Таңертеңгілік қала әлі толық ояна қоймаған. Көшелерде сирек көлік, аялдамада үнсіз тұрған адамдар. Аспанның бозғылт түсі түн мен күннің арасындағы соңғы шекараны еске салғандай. Әркім өз тіршілігіне асығып барады. Бірі жұмысқа, бірі оқуға, енді бірі күнкөрістің қамымен жолға шыққан. Бірақ сол адамдардың бәріне ортақ бір нәрсе бар еді: олардың әрқайсысы жаңа күнді бастады. Алайда бәрі бірдей сол күннің қадірін сезініп тұрған жоқ.
Ерлан да әдеттегідей асығыс еді. Үстел үстіндегі қағаздарын жинап, компьютерін қосып, бүгін бітіруі тиіс жұмыстардың тізімін қарап шықты. Телефонына келген хабарламаларға жауап беріп, шайын асығыс ұрттады. Бір сәтте үстел шетінде жатқан кішкентай дәптерге көзі түсті. Бірнеше жыл бұрын әкесі сыйлаған дәптер болатын. Оның алғашқы бетіне әкесінің өз қолымен жазған бір ғана сөзі бар еді: «Бісміллә».
Ерлан еріксіз жымиды. Бала кезінде әкесі әр істі осы сөзбен бастайтын. Тамақ ішсе де, жолға шықса да, бір нәрсені жөндесе де, әуелі осы сөзді айтатын. Ол кезде мұны жай ғана әдет деп қабылдайтын. Кейін есейіп, қалаға көшіп, тіршіліктің қарқынына ілескен сайын сол әдеттің мәні көмескілене бастаған.
— Әке, осы бір сөзді айтпай-ақ істі бастасаң, не өзгереді? — деп сұрағаны есінде.
Сонда әкесі қолындағы балғаны қойып, ұлына қараған.
— Балам, істің қалай аяқталатынын білмейсің. Бірақ оны кімнің атымен бастағаныңды білуің керек. Адам кейде өз күшіне сеніп, қолынан бәрі келетіндей көрінеді. Ал шын мәнінде, оның қолынан келетіні — әрекет ету ғана. Нәтижені өзіңе тиесілі санама.
Ол кезде Ерлан бұл сөздердің тереңіне бойламаған. Әкесінің жауабын үлкендердің әдеттегі өсиетінің бірі деп түсінген.
Адам өміріндегі ең қарапайым сөздердің өзінде үлкен мағына жасырынып жатуы мүмкін. «Бісміллә» — жай ғана істің алдындағы айтылатын сөз емес. Ол адамның өз орнын тануы, өзінің әлсіздігін мойындауы және әрбір мүмкіндіктің қайдан келгенін ұмытпауы еді.
Адам бір нәрсені бастағанда көбіне өзіне сенеді. Білімім бар, тәжірибем жеткілікті, қолымнан келеді дейді. Бірақ сол білімнің қайдан келгенін, денесіндегі күштің қалай сақталып тұрғанын, алдынан ашылған мүмкіндіктердің қаншалықты өз еркінен тыс екенін ойлай бермейді. Өз еңбегін көреді де, сол еңбекке мүмкіндік берген сансыз себептерді байқамайды.
Бір дәнді жерге еккен диқанды алайық. Ол жерді жыртады, тұқымды себеді, суарады, арамшөптен тазартады. Бірақ дәннің ішіндегі тіршілікті өзі жасай алмайды. Көктемнің келуін бұйыра алмайды. Күннің жылуын, жаңбырдың мөлшерін белгілей алмайды. Оның қолынан келетіні — өзіне тапсырылған міндетті атқару. Ал өсу мен көктеудің сыры оның билігінде емес.
Сондықтан «Бісміллә» деген сөз диқанның еңбегін жоққа шығармайды. Керісінше, еңбектің шынайы орнын көрсетеді. Адам әрекет етеді, бірақ нәтижені иемденіп, өзін барлық нәрсенің жалғыз иесі санамайды.
Ерлан сол күні әдеттегіден ертерек жұмысқа келді. Алдында бірнеше ай бойы дайындалып жүрген маңызды жоба жатты. Құжаттар әзір, есептер жасалған, адамдармен келісім жүргізілген. Бәрі ойдағыдай болғанымен, соңғы шешімге келгенде іштей қобалжып тұрды.
Ол компьютерді ашып, жұмысты бастамақ болды да, бір сәтке тоқтады. Әкесінің сөзі есіне түсті.
«Істің қалай аяқталатынын білмейсің. Бірақ оны кімнің атымен бастағаныңды білуің керек».
Ерлан жай ғана «Бісміллә» деді.
Осыдан кейін ешқандай ғажайып құбылыс болған жоқ. Компьютер өздігінен жұмыс істеп кеткен жоқ, күрделі есептер бір сәтте шешілмеді. Бірақ оның ойы өзгергендей болды. Бұрынғыдай асығыс емес, әр қадамын ойланып жасай бастады. Қателескен жерін қайта тексерді, әріптесінің пікірін тыңдады, өзі байқамаған кемшілікті мойындады.
Кейде адамға керегі — жұмыстың жеңілдеуі емес, сол жұмысты атқаратын көңілдің түзелуі.
«Бісміллә» сөзінің ішкі құрылымына үңілген адам үш ұлы есімнің ерекше ретпен келетінін байқайды: Алла, Рахман, Рахим.
Бұл рет кездейсоқ таңдалған сөздердің тізбегі емес. Онда кең әлемнен басталып, жерге, одан адам болмысына қарай жақындай түсетін терең мағыналық байланыс бар.
Алла есімі — бүкіл болмыстың Иесін танытады. Ол барлық әлемдерді, олардың арасындағы үйлесімділікті, тіршілік пен заңдылықты қамтитын ұлы мағынаға меңзейді. Аспандағы жұлдыздардың қозғалысы, жердің өз орнында тұруы, табиғаттағы сансыз құбылыстар — бәрі де осы ұлы биліктің аясында.
Ал Рахман есімі сол ұлы мейірімнің жер бетіндегі көрінісін ойға салады. Жер бетіндегі сансыз тіршілік иелерінің қорегі, тіршілігін жалғастыруына қажетті жағдайлар, табиғаттың әр мезгілде жаңарып отыруы — бәрі де кең қамтылған рақымның көрінісі.
Құстардың таңертең ұядан ұшып шығып, өз несібесін іздеуі; құмырсқалардың өзінен әлдеқайда үлкен жүктің астында иілсе де, тіршілігін тоқтатпауы; көктемде топырақтың астынан әлсіз өскіннің бой көтеруі — осылардың әрқайсысы адамды бір ақиқатқа жетелейді: тіршілік өздігінен жалғасып жатқан кездейсоқ қозғалыс емес, оның әр сәтінде ерекше қамқорлықтың ізі бар.
Ал Рахим есімі адамға жақындай түседі. Өйткені адам тек қоректеніп, өсіп-өнетін тіршілік иесі емес. Оның жүрегі бар, сезімі бар, таңдау жасау қабілеті бар. Ол жақсылық пен жамандықтың арасын ажырата алады, жасаған ісіне жауап береді, бүгінгі әрекетінің ертеңгі тағдырына әсер ететінін сезінеді.
Адамның рухани болмысы — көзге көрінбейтін, бірақ өмірінің барлық бағытын анықтайтын әлем. Оның мейірімі де, ашуы да, әділеті де, зұлымдығы да осы ішкі әлемнен бастау алады. Сол себепті адамға берілген қабілеттердің өзі үлкен аманат. Оларды дұрыс пайдалану — адамның рухани кемелденуіне, ал теріс пайдалану — өз болмысына зиян келтіруіне себеп болады.
Осы тұрғыдан қарағанда, «Бісміллә» сөзіндегі үш есімнің реті адамды кең әлемнен өзінің ішкі дүниесіне дейін ой жүгіртуге шақырады.
Әуелі бүкіл болмыстың Иесі, одан кейін күллі тіршілікке жайылған мейірім, ең соңында адамға бағытталған ерекше рақым. Бұл — мағынасы бір-бірімен сабақтасқан тұтас жүйе.
Бір күні Ерланның кішкентай қызы әкесінің жанында отырып, сурет салып жатты. Қағаз бетіне үй, ағаш, күн және кішкентай адамдардың бейнесін түсіріп, әр суреттің астына бірдеңелер жазып қояды.
— Әке, мен сурет салуды бастамас бұрын неге «Бісміллә» деймін? — деп сұрады ол.
— Өйткені әр жақсы істі жақсылықпен бастаған дұрыс, — деді Ерлан.
— Ал жаман істі де солай бастауға бола ма?
Әкесі қызының қолындағы қарындашқа қарады.
— Жоқ, қызым. Біреуге зиян келтіретін істі жақсы сөзбен ақтауға болмайды. «Бісміллә» дегенің — істің басында өзіңе жауапкершілік жүктеу деген сөз. Егер біреудің ақысын жейтін болсаң, біреуді алдайтын болсаң, бұл сөзді айтып, сол әрекетті дұрыс қыла алмайсың.
Қызы біраз ойланып қалды.
— Онда мен суретімді жақсы етіп салуға тырысамын.
Ерлан күлді. Қызы қайтадан суретіне үңілді.
Сол сәтте әкесі бір нәрсені түсінгендей болды: балаға кейде үлкен кітаптардың бірнеше тарауымен жеткізе алмайтын ойды бір ғана қарапайым мысалмен ұғындыруға болады.
Адамның әрбір ісі белгілі бір ниеттен басталады. Ниет — көрінбейтін бастау. Ал әрекет — сол бастауынан тараған бұтақ. Егер ниет дұрыс болмаса, сырттай әдемі көрінген істің өзі ішкі мағынасынан айырылуы мүмкін.
Бір адам кітап оқиды. Екіншісі де кітап оқиды. Бірақ біріншісі білімін өзгелерді төмендету үшін жинаса, екіншісі сол білім арқылы адамдарға пайдасын тигізуді мақсат етеді. Сыртқы әрекет бірдей болғанымен, олардың ішкі бағыты екі түрлі.
Бір адам ас әзірлейді. Екіншісі де ас әзірлейді. Бірі мұны тек міндет деп түсінеді, ал екіншісі отбасына деген қамқорлығын осы арқылы білдіреді. Бір қарағанда екеуінің ісі бірдей. Бірақ сол істің артындағы жүрек пен ниет әртүрлі.
Сондықтан «Бісміллә» адамның тек аузынан шығатын сөз болып қалмауы керек. Ол оның мінезіне, шешіміне, қарым-қатынасына әсер етуі қажет.
Егер адам осы сөзді айтып алып, артынша біреудің ақысын жесе, өтірік айтса, әлсізге қысым көрсетсе, онда оның сөзі мен әрекетінің арасында алшақтық пайда болады. Жақсылықтың атымен басталған іс жақсылықтың сипатын жоғалтпауы тиіс.
Осы себепті «Бісміллә» харам істі ақтайтын сөз емес. Ол адамның әрекетін ізгілікпен байланыстыратын жауапкершілік белгісі. Жамандықты осы сөзбен бүркемелеу — оның мағынасын түсінбеу ғана емес, өз ар-ұжданының алдында да қайшылыққа түсу.
Ерлан жұмысын аяқтап, кешке үйіне қайтты. Күн ұзаққа созылғанымен, көңілі бұрынғыдай шаршаңқы емес еді. Жобасы да біржола шешілген жоқ, әлі де түзететін тұстары бар. Бірақ ол бүгін бір нәрсені өзгертті: жұмысты тек нәтижеге жету үшін емес, адал атқарылатын міндет ретінде қабылдай бастады.
Үйге кіргенде қызы жүгіріп келіп, жаңа суретін көрсетті. Суретте үлкен үй, оның алдында үш адам, ал аспанда жайнап тұрған күн бейнеленген.
— Әке, қарашы, біздің отбасымыз!
Ерлан суретке ұзақ қарады. Сосын қызының басынан сипады.
— Өте жақсы салыпсың.
— Мен бастарда «Бісміллә» дедім ғой, — деді қызы мақтанышпен.
Ерлан жымиды. Қызының сөзінен кейін ол әкесін есіне алды. Уақыт өте келе адамның бойында көп нәрсе өзгереді. Көзқарасы, арманы, өмірге деген талабы өзгереді. Бірақ бала кезінде жүрегіне сіңген кейбір сөздер жылдар өтсе де жоғалмайды екен. Тек олардың мағынасы адаммен бірге тереңдей береді.
Сол кеште Ерлан ескі дәптерді қайта ашты. Әкесінің қолтаңбасы әлі де анық көрініп тұрды. «Бісміллә».
Ол дәптерді жауып жатып, бір ақиқатты сезінді: адам әрбір істің басында осы сөзді айтқанда, өзіне ғана сеніп қалмауды, мүмкіндіктің қадірін білуді, әрекетінің жауапкершілігін сезінуді еске алады.
Жақсылықтың басы — дұрыс ниет. Дұрыс ниеттің жалғасы — адал әрекет. Ал адал әрекеттің ең үлкен жемісі — адамның өз ар-ұжданы алдында таза қалуы.
Өмірдің әр таңы жаңа бір істің басталуын күтеді. Біреу үшін ол — жаңа жұмыс, біреу үшін — отбасына жасалған қамқорлық, енді біреу үшін — кешірім сұрауға батылдық табу. Адамның алдында ашылатын жолдар әртүрлі болғанымен, олардың бәрінде бір ортақ өлшем бар: бастаған ісің жақсылыққа қызмет ете ме?
Өйткені «Бісміллә» — тек бастау сөзі емес, ол адамның қай бағытқа бет алғанын көрсететін рухани бағдар.
Әр істің басында айтылған бір ауыз сөздің шынайы құны оның соңындағы әрекеттен көрінеді. Ал шын береке — істің көптігінде емес, сол істің адал ниетпен басталып, ізгілікпен аяқталуында.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ