ӨЗІҢДІ ӘЛЕМНІҢ ӨЛШЕМІ САНАМА

ӨЗІҢДІ ӘЛЕМНІҢ ӨЛШЕМІ САНАМА

Адамның ең үлкен қателігі – дүниені өз көзімен көргені емес, өз көзі көрген дүниені ақиқаттың толық бейнесі деп қабылдағаны еді.

Ержан терезе алдында ұзақ отырды. Күздің қара суығы басталған. Ағаштардың жапырақтары бірінен соң бірі үзіліп, желдің ығына қарай ұшып барады. Ол сырттағы көрініске қарап отырып, өмір туралы ойға шомды. Неге біреудің жолы ашық, біреудің жолы жабық? Неге біреу қалағанына жетеді, енді біреу бар күшін салса да, арманына жете алмайды? Неге тағдыр адамдарға бірдей қарамайды?

Оның ойынша, өмір әділ болуы керек еді. Адам еңбектенсе – нәтижесін көруі, жақсылық жасаса – жақсылыққа кезігуі, бір нәрсені шын жүректен қаласа – соған қол жеткізуі тиіс. Бірақ өмір оның ойлаған өлшеміне бағына бермейтін.

– Егер бәрі адамның игілігі үшін болса, онда неге адам өзі қалаған нәрсеге жете алмайды? – деп күбірледі ол.

Осы кезде бөлмеге әкесі кірді. Қолында ескі көзілдірігі бар. Терезе алдындағы орындыққа жайғасып, ұлына біраз қарады.

– Не ойлап отырсың?

– Өмірдің әділетсіздігі туралы.

Әкесі жымиған жоқ. Тек көзілдірігін сүртіп отырып:

– Сен өмірді өзіңнің қалауыңмен өлшеп отырсың ғой, – деді.

– Сонда адамның қалауы ескерілмеуі керек пе?

– Ескерілуі мүмкін. Бірақ бүкіл әлем адамның қалауымен жүруге міндетті емес.

Ержан әкесіне бұрылды.

– Неге?

– Бір мысал айтайын. Анаң сені көтеріп жүргенде, сенен қандай да бір пікір сұрады ма? Қай мүшем болсын, қайсысы болмасын, өзің таңдадың ба?

– Жоқ қой.

– Егер ана құрсағында жатқан кезіңде саған таңдау берілсе ше? «Саған көз керек пе, аяқ керек пе, қол керек пе?» десе, не дер едің?

Ержан күліп жіберді.

– Ол кезде менің таңдау жасайтын түсінігім де болмаған шығар.

– Дәл солай. Сен ол кезде көздің қандай қажет екенін білмедің. Аяқтың не үшін берілгенін түсінбедің. Қолдың қадірін де танымадың. Бірақ сенің түсінбегенің олардың қажетсіз екенін білдірмейді ғой.

Әкесі терезеге қарады.

– Кейде адам өзіне не керегін де білмейді. Тек өзіне ұнаған нәрсені ғана қажет деп ойлайды. Ал уақыт өте келе сол кездегі тілегінің орындалмағанына шүкіршілік ететін жағдайлар болады.

Ержан үнсіз қалды.

Ол осыдан бірнеше жыл бұрын өзіне қатты ұнаған бір қызметке қол жеткізе алмаған еді. Сол кезде өзін жолы болмаған адамдай сезінген. Қанша есік қақса да, ашылмады. Ақыры басқа жұмысқа орналасып, өмірін қайта бастаған. Кейін сол бұрынғы қызметке барған танысының қиындыққа тап болғанын естіген. Сонда ғана өзіне жабылған есіктің ар жағында не тұрғанын білмейтінін түсінген.

Бірақ адам сол сәтте мұндайды қайдан білсін? Ол есіктің ашылмағанына ренжиді, ал ашылмаған есіктің ар жағындағы қауіптен хабарсыз қалады.

***

Адамның көз алдындағы кішкентай қара дақ кейде бүкіл әлемді қараңғы етіп көрсетеді. Көздің қарашығына түскен бөгде нәрсе айналадағы заттарды көруге кедергі келтіретіні сияқты, адамның нәпсісі де жүректің алдына тұрып алып, ақиқатты өзіне ыңғайлы етіп көрсетеді.

Ол әр оқиғаны өз пайдасы мен зиянына қарай таразылайды. Біреу жетістікке жетсе, қызғанады. Біреу қиындыққа тап болса, оны жазаның белгісіндей қабылдайды. Өзіне берілген нығметті қалыпты жағдай санайды да, қолынан кеткен нәрсені үлкен қасіретке айналдырады.

Ең қызығы, адам кейде өзінің шектеулі түсінігін шексіз ақиқаттың орнына қояды.

Ол дүниенің ортасында өзін көргісі келеді. Барлық оқиға өзінің төңірегінде өрбіп жатқандай сезінеді. Бір нәрсе оның көңілінен шықпаса, бүкіл әлемнің тәртібіне күмән келтіреді.

Ал шын мәнінде, әлем адамның жеке сызбасымен салынбаған. Оның әр бөлшегінде адам баласының ойы жете бермейтін байланыстар мен себептер бар.

Бір күні Ержан қала сыртындағы құрылыс алаңына барды. Онда алып жүк көліктері құрылыс материалдарын тасып жатыр екен. Көлемі шағын велосипедпен өтіп бара жатқан баланы көріп, кенет әкесінің айтқан сөзі есіне түсті.

Жүздеген тонна жүкті велосипедпен тасу мүмкін емес. Оған арнайы жүк көлігі, тіркеме, теміржол вагоны керек. Жүктің салмағы қандай болса, оны көтеретін құрал да соған лайық болуы тиіс.

Сол сәтте ол адамның рухани дүниесі туралы ойлады.

Кейбір ақиқаттар бар, оларды есту оңай болғанымен, көтеру қиын. Кейбір жауаптарды білуге адамның ақылы жеткенімен, жүрегі оны қабылдауға дайын болмайды. Кейбір нығметтерді алуға құштар болғанымен, сол нығметтің жауапкершілігін көтеруге қабілеті жетпейді.

Адам көп нәрсені сұрайды. Бірақ сұрағанының салмағын есептей бермейді.

Билік сұрайды – оның жауапкершілігін ойламайды. Байлық сұрайды – оның сынағын ескермейді. Атақ сұрайды – оның жалғыздығын білмейді. Білім сұрайды – сол білімнің жүгін көтеруге дайындала бермейді.

Сыйлықтың үлкендігі оны қабылдайтын адамның дайындығымен де байланысты.

***

Бірде Ержан қарт ұстазымен кездесіп қалды. Ұстазы шағын бөлмеде кітап оқып отыр екен. Үстел үстінде ашық тұрған дәптер, ескі қалам және шетіне белгі қойылған бірнеше кітап жатты.

– Адам неге өзіне берілген жақсылықтың қадірін уақытында түсінбейді? – деп сұрады Ержан.

Ұстазы кітаптан басын көтерді.

– Өйткені жақсылықты қабылдайтын жүрек те дайын болуы керек.

– Қалай сонда?

– Мына терезеге қарашы. Күн сәулесі түсіп тұр. Бірақ күннің нұрына терезе әйнегі ғана емес, оның тазалығы да әсер етеді. Әйнек кір болса, жарықтың өзі бөлмені толық жарқырата алмайды. Жарық азайған жоқ, әйнектің мөлдірлігі кеміді.

Ержан терезеге қарады.

– Демек, адамның жүрегі де сол сияқты ма?

– Иә. Көкіректі қызғаныш, тәкаппарлық, күмән, ашу мен жалған сенімдер басып қалса, адам жақсылықтың өзін дұрыс қабылдай алмайды. Біреудің қуанышын өзіне жасалған қиянаттай көреді. Өзінің қолындағы нығметті байқамайды. Ал жүрегі тазарған адам қарапайым нәрсенің өзінен үлкен мағына табады.

Ұстазы үстел үстіндегі стақанға су құйды.

– Мына суға қара. Стақан мөлдір болса, су да анық көрінеді. Ал стақан лай болса, ішіндегі судың тазалығын ажырату қиын. Кейде адам өмірдің өзінен мін іздейді. Бірақ алдымен өз жүрегіне қарауы керек.

Ержан осы сөздерді ұзақ ойлады.

Бәлкім, адамның өмірден көретін кемшіліктерінің бір бөлігі өмірдің өзінде емес, оны қабылдайтын ішкі дүниесінде жатқан шығар.

***

Сол кеште ол үйіне қайтып келе жатып, көшедегі кішкентай дүкеннің алдында тұрған баланы көрді. Бала анасына ойыншық алып беруді өтініп жылап тұр екен. Анасы басын шайқап, баласының қолынан ұстап, әрі қарай жетеледі. Бала біразға дейін артына жалтақтап, дүкеннің терезесіне қарай берді.

Ержанның ойына тағы бір көрініс оралды: кейде біз де сол бала сияқтымыз. Қолымызға берілген дүниені байқамай, әйнектің ар жағындағы нәрсеге телміреміз. Қолымыздағы нанды ұмытып, ала алмаған тәттіге өкпелейміз. Жанымыздағы адамдардың қадірін олар алыстағанда түсінеміз.

Ал адамға берілген нығметтің бәрі бірдей көзге көріне бермейді. Бірінің аты – денсаулық, бірінің аты – тыныштық, енді бірінікі – жақсы мінез, адал дос, парасатты ұстаз, аман ата-ана.

Осының бәрін күн сайын көрген адам кейде олардың бар екенін де сезбей қалады.

Ержан үйіне келгенде анасының асүйде жүргенін көрді. Көптен бері анасына телефон соғуды кейінге қалдырып жүргенін есіне алды. Анасы бұрылып:

– Келдің бе, балам? Тамақ ішесің бе? – деді.

Ол жауап бермей, анасының қасына барып, қолынан сүйді.

– Не болды? – деді анасы таңырқап.

– Ештеңе, апа. Жай ғана…

Анасы оның жүзіне қарады да, артық сұрақ қоймады.

Сол сәтте Ержан бір нәрсені түсінгендей болды: адам кейде өмірден үлкен сый күтеді, ал алдындағы ең үлкен сыйдың үнін естімей жүреді екен.

***

Түн ортасында ол дәптерін ашып, бірнеше сөйлем жазды:

«Адамның ақылы – әлемнің өлшемі емес. Оның қалауы – өмірдің заңы емес. Оның түсінігі – ақиқаттың шекарасы емес. Біз кейде өзімізге берілмеген нәрсеге қарап, қолымыздағы нығметті ұмытып кетеміз. Кейде көтере алмайтын жүкті сұраймыз, ал көтеруге шамамыз жететін жауапкершіліктен қашамыз».

Сосын бір сәт ойланып, соңғы сөйлемді қосты:

«Маған өзімді ғана тыңдайтын ақыл емес, өзімнен биік ақиқатты қабылдай алатын жүрек керек».

Ол қаламын қойды.

Сыртта күзгі жел әлі соғып тұр. Ағаштардың жапырақтары жерге түсіп жатыр. Бірақ Ержан енді олардың түсуін өмірдің аяқталуы деп қабылдамады. Көктемнің келетінін, жапырақтың орнына жаңа бүршік шығатынын білді.

Бұрын ол дүниеден өзіне ұнайтын жауап іздейтін. Енді дүниенің өзінен бұрын, сол дүниені қабылдайтын жүрегінің тазалығына үңіле бастады.

Өйткені адамға берілетін сыйдың үлкендігі ғана маңызды емес, оны бағалай алатын жүректің кеңдігі де маңызды.

Ал кейде бізге бұйырмаған нәрсенің артында қандай хикмет жатқанын түсіну үшін тұтас бір ғұмыр қажет болады.

Адамның ең үлкен кемшілігі – бәрін білмейтіндігінде емес, білмейтінін ұмытып, бәрін білемін деп ойлайтындығында.

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.