Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам баласы өмірден жақсылық күтеді. Таңертең көзін ашқанда денінің сау болғанын, есігінен кіргенде жақындарының амандығын, қолға алған ісінің берекелі болғанын қалайды. Біреу арманына жетсе, көңілі көтеріледі. Біреу еңбегінің жемісін көрсе, қуанады. Ал өмір ойламаған жерден қабағын түйіп, алдынан кедергі шығарса, әлгі қуаныштың бәрі ұмытылып, адамның көңіліне бір ғана сұрақ келеді: «Неге дәл менің басыма осындай қиындық келеді?»
Осы бір сұрақтың ішінде қаншама адамның мұңы, өкпесі мен түсініксіздігі жатыр. Кейде адам өзіне бұйырған жақсылықты тағдырдың сыйы деп қабылдайды да, басына түскен қиындықты әділетсіздік санайды. Қуаныш келгенде өмірге риза, қайғы келгенде өмірге өкпелі. Сонда адамның көңіл күйі оның дүниеге деген көзқарасын анықтап тұрған жоқ па?
Қарт ұстаздың бір әңгімесі есімде қалыпты. Ол кісі өмір бойы мектепте жұмыс істеген. Қарапайым мұғалім еді. Қолынан келгенше шәкірт тәрбиеледі, отбасын асырады, ешкімнің ала жібін аттамауға тырысты. Жасы алпысқа таяғанда кенеттен ауыр науқасқа шалдықты. Бұрын таңертең ерте тұрып, бақшасын суарып, ауласын тазалап жүретін адам енді төсектен өздігінен тұра алмай қалды.
Алғашқы күндері ешкімге сыр бермеді. Дәрігерлер келгенде басын изеп, балаларымен сөйлескенде күлімсіреп отыратын. Бірақ түн ортасында бәрі ұйқыға кеткенде, терезеден сыртқа ұзақ қарайтын. Ауладағы алма ағашының жапырақтары желмен қозғалып тұр. Өзі күнде суарып жүрген ағаш енді одан күтім сұрамайтындай көрінді.
Бір күні ұлы әкесінің жанында отырып: «Әке, көңіліңіз қалай?» — деп сұрады. Қарт біраз үнсіз қалды. «Балам, мен өмір бойы біреуге жақсылық жасауға тырыстым. Ешкімге жамандық ойлаған жоқпын. Енді неге осындай күйге түстім?» — деді. Ұлы жауап таба алмады. Әкесінің қолын ғана ұстады.
Қарттың бұл сұрағы оның иманының жоқтығынан емес, адамның әлсіз сәтінде өз өмірінің мәнін қайта іздей бастайтынынан туған еді.
ҚИЫНДЫҚТЫҢ ІШІНДЕГІ СҰРАҚ
Сол күні оған бұрынғы әріптесі келді. Екеуі талай жыл бір мектепте қызмет еткен. Қонақ досының жүдеу жүзін көріп, әңгімесін басқа жаққа бұрған жоқ.
— Сен бір нәрсені ұмытпа, — деді ол. — Біз өмірді өз қалауымызға қарай өлшейміз. Деніміз сау болса, өмір жақсы дейміз. Ауырсақ, өмір жаман дейміз. Бірақ өмірдің бар өлшемі біздің бүгінгі көңіл күйімізде ғана емес қой.
— Сонда адам басына түскеннің бәріне қуана беруі керек пе? — деп сұрады қарт.
— Жоқ. Ауырған адам ауырсынбаймын деп өтірік айтпасын. Қайғырған адам қайғырмаймын деп сезімін тұншықтырмасын. Бірақ басына түскен қиындықты өмірдің түгелдей мағынасыздығына балап, үмітін үзбесін. Екеуінің арасы жер мен көктей.
Бұл сөз қарттың көңіліне ой салды.
Адамның ең үлкен қателіктерінің бірі — өзіне ұнаған нәрсені ғана жақсы, ал ұнамаған нәрсені жаман деп қабылдауы. Біз дүниені көбіне өз пайдамыздың таразысына салып өлшейміз. Қалағанымыз орындалса, бәріне ризамыз. Қалауымызға қарсы жағдай туындаса, кінәлі іздей бастаймыз.
Бірақ адамның бүгінгі түсінігі ертеңгі ақиқатты толық қамти ала ма?
Бір жас жігітті елестетейік. Ол үлкен қалаға оқуға түсуге дайындалып, бірнеше жыл бойы арманына жету үшін еңбектенді. Алайда емтиханнан өте алмады. Достарының бәрі оқуға түсіп, қуанып жатқанда, ол үйіне басын төмен салып қайтты. Өзінің болашағы аяқталғандай сезінді.
Арада бірнеше жыл өтті. Ол басқа оқу орнына түсіп, кейін өз кәсібін ашты. Өмірі бір арнаға түсті. Бір күні баяғы емтиханнан өтпей қалғанын есіне алды. Сол кезде өзін бақытсыз санаған оқиғаның өміріндегі үлкен өзгерістерге жол ашқанын түсінді.
Бәлкім, егер сол жылы оқуға түскенде, бүгінгі жолы мүлде басқа болар ма еді? Оны ешкім білмейді. Бірақ бір нәрсе анық: адам оқиғаның тек бүгінгі көрінісін көреді, ал оның ертеңгі нәтижесін толық біле алмайды.
Міне, тағдырға сенім мен өмірге ризашылықтың бір сыры осында жатыр. Бізге берілген нәрселердің бәрі бірдей жағымды болмауы мүмкін. Алайда әрбір оқиғаның адамға үйрететін бір сабағы, ашатын бір қыры, көрсететін бір шындығы бар. Кейде жоғалтқанымыз арқылы барымыздың қадірін білеміз. Кейде әлсіздігіміз арқылы төзімділікті үйренеміз. Кейде жолымыздың жабылуы бізді басқа бағытқа бұрады.
Бірақ мұның бәрін түсіну үшін адамға уақыт керек.
РИЗАЛЫҚ — ҚАЙҒЫНЫ ЖОҚҚА ШЫҒАРУ ЕМЕС
Бірде бір кісі өзінен үлкен тәжірибесі бар қарияға келіп: «Мен өмірдегі барлық нәрсенің Жаратушыдан екенін білемін. Бірақ басыма қиындық түскенде көңілім құлазып, ренжіп кетемін. Бұл менің сенімімнің әлсіздігі ме?» — деп сұрапты.
Қария оған бірден жауап бермеді. Үстел үстіндегі екі шыныаяққа шай құйып, бірін қонағына ұсынды.
— Мына шай ыстық екен, — деді әлгі кісі кесені қолына алғанда.
— Ыстық болғаны үшін шайдан бас тартасың ба?
— Жоқ, сәл суығанын күтемін.
— Дұрыс. Демек, сен ыстықты сезіндің екен деп шайдың өзін жаман демейсің. Адамның басына түскен ауыртпалық та солай. Ауырсыну — табиғи сезім. Бірақ ауырсынудың бар екені өмірдің түгелдей жаман болғанын білдірмейді. Қайғыны сезіну бір басқа, қайғыға беріліп, бар жақсылықты жоққа шығару бір басқа.
Қария сәл кідірді де, сөзін жалғады:
— Ризашылық дегеніміз — қайғыны жоққа шығару емес. Ол — қайғының ішінде жүріп те жақсылықты ұмытып кетпеу. Адамның көңіліне қаяу түсуі мүмкін, бірақ жүрегіндегі үміт сөнбеуі керек.
Бұл сөздерде терең мағына бар еді. Адам өміріндегі әрбір жағдайды бірдей ұната алмайды. Әділетсіздікке ұшыраса, оған қарсы тұруы керек. Біреу жәбір көрсетсе, үнсіз қалу міндет емес. Ауруға шалдықса, емделуге тиіс. Қателік жасаса, оны түзетуі қажет. Тағдырға сену — әрекетсіздікке берілген рұқсат емес.
Керісінше, адам өзіне тапсырылған өмірді жауапкершілікпен алып жүруге міндетті.
Өйткені ризашылық пен немқұрайлылықтың арасында үлкен айырмашылық бар. Ризашылық адамды сабырға, парасатқа және әрекетке жетелейді. Ал немқұрайлылық адамның жауапкершіліктен қашуына себеп болуы мүмкін.
ҚИЫНДЫҚ АДАМҒА НЕНІ ҮЙРЕТЕДІ?
Бір қызығы, адам көбіне өзіне берілген нығметтің қадірін одан айырылғанда ғана сезінеді. Денсаулығы бар кезде аяқтың қадірін білмейді. Екі көзі көріп тұрғанда жарықтың бағасын аңғармайды. Ата-анасы аман кезде олардың даусын күнделікті естілетін қарапайым дыбыс санайды. Балалары жанында жүргенде олардың күлкісіне үйреніп кетеді.
Ал бір күні сол үйреншікті дүниелердің бірі жоғалғанда, адамның бүкіл түсінігі өзгереді. Кеше ғана мән бермеген нәрсе бүгін ең қымбат қазынасына айналады.
Сондықтан өмірдің қадірін тек қуанышты күндермен өлшеуге болмайды. Кейбір қиындықтар адамды өзіне қайта қарауға мәжбүр етеді. Өзінің кім екенін, нені бағалайтынын, кімге өкпелі екенін, кімге алғыс айту керектігін ойландырады.
«Жақсы күннің қадірін жаман күн үйретеді» деген сөздің астарында осындай өмір шындығы жатыр.
Бірақ мұнда бір нәзік мәселе бар: адам барлық жамандықты жақсылық деп атауға міндетті емес. Зұлымдықты ақтауға, біреудің қиянатына ризашылық білдіруге болмайды. Қиянат жасаған адамның жауапкершілігі өзінде қалады. Ал жәбір көрген адамның сабыры оның құқығынан бас тартуы деген сөз емес.
Мұндағы басты ой — адамның өзіне бағынбайтын жағдайлар алдында рухани тепе-теңдігін жоғалтпауы.
Біз оқиғаның өзін әрдайым таңдай алмаймыз, бірақ оған деген көзқарасымызды тәрбиелей аламыз. Өткенді өзгерте алмаймыз, алайда одан алған сабағымызбен ертеңімізді өзгерте аламыз.
ӨМІРДІҢ ӨЗГЕРІСІНДЕГІ МӘН
Рисале-и Нұр шығармаларындағы бір ой осы тұста ерекше мәнге ие болады: өмірдің құндылығы тек жайлылық пен тыныштықта емес, оның өзгерісінде, қозғалысында, түрлі сынақтар арқылы адамның ішкі дүниесін танытуында.
Адам өмір бойы тек денсаулық пен рахаттың арасында жүрсе, уақыттың қалай өтіп жатқанын да аңғармай қалуы мүмкін. Бірқалыпты күндер кейде адамның өмірге деген сергектігін әлсіретеді. Ал қиындық адамды оятады, ойландырады, өзіне және айналасына басқаша қарауға үйретеді.
Бұл жерде аурудың өзін жақсы көру немесе азапты іздеу туралы сөз болып отырған жоқ. Мәселе — адамның басына түскен жағдайдың ішінде де өмірдің мәнін жоғалтпауында.
Аурухана төсегінде жатқан адам терезеден түскен күн сәулесіне ұзақ қарауы мүмкін. Бұрын асығыс өтіп жүрген күнделікті тіршіліктің енді қандай қымбат екенін сезінеді. Бір кесе шай, жақын адамның жылы сөзі, баласының қолын ұстауы — бәрі бұрынғыдан да бағалы көрінеді.
Демек, кейде адам өмірдің қадірін өмірдің өзі баяулаған кезде түсінеді.
Біз уақытты үнемдеуге тырысамыз, бірақ оның өзімізден үнсіз алыстап бара жатқанын ұмытып кетеміз. Біреудің табысын қызғанамыз, біреудің бақытына қызығамыз, өзімізде жоқ нәрсені санаймыз. Ал қолымызда бар дүниенің есебін жүргізуге келгенде асығыстық танытамыз.
Адамның рухани кемелденуі де осы тұстан басталатын шығар: өзіне бұйырғанды бағалай білу, бұйырмағанға бола барынан айырылып қалмау.
БҮРШІК АТҚАН АЛМА АҒАШЫ
Қарт ұстаздың жағдайы бірден жақсарып кеткен жоқ. Дәрі-дәрмек қабылдады, емделді, кей күндері қатты қиналды. Бірақ бірте-бірте бұрынғыдай «Неге мен?» деп сұрай беруді қойды.
Оның орнына басқа сұрақтар пайда болды: «Бүгін не істей аламын?», «Кімнің көңілін көтере аламын?», «Балаларыма қандай ақыл қалдырамын?»
Бір күні немересі мектептен келіп, атасының төсегінің жанына отырды.
— Ата, сіз бұрын неге күнде бақшаға шығатын едіңіз? — деп сұрады.
Қария немересінің шашынан сипады.
— Ағаштар өссін деп, балам.
— Енді өзіңіз шыға алмайсыз ғой.
— Иә, қазір шыға алмаймын. Бірақ сендер шығып жүрсіңдер. Бір күні мен еккен ағаштың жемісін сендер жейсіңдер.
— Сонда ағашты өзіңіз жемісін жеу үшін екпедіңіз бе?
Қария күлімсіреді.
— Адам кейде өзі көрмейтін күннің игілігі үшін де еңбек етеді. Өмір деген сол, балам.
Немересі бұл сөздің мағынасын толық түсінбесе де, атасының қолын жібермей ұзақ отырды.
Қария терезеге қарады. Ауладағы алма ағашының бұтақтарында жаңа бүршік пайда болыпты. Көктем әлі толық келмесе де, ағаш өз жұмысын бастап кеткен.
Ол сол сәтте бір нәрсені түсінгендей болды: өмірдің мәні адамның барлық қалауының орындалуында емес екен. Кейде адам өзі қалаған жолмен жүре алмайды, бірақ сол жолда да жақсылық жасай алады. Кейде өзі армандаған нәтижеге жетпейді, бірақ артында біреуге сая болатын ағаш қалдырады.
Өмірдің бар өлшемі адамның қолына тиген нәрсемен ғана анықталмайды. Оның қолынан шыққан із де маңызды.
ТАҒДЫРҒА СЕНІМ — ӘРЕКЕТСІЗДІК ЕМЕС
Адам баласы тағдырдың сырын түгел біле алмайды. Бүгінгі қуаныштың ертең қандай нәтижеге жеткізетінін де, бүгінгі қиындықтың қандай есік ашатынын да алдын ала болжай алмайды. Сондықтан өз түсінігін бүкіл ақиқаттың өлшеміне айналдыру — үлкен қателік.
Ризашылық дегеніміз — барлық оқиғаны өз қалауымызға сай қабылдау емес, қалауымыз орындалмаған кезде де өмірден безбеу. Сенім дегеніміз — қиындықты сезбеу емес, қиындықтың ішінде де үміттен айырылмау. Сабыр дегеніміз — әрекетсіз отыру емес, қолдан келгеннің бәрін жасап, нәтижені байыппен қабылдау.
Адам кейде өзіне берілгенді көрмей, берілмегенге өкпелейді. Қолындағы бүтін дүниені ұмытып, сынған бір бөлшегіне қарап өмірін бағалайды. Сөйтіп, бар бақытының ортасында жүріп, өзін бақытсыз сезінеді.
Бәлкім, адамға ең алдымен осы көзқарасын өзгерту керек шығар.
Бір сәтке тоқтап, бүгінгі өміріне қарасын. Кеше ғана армандаған дүниелерінің қаншасы қазір қолында? Қандай адамдар оның жанында? Қандай мүмкіндіктер әлі де ашық тұр? Қандай жақсылықты байқамай жүр?
Сосын өзінен бір сұрақ сұрасын: «Мен өмірден тек өзім қалаған нәрсені ғана талап етіп жүрмін бе, әлде маған берілген өмірдің қадірін де түсініп жүрмін бе?»
Өйткені адамды бақытсыз ететін кейде тағдырдың ауырлығы емес, өзіне бұйырған өмірді қабылдай алмауы да болуы мүмкін.
Ал өмірдің әр сәтіне ризашылықпен қарай білген жан қиындықтың өзін де тәжірибеге, жоғалтқанын да сабаққа, күткенін де үмітке айналдыра алады.
Тағдырдың барлық есігін өзің аша алмайсың. Бірақ жабылған есіктің алдында тұрып, өміріңнің қалған есіктерін ұмытпау — өз қолыңда.