ЖЫЛҚЫШЫНЫҢ ҚОЛЖАЗБАСЫ

ЖЫЛҚЫШЫНЫҢ ҚОЛЖАЗБАСЫ

БОЛҒАН ОҚИҒА ІЗІМЕН

Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ

1997 жылдың шамасы. Ақтөбе қаласы. Күндердің бір күнінде мешіттегі Құран әліппесі сабағына бір шәкірт үйінен сарғайған қағаз парағын алып келді. Шеттері мүжіліп, бүктелген тұстары ескірген. Қағаздың бетінде араб әріптерімен жазылған ұзын-сонар жолдар бар. Бір қарағанда, әлдебір көне кітаптың жыртылған бетіне ұқсайды.

Шәкірт парақты екі қолымен ұстап, ұстазға ұсынды.

– Хабиб ұстаз, мынау атамның қолжазбалары еді. Арабша жазылғанын көріп тұрмын, бірақ не жазылғанын оқи алмаймын. Үйде осындай бірнеше парақ бар. Атам осы жазуларды үнемі оқып отыратын, кейде өзі де жазатын, – деді ол.

Түркиядан келген Хабиб ұстаз қағазды қолына алып, біраз үнсіз қарады. Сосын парақты жарыққа тосып, жазу мәнерін мұқият шолып шықты. Әріптердің орналасуына, жолдардың біркелкілігіне, жазудың ұқыптылығына назар аударды.

– Бұл Құран кітабының қолмен жазылған көшірмесі екен, – деді ол таңданысын жасыра алмай. – Жазған адам өте ыждағатты, сауатты болған. Әріптерді де, жолдарды да мұқият түсірген. Бәлкім, ол кезде қолында Құран кітабы болмаған соң, өзі көшіріп жазған шығар. Айтшы, атаң діни сауатты адам ба еді? Молда, имам болып қызмет атқарған ба?

Шәкірт ұстаздың жүзіне қарады. Сұраққа жауап берер алдында сәл ойланып қалды.

– Жоқ, ұстаз. Атам жылқышы болатын. Өмір бойы мал бағып өтті. Діни қызмет атқарған емес. Ауылда имам болғанын да білмеймін. Бірақ осы парақтарды үнемі оқып отыратын. Кейде өз қолымен бірдеңелерді жазатын.

Хабиб ұстаз қолындағы қағазға қайта үңілді. Бұл жолы оның жүзінде жай ғана қызығушылық емес, терең таңданыс байқалды.

– Қызық екен… Демек, Қазақстанда Ислам діні бұрыннан терең орныққан, халық арасында діни сауаттылық кең тараған болғаны ғой. Қарапайым малшының өзі Құранды көшіріп жазатындай деңгейде білім алған болса, сол замандағы имамдардың, молдалардың, қарилардың, хафиздердің білімін елестетіп көрші. Олардың сауаты қандай болған десеңші!

Ол қағазды қайта бүктемей, алақанына жайып қойды.

– Мұндай қолжазбалар – жай ғана ескі қағаз емес. Бұл – бір адамның өмірі, ізденісі, білімі. Кейде біз өткен ұрпақты бүгінгі өлшеммен бағалап, олардың білімін төмен санап қоямыз. Ал шын мәнінде, біз білмейтін тарихымыз әлі көп.

Сабақ жалғаса берді. Шәкірттер араб әріптерін қайталап, ұстаз тақтаға жаңа әріптер жазды. Бірақ әлгі сарғайған парақ сол күнгі сабақтың ең үлкен жаңалығына айналған еді.

ҚОЛЖАЗБАДА ҚАЛҒАН ӨМІР

Жылдар өте келе сол оқиға туралы ойланғанда, бір сұрақтың жауабы әлі де маңызды болып көрінеді: жылқы соңында жүрген қарапайым қазақтың қолына Құран көшіріп жазатындай білім қайдан келді?

Ол заманда ауылда кітап дүкені болған жоқ. Қазіргі таңдағыдай интернеттен іздеп, электронды кітап жүктеу мүмкіндігі де болмады. Бір ауылдан екінші ауылға жетудің өзі уақыт пен төзімді қажет ететін. Кітаптың қадірі ерекше еді. Бір қолжазба кейде бірнеше ұрпақтың қолынан өтіп, әулеттің аманатына айналатын.

Сонда да бір жылқышы арабша жазуды үйренген. Әріптердің дыбысталуын ғана емес, олардың қосылып сөз құрайтынын, сөздердің мағынасын түсінуге ұмтылған. Қолына қалам алып, қасиетті мәтінді көшірген. Мүмкін, ол мұны біреуге көрсету үшін емес, өзіне қажет болғандықтан істеген шығар. Мүмкін, қолында кітап болмағандықтан, жаттағанын қағазға түсірген болар. Қалай болғанда да, оның бойында білімге деген ерекше ықылас болғаны анық.

Ең қызығы – ол өзінің кім екенін, қоғамдағы орнын біліммен өлшемеген. Жылқышы болғаны үшін оқуды артық санамаған. Мал бағу мен кітап оқу бір-біріне қайшы деп ойламаған. Таңертең жылқыны өріске айдап, кешке қолына қолжазбасын алған шығар. Бір қолында қамшы, екінші қолында қалам болғандай елестейді.

Бәлкім, оның сауаты туралы ешкім арнайы жазбаған да шығар. Ауыл тарихында аты аталмаған болар. Бірақ оның қолжазбасы арада қанша жыл өтсе де, бір мешіттің сабағында ұстазды таңғалдырды.

Бұл оқиға тағы бір ақиқатты аңғартады: халықтың рухани деңгейін тек ресми қызмет атқарған адамдардың санымен өлшеуге болмайды. Елдің шынайы мәдениеті қарапайым адамның күнделікті тіршілігінен, ұрпағына қалдырған өнегесінен, кітапқа деген құрметінен көрінеді.

БІЛІМГЕ ДЕГЕН ЫҚЫЛАС

Бүгінгі ұрпақтың мүмкіндігі бұрынғыдан әлдеқайда мол. Қалаған кітабын бірнеше секундта табады. Араб әліппесін үйренуге арналған бейнесабақтар, электронды кітаптар, аудиожазбалар мен онлайн дәрістер қолжетімді. Бұрын бір парақ қолжазбаны іздеп табу қиын болса, қазір тұтас кітапхананы қалтадағы телефонға сыйғызуға болады.

Алайда мүмкіндік көбейген сайын білімге деген ықылас та арта түсті ме?

Бұрын кітапқа қол жеткізе алмаған адам білім іздеді. Қазір кітап қолымызда тұрса да, оны ашуға уақыт таппай жатамыз. Бұрынғы жылқышы қағазға әр әріпті мұқият түсірсе, бүгінгі адам экраннан жүздеген сөзді бір сәтте өткізіп жібереді. Ақпарат көбейді, бірақ оны терең игеру мәселесі әлі де өзекті.

Хабиб ұстаздың сол кездегі таңданысы бүгінгі ұрпаққа қойылған үнсіз сауал сияқты. Егер бір кездегі қазақ жылқышысы Құранды қолмен көшіріп жазатындай сауатқа ұмтылған болса, бүгінгі ұрпақ неге өз білімін одан әрі жетілдірмеске?

Әрине, өткенді әсірелеп, бұрынғының бәрі мінсіз болған деу дұрыс емес. Бірақ тарихтағы осындай оқиғалар халықтың білімге, жазуға, оқуға деген ықыласы терең тамыр жайғанын көрсетеді. Біз сол тамырды танып, оның бүгінгі жалғасын табуға тиіспіз.

САРҒАЙҒАН ҚАҒАЗДАҒЫ ӨСИЕТ

Кейде тарих үлкен сарайларда, атақты адамдардың өмірбаянында немесе ресми мұрағаттарда ғана сақталмайды. Ол бір үйдің сандығында жатқан сарғайған қағазда, ескі кітаптың арасындағы белгіде, әкесінен баласына қалған қолжазбада жатады.

Бәлкім, сол жылқышының есімі ешбір энциклопедияға енбеген шығар. Оның білімі туралы ғылыми зерттеу де жазылмаған болар. Бірақ ол өз заманында бір нәрсені түсінген: адам мал бағып жүрсе де, білімнен қол үзбеуі керек. Кәсіп адамның күнкөрісін қамтамасыз етеді, ал білім оның дүниетанымын кеңейтеді.

Сол бір сарғайған парақ Хабиб ұстазға Қазақстанның өткен тарихы туралы ой салды. Ал бізге одан да маңызды міндет жүктейді: ата-бабамыздың қолынан қалам түспеген болса, біздің қолымыздан да кітап түспеуі керек.

Өйткені ұрпаққа қалатын мұраның бәрі бірдей алтын мен күміс емес. Кейде бір адамның ұқыптап көшірген бір парақ қолжазбасы тұтас әулеттің ғана емес, бір халықтың білімге деген көзқарасын танытып тұрады.

Жылқы баққан атаның қолжазбасы – ұрпағына қалдырған үнсіз өсиет. Ол өсиеттің мәні біреу-ақ: білімді болу үшін міндетті түрде биік қызметте отыру шарт емес, ең әуелі білімге деген ықылас пен талап керек.

Кейде өткеннің ең үлкен дауысы – бүгінгі ұрпақ әлі оқып үлгермеген бір парақ қағаздың арасынан естіледі.

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.