Адам білмегеніне де, қолы жетпегеніне де жау болады.

Адам білмегеніне де, қолы жетпегеніне де жау болады.

Адам кейде өзі түсінбеген нәрсені жоққа шығарады. Қол жеткізе алмаған дүниесін менсінбейді. Ал бойы жете алмаған биіктікті аласа етіп көрсетуге тырысады. Бір қызығы, ол мұның бәрін өзінің әлсіздігін мойындамас үшін істейді. Өйткені адам үшін кейде шындықты қабылдаудан гөрі, шындықты теріске шығару әлдеқайда жеңіл.

Ертеде бір жігіт болыпты. Жастайынан сұлулыққа құмар, өнерге жақын, бірақ өзіне тым сенімді екен. Бір күні ол шаһардағы ең сұлу әйелді көріп, оған ғашық болады. Әйелдің сұлулығы ғана емес, жүріс-тұрысы, сөзі, айналасына төгілген нұры да жігітті өзіне баурап алады. Күн сайын оны көруге асығады. Бірақ әйел оның сезіміне жауап бермейді. Ақыры бір күні жігітті өз маңынан алыстатады.

Жігіттің көңілі құлазып, намысы тапталады. Үйіне қайтып бара жатып, әлгі әйелді жамандай бастайды.

«Осыншалық сұлу да емес екен. Мінезі де жаман. Менің оған көңіл бөлгеніме өкінемін», – дейді.

Осылайша ол өзіне қолжетімсіз болған сұлулықты қаралаумен өзін жұбатады. Әйелдің сұлулығы өзгерген жоқ. Өзгергені – жігіттің оған деген көзқарасы. Ол қолы жетпеген нәрсені жек көру арқылы өзінің дәрменсіздігін ұмытқысы келді.

Тағы бірде аш жүзген аю жүзім сабағының астына келіп тоқтайды. Бұтақтарында мөлдіреп піскен жүзімдер самсап тұр. Аюдың тәбеті ашылады. Аузының суы құрып, алдыңғы аяқтарын созады. Бірақ жүзім тым биікте. Секіреді, тағы секіреді. Қанша тырысса да, жете алмайды. Ақыры шаршап, ашуын жүзімнен алады.

«Қышқыл екен!» – деп күңкілдейді де, бұрылып жүре береді.

Жүзімнің дәмін татып көрген жоқ. Оның қышқыл екенін де білмейді. Бірақ қолы жетпеген соң, өзі-ақ оған үкім шығарып қойды.

Адам өмірінде де осындай көріністер аз емес.

Біреу өзінен білімді адамды көрсе, оның еңбегін бағалаудың орнына, «Оның жолы болды» дейді. Біреу өзінен биікке көтерілген азаматты көрсе, жетістігінің себебін іздеудің орнына, «Бәрі таныстықпен келген» деп топшылайды. Біреу өзі түсіне алмаған ғылыми жаңалықты кездестірсе, зерттеуге кіріспей-ақ, оны мағынасыз деп жариялайды.

Кейде адамның біреуге қарсы айтқан сынының астарында шындыққа деген қарсылық емес, өзінің жете алмаған биігіне деген өкініші жатады.

Қарт ұстаздың бір шәкірті болатын. Бала кезінен зерек, бірақ мінезі шәлкес еді. Ұстазының әр сөзіне күмәнмен қарайтын. Әсіресе өзі түсінбеген тақырыптарда ұстазының пікірін қабылдағысы келмейтін.

Бір күні ұстазы оған күрделі бір кітапты ұсынады.

– Мынаны оқып шық. Түсінбеген жерің болса, бірге талдаймыз, – дейді.

Шәкірті кітаптың бірнеше бетін парақтап, үстелге қоя салады.

– Мұның бәрі ескі көзқарас. Қазіргі заманға келмейді, – дейді.

Ұстазы асықпай шәкіртінің жүзіне қарайды.

– Сен кітапты оқып шықтың ба?

– Жоқ.

– Онда оның ескіргенін қайдан білдің?

Шәкірт жауап бере алмайды.

– Балам, – дейді ұстазы, – кейде адам білімнің есігін аша алмай тұрып, оның ар жағында ештеңе жоқ деп ойлайды. Есікті аша алмағаны үшін үйді жоққа шығарады. Бұл – білімсіздіктің ғана емес, менмендіктің де белгісі.

Шәкірт үндемей қалады. Бірақ сол күні ұстазының сөзін қабылдауға әлі дайын емес еді.

Арада жылдар өтті. Өмір оны талай есіктің алдына әкелді. Кейбіріне өз еңбегімен кірді, кейбірінің алдында ұзақ күтті, ал енді біріне мүлде жете алмады. Сонда ғана ол бұрынғы ұстазының бір ауыз сөзін есіне түсірді: «Есікті аша алмағаның үшін үйді жоққа шығарма».

Адамның рухани өсуі де осындай сәттерден басталады. Өзінің білмейтінін мойындау – білімсіздіктің жеңілісі емес, білімге қарай жасалған алғашқы қадам.

Алайда бұл құбылыстың бұдан да терең бір қыры бар.

Адам тек қолы жетпеген дүниені ғана жек көрмейді. Кейде өзінің өткіншілігін сезінгенде, мәңгілікке деген аңсары да ауыр қайшылыққа айналады.

Адам сұлулықты жақсы көреді. Бірақ өзі көрген сұлулықтың бір күні жоғалатынын біледі. Жастықты сүйеді, алайда оның қайта оралмайтынын сезеді. Өмірді бағалайды, бірақ өлімнің бар екенін ұмыта алмайды.

Ол әдемі гүлді көргенде, оның солатынын ойлағысы келмейді. Жақын адамын құшақтағанда, бір күні одан айырылуы мүмкін екенін сезсе, жүрегі шым етеді. Көктемнің келгеніне қуанады, бірақ күздің де келетінін біледі.

Неліктен адам өткінші дүниелерге соншалықты құмар? Неліктен жүрегіне сыймайтын шексіз сүйіспеншілікті уақытша нәрселерге арнайды? Неліктен сұлулықты көргенде, оның мәңгі сақталғанын қалайды?

Бәлкім, мұның бәрі адамның табиғатында шексіздікке бағытталған бір аңсардың бар екенін аңғартатын шығар.

Адамның жүрегі уақытпен шектелгенімен, оның сұлулыққа, кемелдікке, өмірге деген құштарлығы шекараға сыймайды. Ол бүгінгі барын ертең де көргісі келеді. Сүйген адамының жанында мәңгі қалуды қалайды. Қадірлі сәттердің аяқталмағанын тілейді.

Егер адам біржола жоқ болуға жаралғанын анық білсе, оның бойындағы осы шексіз өмір сүру құштарлығы қандай күйге түсер еді? Мәңгілік сұлулықты сүйетін жүрекке мәңгілік жоқтықтан ауыр қандай үкім бар?

Осындай ойдың алдында адам табиғатының терең қайшылығы ашылады: ол өткінші екенін біледі, бірақ өткіншілікпен келіскісі келмейді. Ол жоғалатынын сезеді, бірақ жоғалмайтын нәрсені аңсайды.

Бір күні қарт суретші өмір бойы салған картиналарын жинап отырып, немересінің сұрағына тап болады.

– Ата, мына суреттердің бәрін не үшін салдыңыз?

– Сұлулықты жоғалтпау үшін, қарағым.

– Бірақ суреттегі гүл де бір күні ескіреді ғой.

Қарт суретші немересіне қарап жымиды.

– Дұрыс айтасың. Сурет гүлдің өзін мәңгі сақтай алмайды. Бірақ мен көрген сұлулықты ұрпаққа жеткізе алады.

– Ал суреттің өзі жоғалса ше?

Қарт үнсіз қалды. Терезе сыртындағы баққа көз тастады. Бір кезде өзі отырғызған алма ағашы биыл тағы да гүлдепті. Оның бұтақтарында жас бүршіктер көрінеді. Қарттың көзіне сол ағаштың жас кезі елестеді.

– Адам кейде өз қолынан келмейтін нәрсеге мұңаяды, балам. Бірақ қолынан келмейді екен деп, оның бар екенін жоққа шығармауы керек.

Немересі атасының сөзін толық түсінбесе де, суреттерге қайта үңілді.

Адамның ең үлкен қателігі – өзінің өлшемін ақиқаттың өлшемі деп қабылдауы. Мен білмесем, демек ол жоқ; мен жете алмасам, демек ол қажетсіз; мен түсінбесем, демек оның мәні жоқ деген ой – ақылдың емес, нәпсінің үкімі.

Шын мәнінде, адамның білімі де, күші де, ғұмыры да шектеулі. Бірақ ол кейде осы шектеулі мүмкіндіктерімен шексіз ақиқатты өлшемек болады. Өзінің көкжиегін бүкіл әлемнің шекарасы санайды.

Осыдан менмендік туады. Менмендік адамның көзін байлап қана қоймайды, жүрегіндегі қабылдау қабілетін де әлсіретеді. Ол өзіне ұнамаған шындықты зерттемейді, өзіне жетпеген биіктікті мойындамайды, өзінен артық адамды бағаламайды.

Ал кішіпейілділік – өзіңді төмен санау емес, өз өлшеміңнің шектеулі екенін түсіну. Білмейтініңді мойындау – әлсіздік емес, ақиқатқа деген құрмет. Қолың жетпеген дүниені жамандамау – өз қадіріңді сақтаудың бір жолы.

Мүмкін, адамға кейде өзінен биікке қарау үшін бойын созу емес, тәкаппарлығын кішірейту қажет шығар.

Өйткені биікке жете алмаған адамның алдында екі жол тұрады: не биіктікке қарай өсу, не биіктіктің өзін жоққа шығару.

Біріншісі адамды кемелдікке бастайды. Екіншісі оны өз ішіндегі тар әлемге қамап қояды.

Жүзімнің дәмін татпаған аюдың оны қышқыл деуі күлкілі көрінеді. Бірақ өмірде біз де кейде дәл сол аюдың әрекетін қайталаймыз. Тек айырмашылығы – аю өзіне жетпеген жүзімді ғана кінәлайды, ал адам кейде өзіне жетпеген ақиқатты, сұлулықты, білімді, тіпті мәңгілік туралы ойдың өзін теріске шығарады.

Сондықтан бір нәрсені түсінбесек, оған үкім шығаруға асықпайық. Бір биікке көтеріле алмасақ, оны аласа етіп көрсетуге тырыспайық. Біреудің жетістігіне жете алмасақ, оның қадірін кемітпейік.

Өйткені ақиқат біздің түсінігімізбен шектелмейді. Сұлулық біздің қолымыз жеткен жермен өлшенбейді. Ал мәңгілікке деген аңсарды өткінші дүниенің өлшемімен бағалау – адамның өз жүрегін өзі түсінбеуі.

ІЗГІЛІК НАҒИ

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.