуге тырысады.
Өмірдің үлкен сынағы да осында шығар.
Өзіңе қарсы әрекет жасаған адамға ұқсап кетпеу. Өзгелердің қателігіне бола өз мінезіңді бұзбау. Әділетсіздікпен күресемін деп, әділеттіліктің өзін жоғалтып алмау.
Себебі кейде адамды жеңу үшін оның қызметін тартып алудың, беделін түсірудің немесе жолын кесудің қажеті жоқ. Оны ашуландырсаң, асығыс шешім қабылдатсаң, өз мақсаты мен ұстанымынан айырсаң — жеткілікті.
Ал өзін-өзі басқара алған адамды басқару қиын.
Нағыз мықтылық — өзгелерді жеңуде емес, өзгелердің теріс әрекеті сенің болмысыңды өзгертіп жіберуіне жол бермеуде.