Ауылдың шетінде, ескі үйдің алдында екі адам отыр еді. Бірі – өмірдің талай өткелінен өткен, шашына ақ кірген қарт мұғалім. Екіншісі – оның бұрынғы шәкірті, бүгінде қалада қызмет істейтін жас жігіт. Екеуінің әңгімесі әуелде елдің жағдайынан басталғанымен, бірте-бірте адамның мінезі мен тағдырына қарай ойысты.
– Кейбір адамдардың ерік-жігері мықты болады. Ал кейбіреулер болмашы нәрсеге бола беріліп кетеді. Бірі нәпсісін тежеп, ашуын баса алады. Екіншісі соған шамасы жетпей жатады. Неге бәріміз бірдей емеспіз? – деді жас жігіт.
Қарт мұғалім шәкіртінің жүзіне қарап, сәл жымиды.
– Сен мектепте оқып жүргенде математикадан есепті бәрің бірдей шығаратын ба едіңдер?
– Жоқ. Біреу тез түсінетін, біреу ұзақ ойланып отыратын.
– Сонда неге бәріңе бірдей баға қойылмады?
– Әркімнің біліміне қарай қойылды ғой.
Қарт басын изеді.
– Адамның ішкі дүниесі де солай. Біреудің сабыры кең, біреудің төзімі қысқа. Біреу ашуға бой алдырмайды, енді біреу бір ауыз сөзге шыдамай, бүкіл өміріне өкініш болатын іс жасап қояды. Бірақ адамның бойындағы қабілеттің әртүрлі болуы оның жауапкершілігі де бірдей дегенді білдірмейді.
Жас жігіт үнсіз қалды. Қарттың сөзі көңіліне қонғанымен, көкейіндегі сұрақ әлі тарқамаған еді.
– Сонда адамның ерік-жігері туа бітетін қасиет пе? Біреуге күшті, біреуге әлсіз ерік берілген болса, әлсіз адамға неге жауапкершілік жүктеледі?
Қарт орнынан тұрып, үйдің жанындағы алма ағашына қарай жүрді. Көктемде бүршік атқан бұтақтардың бірінде жеміс көп, екіншісінде аз екен.
– Мына ағаштарға қарашы. Екеуі де бір бақта өсіп тұр. Топырағы да ұқсас, суы да бір. Бірақ бірінің бұтағы жеміске толы, екіншісі биыл аз өнім берді. Енді сен екеуіне бірдей жүк артсаң, бірінің бұтағы сынып кетпей ме?
– Сынады.
– Адамға да солай қарау керек. Әркімнің табиғаты, қабілеті, өскен ортасы, көрген тәрбиесі, көтерген жүгі әртүрлі. Біреудің бойындағы қайрат екіншісінде дәл сол деңгейде болмауы мүмкін. Алайда бұл адамның өзін дамытуға мүмкіндігі жоқ деген сөз емес.
Қарт бір сәт үнсіз тұрып, әңгімесін жалғады.
– Адамның еркі – қолындағы үлкен күш емес, кейде титтей ғана таңдау. Бірақ сол кішкентай таңдау өмірдің бағытын өзгертіп жібереді. Адам бір нәрсені қалайды, соған ұмтылады. Ал сол қалауын жүзеге асыратын күш өзінен тыс үлкен мүмкіндіктерге тәуелді. Біз өз қалауымызбен жаңбыр жаудыра алмаймыз, бірақ жаңбыр жауғанда егін егуге әзір бола аламыз. Өз еркімізбен өмірдің барлық жағдайын өзгерте алмаймыз, бірақ сол жағдайға қалай жауап беретінімізді таңдай аламыз.
Жас жігіт қарттың жүзіне қарады.
– Демек, ерік дегеніміз – бәрін өз қолыңмен жасау емес, өзіңе тиесілі таңдауды жасау ғой?
– Дәл солай. Адамның таңдауы шектеулі болуы мүмкін, бірақ сол шектеулі таңдаудың өзі үлкен жауапкершілік жүктейді.
Қарт үйге кіріп, ескі сандықтың үстінде жатқан кітапты алып шықты. Оның парақтары сарғайып, шеттері мүжіліпті. Кітапты ашып, бір тұсын көрсетті.
– Мұнда адамның еркі әлсіз әрі шектеулі екені айтылады. Ол бар нәрсені жоқтан жарата алмайды, тек қалау мен таңдау жасай алады. Адамның еркі – қысқа қару секілді. Бірақ оның құндылығы ұзындығында емес, қай мақсатқа бағытталғанында.
Ол сәл кідірді де, тағы бір мысал келтірді.
– Майдандағы қарапайым сарбаздың жеке күші аз болуы мүмкін. Бірақ ол өз күшін үлкен бір жүйенің мақсатына жұмсаса, жалғыз адамның шамасы келмейтін істі атқарады. Адамның да еркі солай. Оның жеке мүмкіндігі шектеулі болғанымен, дұрыс бағытқа бет бұрса, сол аз ғана таңдауы үлкен нәтижеге себеп болады.
Жас жігіт кітаптың парақтарына үңілді. Оның есіне соңғы жылдары жасаған кейбір әрекеттері түсті. Бірде ашуын тежей алмай, жақын адамының көңілін қалдырған. Бірде қиындыққа төзбей, бастаған ісін тастап кеткен. Кейде өзін өзгелермен салыстырып, «Менің қолымнан келмейді» деп те ойлаған.
– Бірақ кейбір адам жаман әдетінен арыла алмайды. Бірнеше рет талпынады, қайтадан сол қателігін қайталайды. Ондайда не істеу керек? – деді ол.
Қарт шәкіртінің иығына қолын қойды.
– Бір рет құлаған адамға өмір бойы жүре алмайсың деп айтуға бола ма?
– Жоқ.
– Ендеше, қайта тұруға да мүмкіндік беру керек. Ерік-жігердің әлсіздігі кейде табиғаттан, кейде тәрбиеден, кейде қалыптасқан әдеттен болады. Бірақ адам өз әлсіздігін танып, онымен жұмыс істеуге міндетті. Әлсіздігін мойындау – жеңілу емес. Оны ақтап алу үшін пайдалану – қауіпті.
Осы кезде аула қақпасы ашылып, көрші үйден бір бала жүгіріп кірді. Қолында жартылай сынған ойыншық машинасы бар екен.
– Ата, мынаны жөндеп беріңізші. Өзім істей алмай қойдым, – деді бала.
Қарт ойыншықты қолына алып, дөңгелегін түзеп көрді. Бірақ кішкентай бөлшегі жоқ болғандықтан, жөндей алмады.
– Мұны жөндеу үшін алдымен жетіспейтін бөлшегін табуымыз керек, – деді ол.
Бала ойыншығын қолтығына қысып, ойланып қалды.
– Сонда менің қолымнан келмей ме?
– Қазірше келмейді. Бірақ үйренсең, ертең өзің де жөндей аласың.
Бала жүгіріп шығып кетті.
Қарт оның соңынан қарап тұрып:
– Көрдің бе? Бір істі қазір орындай алмау – оны ешқашан орындай алмайсың деген сөз емес. Адамның қабілеті де, ерік-жігері де тәжірибемен, тәрбие мен қайталаумен жетіледі. Бірақ бәрінің бірдей деңгейге жетуі міндетті емес. Әркімнің мүмкіндігі мен міндеті өзіне лайық.
Жас жігіт енді мәселенің басқа қырын түсіне бастағандай болды.
– Сонда біз адамдарды бір-бірімен салыстырмауымыз керек пе?
– Салыстырудың да өз орны бар. Бірақ біреудің жетістігін екіншісінің кемшілігін өлшейтін таразыға айналдырмау керек. Сен біреудің қанша қиындық көргенін білмейсің. Оның ішкі күресін, жеңген азғыруларын, жеңіліп қайта тұрған сәттерін көрмейсің. Сырт көзге әлсіз көрінген адамның ішінде сен білмейтін үлкен майдан жүруі мүмкін.
Қарт қайтадан орындыққа отырды.
– Мысалы, бір адамның ашуын тежеуі оңай, екіншісіне өте қиын болуы мүмкін. Бірақ бірінші адам ашуын тежегені үшін екіншісінен артықпын деп кеуде қақпауы керек. Ал екінші адам өз әлсіздігін сылтау етіп, өзгеге зиян келтіруге құқылы емес. Әділдік дегеніміз – бәріне бірдей салмақ арту емес, әркімнің жағдайы мен мүмкіндігін ескеру.
Жас жігіт басын изеді.
Ол осы уақытқа дейін ерік-жігерді тек күшті мінезбен өлшеп келгенін аңғарды. Біреудің қиындыққа төзімділігін көрсе, оны ерекше қабілет деп қабылдайтын. Ал өзі сүрінгенде, мұны мінезінің кемшілігі санап, өзіне орынсыз қаталдық танытатын.
Сол сәтте ол адамның бойындағы әлсіздік пен жауапкершіліктің екі бөлек нәрсе екенін түсінді. Әлсіздік – адамның табиғи шектеуі болуы мүмкін. Ал сол әлсіздікпен күресуден бас тарту – оның таңдауы.
Кешкі самал ағаш жапырақтарын баяу тербеді. Күн ұясына батып бара жатты. Қарт шәкіртіне шай құйып беріп, соңғы сөзін айтты:
– Балам, біреудің қолынан келген іс сенің де қолыңнан дәл солай келмеуі мүмкін. Бірақ өзіңе берілген мүмкіндікті пайдаланбауға сылтау іздеме. Сенен өзгеге берілген күш талап етілмейді. Сенен өзіңе берілген аманатқа адал болу талап етіледі. Әркім өз шамасына қарай жүреді, әркім өз таңдауы үшін жауап береді.
Жас жігіт кеседегі шайға қарап отырды. Оның бетіне түскен кешкі жарық бірте-бірте көмескіленіп бара жатты.
Сол күні ол өзіне бір уәде берді: енді өзін өзгелердің биігімен өлшемейді, бірақ өз әлсіздігін де ақтап алмайды. Қолынан келгенін жасауға, қолынан келмегеніне үйренуге, сүрінген жерінен қайта тұруға тырысады.
Өйткені адамның қадірі өзгелерден күшті болуында емес, өзіне берілген мүмкіндікті қалай пайдаланғанында еді.
ЭПИЛОГ
Адамдар бір-біріне ұқсамай жаралған. Бірінің жады мықты, бірінің жүрегі кең. Бірі қиындыққа төзімді, бірі сезімтал. Бірі тез шешім қабылдайды, енді бірі ұзақ ойланады. Бұл айырмашылықтар адамзаттың кемшілігі емес, болмыстың алуан түрлілігі.
Ерік-жігер де бәрінде бірдей емес. Оның бір бөлігі табиғи бейімділікке, бір бөлігі тәрбие мен тәжірибеге, ал бір бөлігі адамның күнделікті таңдауына байланысты қалыптасады. Сондықтан біреудің ауыр жүгін екіншісіне арту әділетсіздік болса, адамның өз жүгіне немқұрайды қарауы да жауапсыздық.
Өмірде бәріне бірдей мүмкіндік берілмеуі мүмкін. Бірақ әркімге өз мүмкіндігін тануға, оны жетілдіруге және дұрыс бағытқа жұмсауға жол бар.
Біреудің биігіне жете алмағаның үшін өзіңді кем санама. Бірақ өзің тұрған жерден бір қадам да алға баспауға дағдыланба.
Өйткені адамнан өзгеге берілген күш емес, өзіне берілген мүмкіндікті қалай пайдаланғаны сұралады.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ