Түсімде мен алып таудың етегінде тұр екенмін. Көз ұшында көкпен таласқан Ақыртас емес, одан да биік, адамзаттың бүкіл тарихын иығына көтеріп тұрғандай асқақ бір тау. Оның басын ақ бұлттар орап, етегін тұман көмкеріпті. Жел де жоқ, дыбыс та жоқ. Тек тау қойнауынан әлдебір құпия тыныстың лебі сезіледі.
Мен тауға ұзақ қарадым. Оның үнсіздігіне құлақ түрген сайын, өз жүрегімнің дүрсілі анық естіле бастады. Адам кейде табиғаттың тыныштығынан өз ішіндегі мазасыздықты таниды екен.
Кенет жер астынан гүріл шықты.
Алдымен әлсіз діріл сезілді. Содан кейін тау тұтас қозғалғандай болды. Бір сәтте оның шыңы жарылып, алып жартастар аспанға атылды. Тастары жан-жаққа шашырап, жер мен көкті дүр сілкіндірді. Мен шегінбек болдым, бірақ аяғым орнынан қозғалмады. Қорқыныштан емес, көз алдымда болып жатқан ғаламат өзгерістің мәнін түсінуге тырысқандықтан ба, әйтеуір, қозғала алмадым.
Тау құлап жатқан жоқ еді. Ол ішіндегі жасырын қуатын сыртқа шығарып жатты.
Сол сәтте жанымнан белгісіз бір адам пайда болды. Жүзін анық көре алмадым. Бірақ даусы соншалықты анық естілді.
— Сен көргеніңді түсіндің бе? — деді ол.
Мен жауап бере алмадым.
— Адамзаттың санасын сілкіндіретін үлкен өзгерістер болады. Сол өзгерістің ішінде ескірмейтін ақиқаттың орнын түсіндіре аласың ба? Ұзақ сөйлеме. Көп сөздің арасынан негізгі мағынаны таба біл.
Оның сұрағы мені терең ойға батырды.
Мен жан-жаққа шашылған тастарға қарадым. Әрбір тас өз алдына бір әлем сияқты. Бірі алыстағы жазыққа түсіпті, бірі өзен арнасына, енді бірі шағын ауылдың шетіне барып тоқтаған. Бір таудан бөлінгенімен, әрқайсысы әртүрлі жерге тап болған.
Сонда мен бір нәрсені түсінгендей болдым: ұлы ақиқат та осындай. Оның бір ғана қырына қарап, тұтас болмысын таныдым деу қиын. Бір адам оның сұлулығын сөзінен сезеді, екінші адам мағынасынан таниды, үшіншісі өмірлік шешімдерінен көреді.
— Сенен сұрайын, — деді әлгі адам. — Адам неге кейбір кітаптарды қайта-қайта оқыса да жалықпайды?
Мен сәл ойланып қалдым.
— Өйткені кейбір сөздер тек көзге арналмаған. Олар адамның ішкі дүниесіне сөйлейді. Бірінші оқығанда мағынасын түсінесің, екінші оқығанда өзіңді танисың. Үшінші рет оқығанда өміріңдегі жауапсыз қалған сұрақтарға кезігесің.
— Сонда сөздің құдіреті неде?
— Оның сыртқы әсемдігінде ғана емес. Аз сөзге көп мағына сыйдыра алуында. Ойды бұрмаламай жеткізуінде. Адамның жүрегіне ауырлық салмай, санасына тереңдік беруінде.
Ол үнсіз тыңдады.
Менің көз алдыма бала күнімдегі ескі кітаптар елестеді. Мұқабасы тозған, парақтары сарғайған, кейбір беттеріне уақыттың ізі түскен кітаптар. Бірақ сол кітаптардың ішіндегі бір ауыз сөз менің бүгінгі ойыма әлі де жарық түсіре алатын.
Қызығы, кітаптың жасы ұлғайған сайын оның кейбір мағыналары жасара түседі екен. Себебі кітап өзгермейді, оны оқитын адам өзгереді. Бала кезімізде түсінбеген сөйлемге есейгенде қайта ораламыз. Кеше ғана қарапайым көрінген ой бүгін өміріміздің ең маңызды сұрағына айналуы мүмкін.
— Ал оның екінші құпиясы ше? — деді бейтаныс адам.
— Адам білмейтін нәрселерге деген қарым-қатынасында шығар. Кейбір сөздер өткеннің көмескі оқиғаларын еске түсіреді, кейбірі болашақтың есігін ашқандай әсер қалдырады. Адам табиғаттың заңдылықтарын зерттеген сайын, өз білімінің шекарасын да таниды. Білгені көбейген сайын білмегенінің қаншалықты мол екенін сезінеді.
Мен жоғары қарадым. Тау басындағы бұлттар сейіліп, жұлдыздар көріне бастапты. Жаңа ғана жарылған таудың орнына әлдебір жарық таралып тұрды.
— Үшінші құпиясы ше? — деп сұрады ол.
— Бір ойдың әр адамға әртүрлі әсер етуінде. Бір сөзден ғалым зерттеуге себеп табады, ұстаз шәкірт тәрбиелеудің жолын көреді, ақын өлең жазады, ал өмірден қажыған адам қайта тұруға күш алады. Бір мағына әртүрлі жүрекке әртүрлі есік арқылы енеді.
— Демек, оның ауқымы кең болғаны ғой?
— Иә. Сөздің шынайы байлығы бір ғана түсіндірумен шектелмейді. Ол тілге, ойға, мінезге, тәрбиеге, қоғамдық қатынасқа ықпал ете алғанда ғана өміршең болады.
— Бірақ заман өзгереді. Адамдардың талғамы өзгереді. Кешегі ұлы шығарманы бүгін ешкім оқымай қалуы мүмкін. Сонда уақыттың сынағынан қалай өтеді?
Мен біраз үнсіз тұрдым.
Тау баурайындағы тастарға көзім түсті. Олардың арасында кішкентай ғана гүл өсіп тұр екен. Қайдан шыққаны белгісіз. Айналасы қопарылып, алып жартастар жан-жаққа шашылғанымен, әлгі гүл өзінің нәзік сабағын тік ұстапты.
— Уақыттың өзі бәрін ескіртпейді, — дедім мен ақырын. — Кейде уақыт адамның үстіндегі жасанды қабатты ғана сыпырып тастайды. Ал шынайы құндылықтар керісінше, уақыт өткен сайын айқындала түседі. Өйткені әр дәуір өз сұрағын қояды, ал терең мағыналы шығарма сол сұрақтарға жаңа қырынан жауап бере алады.
— Сонда ескірмейтін сөздің сыры неде?
— Ол белгілі бір кезеңнің ғана мәселесін шешпейді. Адамның табиғатын тануға көмектеседі. Адам өзгергенімен, оның ізденісі, күмәні, үміті, қорқынышы мен жақсылыққа ұмтылысы жоғалмайды. Сондықтан адамды терең таныған шығарма уақытпен бірге жасайды.
Бейтаныс адам жымиғандай болды.
— Тағы бір сұрақ, — деді ол соңғы рет. — Адамзат бір күні бәрін біліп бітсе, ізденіс тоқтай ма?
Мен басымды шайқадым.
— Жоқ. Білімнің шегі көрінген сайын жаңа сұрақ туады. Адамзаттың ұлылығы бәрін білуінде емес, білмегенін мойындап, ізденуін тоқтатпауында. Бір ұрпақ бастаған ойды келесі ұрпақ жалғастырады. Бір дәуір ашқан есіктен екінші дәуір өтеді. Солайша адамзаттың рухани сапары жалғаса береді.
Ол үндемеді.
Мен тағы да тауға қарадым. Жаңа ғана жарылған алып тау енді бұрынғыдан да биік көрінді. Оның шашылған тастары жазыққа жол салып, өзеннің арнасын өзгертіп, жаңа төбелерге айналыпты. Бір кездегі жарылыс енді жаңа кеңістіктің бастауы болғандай.
Сол мезетте оянып кеттім.
Таң атып келеді екен. Терезеден түскен бозғылт жарық бөлменің бұрышындағы кітап сөресіне түсіп тұр. Үстел үстінде ашық қалған бір кітап жатыр. Оның сарғайған парақтарын ақырын сипадым.
Түсімдегі тауды ойладым.
Адамның санасы да кейде тауға ұқсайды. Оның қойнауында жылдар бойы жиналған ойлар, жауапсыз сұрақтар, ұмытылған естеліктер мен ашылмаған мүмкіндіктер жатады. Бір ғана терең ой сол тыныштықты бұзып, адамның бүкіл дүниетанымын өзгертіп жіберуі мүмкін.
Бәлкім, нағыз өзгеріс сыртқы дүниені қиратудан емес, адамның ішіндегі ескі түсініктердің орнын жаңа таныммен алмастырудан басталатын шығар.
Мен кітапты қайта аштым.
Бір сөйлемге көзім түсті. Кеше ғана оқыған едім. Бірақ бүгін оның мағынасы мүлде басқаша сезілді.
Сонда түсіндім: уақыт өткен сайын жасаратын дүниелердің бірі — адамның шынайы ізденісі. Өйткені әр таң адамға жаңа көзқарас сыйлайды. Кеше таныс болған әлем бүгін тағы бір құпиясын ашуы мүмкін.
Ал мәңгілікке ұмтылған сөздің ғұмыры оны жазған адамның өмірімен өлшенбейді. Оның ғұмыры — әр дәуірде сол сөзді оқып, өз жүрегінен жаңа мағына тапқан адамдардың өмірінде.
Тау бір рет жарылуы мүмкін. Ал адам санасында оянған ақиқаттың жаңғырығы талай ұрпаққа жетеді.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ