ӨТКЕННІҢ ІЗІМЕН САЛЫНҒАН БОЛАШАҚ

ӨТКЕННІҢ ІЗІМЕН САЛЫНҒАН БОЛАШАҚ

Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ

Әкесі ескі сандықтың түбінен сарғайған дәптерді алып шыққанда, Ерлан оның ішінде не барын білмеген еді. Сырты көнеріп, бұрыштары мүжілген дәптердің парақтарына сиямен жазылған есептер, түсініксіз сызбалар мен әлдебір құрылғылардың суреттері түскен. Кейбір беттерінде әкесінің өз қолтаңбасы, енді бірінде басқа адамдардың аты-жөні жазылыпты.

— Мынаның бәрін неге сақтадыңыз? — деді ол дәптерді парақтап отырып.

Әкесі терезе алдындағы орындыққа жайғасты. Көзін ауладағы ескі өрік ағашына тігіп, біраз үнсіз отырды.

— Балам, мына дәптерді мен де біреуден алғанмын. Ал ол кісі өз ұстазынан үйренген. Кейін сенің атаңның қолына тиген. Әр буын бір нәрсе қосып, бір нәрсені түзетіп отырған. Қазір қарасаң, қарапайым ғана жазбалар. Бірақ осы жазбалардың арқасында талай адамның еңбегі жеңілдеген.

Ерлан дәптердің ортасынан бір сызбаны көрді. Бірнеше дөңгелек, сызықтар мен белгісіз таңбалар бір-бірімен жалғасып жатыр екен.

— Бұл не?

— Сағаттың тетігі. Алғашында осындай қарапайым механизмдерді жасауды үйренгенбіз. Кейін біреуіне бір жаңалық қосылды, екіншісі оны жетілдірді. Бүгінгі күрделі сағаттар да бір күнде пайда болған жоқ.

Ерлан күлімсіреді.

— Қазір бәрін компьютермен жасайды ғой. Мұндай ескі дүниелердің қажеті қанша?

Әкесі оған бұрылып қарады.

— Сен компьютерді ашып, ішіндегі барлық бөлшегін өзің ойлап таптың ба?

— Жоқ.

— Онда неге өзің қолданатын дүниенің тарихын ұмытуға асығасың?

Бұл сұраққа Ерлан жауап бере алмады.

БҮГІНГІ ЖАҢАЛЫҚТЫҢ КЕШЕГІ БАСТАУЫ

Ерлан инженерлік мамандықты бітіріп, үлкен қалада бірнеше жыл жұмыс істеген. Жаңа технологияларды меңгеріп, заманауи жобаларға қатысып жүрді. Ол үшін жаңалық дегеніміз — бұрын болмаған нәрсені ойлап табу, ал өткен дәуірдің жетістіктері мұражай сөресінде тұруға тиіс ескі жәдігерлер сияқты көрінетін.

Бірде халықаралық ғылыми көрмеге қатысу мүмкіндігі туды. Онда әр елдің жас инженерлері өз жобаларын таныстырмақ. Ерлан да ауыл шаруашылығына арналған автоматтандырылған суару жүйесін ұсынды. Жобасы жақсы бағаланып, бірнеше маманның назарын аударды.

Көрме залында ол жапондық қарт ғалыммен танысты. Ғалым Ерланның жобасын мұқият қарап шықты да:

— Жақсы жұмыс. Бірақ сіз бұл жүйенің негізінде қандай ғылыми жаңалықтарды пайдаландыңыз? — деп сұрады.

Ерлан қолданған датчиктерді, есептеу алгоритмдерін, бағдарламалық шешімдерді түсіндірді. Бірақ ғалымның сұрағы басқа еді.

— Мен сізден техникалық сипаттаманы емес, осы идеяның тарихын сұрап тұрмын. Бұған дейін кімдер зерттеді? Қандай тәжірибелер жасалды? Қай тұста қателіктер болды? Сіздің жаңалығыңыз сол еңбектердің қай жерінен басталады?

Ерлан үнсіз қалды.

Ол өз жобасының қазіргі мүмкіндіктерін жақсы білетін. Бірақ оның арғы жағында қанша адамның ізденісі, қанша жылдық зерттеу мен қаншама сәтсіз тәжірибе жатқанын терең қарастырмаған еді.

Қарт ғалым оның жүзінен жауаптың жоқтығын байқап, жай ғана жымиды.

— Жас жігіт, жаңа ғимараттың биік болғаны оның іргетасын қалаған адамдардың еңбегін жоққа шығармайды. Сіз бүгінгі биіктігіңізге кешегі еңбектердің үстіне көтеріліп жеттіңіз.

Осы сөз Ерланның көкейінде қалып қойды.

ІЗДЕНІСТІҢ ЖАЛҒАСЫ

Елге оралған соң ол әкесінің ескі дәптерін қайта ашты. Бұл жолы бұрынғыдай асығыс парақтамады. Әр сызбаға үңіліп, әр жазбаның мәнін түсінуге тырысты.

Дәптердегі бір бетте су көтеретін қарапайым құрылғының суреті бар екен. Қасында: «Судың қозғалысын пайдалану туралы ой» деген жазу тұр. Оның астына бірнеше рет өзгертілген есептер түсірілген.

Ерлан осы сызбаны көріп отырып, адамзат тарихындағы талай жаңалықтың дәл осындай қарапайым бақылаудан басталғанын ойлады.

Бір адам судың қалай көтерілетінін зерттеді. Екіншісі оның қысымын есептеді. Үшіншісі сол заңдылықты құрылғы жасауға пайдаланды. Кейінгі буындар оған қозғалтқыш, автоматтандыру, цифрлық басқару жүйелерін қосты. Нәтижесінде бұрын бірнеше адамның қолымен атқарылатын жұмыс бір ғана батырманың көмегімен орындалатын жағдайға жетті.

Бірақ соңғы нәтижені жасаған адам барлық еңбекті жалғыз өзі атқарған жоқ.

Осы ойдан кейін Ерлан өзінің жобасына қайта оралды. Ол бұрынғы зерттеулерді іздестіріп, ғалымдардың еңбектерін салыстырды. Әріптестерімен пікір алмасты. Жүйенің әлсіз тұстарын анықтап, бұрынғы шешімдерді жаңаша қолданудың жолдарын қарастырды.

Бірнеше айдан кейін оның жобасы айтарлықтай өзгерді. Енді ол тек суару жүйесі емес, топырақтың ылғалдылығын, ауа райының өзгерісін және судың шығынын бір мезгілде есептейтін кешенді құрылғыға айналды.

Бір күні әріптесі одан:

— Мұндай жүйені қалай ойлап таптың? — деп сұрады.

Ерлан сәл ойланып қалды.

— Мен оны жалғыз ойлап тапқан жоқпын. Тек бұрын басталған бір жұмысты жалғастырдым.

КЕЛЕР ҰРПАҚҚА ҚАЛҒАН ІЗ

Араға біраз уақыт салып, Ерлан туған ауылына келді. Ауылдың шетіндегі ескі мектепке кіріп, оқушылармен кездесті. Балалар оның жобасын қызыға тыңдап, құрылғының қалай жұмыс істейтінін сұрап жатты.

Бір бала қолын көтерді.

— Ағай, болашақта біз де осындай жаңалық ойлап таба аламыз ба?

— Әрине, — деді Ерлан. — Бірақ бір нәрсені ұмытпаңдар: жаңалық ашу үшін алдымен бұрынғыны білу керек. Өткеннің бәрін ескірген деп ысырып тастасаңдар, бүгінгі қол жеткізген жетістіктердің қалай пайда болғанын түсінбей қаласыңдар.

— Сонда бізге ескі кітаптарды да оқу керек пе?

— Тек ескі кітаптарды емес. Бұрынғы адамдардың тәжірибесін, олардың қателіктерін, ізденістерін де зерттеу керек. Өйткені бүгін сендер шешпеген мәселені ертең басқа біреу шешуі мүмкін. Ал сендердің бүгінгі еңбектерің келесі ұрпақтың жаңалығына негіз болады.

Балалар үнсіз тыңдап отырды.

Ерлан мектептен шығарда дәліздегі қабырғаға ілінген ескі фотосуретке көзі түсті. Суретте осы мектептің алғашқы ұстаздары мен оқушылары тұр екен. Көпшілігінің есімдері ұмытылған. Бірақ сол адамдардың бір кездері тақтаға жазған әрбір есебі, балаларға үйреткен әрбір сабағы бүгінгі мектептің тарихына айналған.

Ол суретке ұзақ қарады.

Кейде адам өзінің биікке көтерілгенін ғана көреді де, сол биіктікке жеткізген баспалдақтарды байқамайды. Ал баспалдақтың әр сатысында біреудің маңдай тері, біреудің арманы, біреудің аяқталмай қалған жұмысы тұрады.

ЖОЛДЫҢ БАСТАУЫ

Кешке үйіне келген Ерлан әкесінің ескі дәптерін қайтадан сандыққа салмады. Оны жұмыс үстелінің үстіне қойып, жанына өзінің жаңа жобасының сызбаларын орналастырды.

Екі құжаттың арасында ондаған жыл, бәлкім, тұтас бір дәуір жатқан шығар. Біріншісінде қолмен сызылған қарапайым механизм, екіншісінде күрделі электрондық жүйе бейнеленген. Бірақ екеуінің де түпкі мақсаты бір еді — адамның өмірін жеңілдету.

Сол сәтте ол бір ақиқатты түсінді: өткен — артта қалған уақыт қана емес, болашаққа бағыт беретін тәжірибе. Тарихтың қадірі оның ескі болғанында емес, бүгінгі күнге қандай негіз қалдырғанында.

Өткенді ұмыту — тамырын қиған ағаштан жеміс күтумен бірдей. Ал өткенге байланып қалу — сол ағаштың көлеңкесінен шықпай, өсуін тоқтатқанмен тең.

Адамзаттың дамуы осы екі шектің ортасында жатыр: өткеннің тәжірибесін сақтау, бүгіннің мүмкіндігін пайдалану және ертеңге жаңа жол ашу.

Ерлан дәптердің соңғы бетіне бір сөйлем жазды:

«Болашақ — өткенді жоққа шығарғандардың емес, одан сабақ алып, оған жаңа мағына қоса білгендердің қолында».

Сосын қаламын қойып, терезеден сыртқа қарады. Алыстан ауылдың ескі жолы көрінеді. Сол жолмен кезінде аталар жүрді, әкелер жүрді. Енді сол жолмен жаңа ұрпақ келе жатыр.

Жол өзгергенімен, оның басталған жері өзгермейді.

Өйткені әрбір жаңа сапардың ар жағында бұрын біреудің басқан ізі жатады.

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.