ШАМНЫҢ ЖАРЫҒЫ МА, ӘЛДЕ КҮННІҢ НҰРЫ МА?

ШАМНЫҢ ЖАРЫҒЫ МА, ӘЛДЕ КҮННІҢ НҰРЫ МА?

Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ

Адам кейде ақиқатты іздеп жүріп, соған апаратын жолдардың өзіне байланып қалады. Бір есіктен кірсе, екінші есікті іздейді. Бір ұстаздан тәлім алса, одан кейін тағы бір ұстазға ұмтылады. Бір рухани тәжірибеден әсер алса, соны қайталауға тырысады. Сөйтіп жүріп, кейде іздеген нәрсесінің өзінен гөрі, соған апаратын жолды көбірек қадірлей бастайды.

Ал ақиқаттың өлшемі жолдың ұзақтығында ма, әлде адамның санасында ашқан тереңдігінде ме?

Бір кездері Имам Раббани деген атпен танылған Ахмед Фаруқи (р.а.) осы мәселеге қатысты адамды ойландыратын бір пікір айтқан екен: «Менің көзқарасымда иман ақиқаттарының бір ғана мәселесінің ашылып, анық түсінілуі мыңдаған рухани ләззат пен кереметтен артық».

Бұл сөздің астарында үлкен таным жатыр. Адамның ерекше әсер алуы мен ақиқатты шын түсінуі – екі бөлек құбылыс. Біріншісі көңілді толқытуы мүмкін, екіншісі адамның дүниеге деген көзқарасын өзгертеді. Бір сәттік сезім басылады, ал санаға орныққан ақиқат өмір бойы жол көрсетеді.

Имам Раббани мұнымен де шектелмей, барлық тариқаттардың түпкі мақсаты мен нәтижесі иман ақиқаттарының ашылып, айқындалуы екенін білдіреді.

Демек, рухани жолдың құндылығы оның сыртқы рәсімінде, атауында немесе ерекше тәжірибесінде емес, адамның жүрегінде ақиқаттың қаншалықты орныққанында.

АҚИҚАТҚА АПАРАТЫН ЕКІ ЖОЛ

Адамның сыртқы көріністен ішкі ақиқатқа өтуі әртүрлі жолмен жүзеге асады.

Бірінші жол – рухани тәрбие сатыларынан өту. Адам белгілі бір ұстаздың тәлімін алады, нәпсісін тәрбиелейді, мінезін түзейді, рухани тәжірибеден өтеді. Бұл – біртіндеп жетілудің жолы. Әр баспалдақтың өз міндеті бар. Сабыр, төзім, тәртіп пен тұрақтылық қажет.

Екінші жол – ақиқатқа тікелей жету. Мұнда адамға Алланың ерекше рақымымен Құранның өзінен тікелей тәлім алу нәсіп болады. Мәтінде сахабалар, табиғиндер және олардан кейінгі буынның таңдаулы тұлғалары осы жоғары әрі қысқа жолдың иелері ретінде көрсетіледі.

Олар ақиқатты іздеу үшін көптеген аралық баспалдақтан өтуді қажет етпеген. Өйткені Құран олардың ақылына да, жүрегіне де, рухани қабілеттеріне де жеткілікті ұстаз болған.

Мұның мәні – рухани ізденістің бәріне бірдей жалғыз ғана жол белгіленбегенінде. Бір адам ақиқатқа ұзақ ізденіс арқылы жетсе, екінші бір адам Құранның бір ғана аятының мағынасын терең түсіну арқылы өмірлік бағытын өзгертуі мүмкін.

Мәселен, өмір бойы сабыр туралы кітап оқыған адам бір күні өзіне жасалған әділетсіздікке сабырмен жауап беруді үйренсе, сол білімнің шынайы нәтижесіне жеткені. Өйткені білімнің құндылығы оның көлемімен емес, адам болмысына айналуымен өлшенеді.

КІТАПТЫҢ АШҚАН ЕСІГІ

Рисале-и Нұр шығармаларында осы тікелей таным жолына ерекше назар аударылады. Құран ақиқаттарынан туындаған нұрлар мен сол нұрларды түсіндіретін «Сөздер» адамның иман мәселелерін анық түсінуіне себепші бола алады деген ой айтылады.

Мұнда бір маңызды ерекшелік бар: адамға дайын сезім емес, ақиқатты түсінуге мүмкіндік беретін таным ұсынылады.

Өйткені кейде адамның жүрегінде күмән пайда болады. Кейде ол өмірдің мәнін түсінбей қиналады. Кейде өлім, тағдыр, әділет, жаратылыс туралы сұрақтарға жауап іздейді. Мұндай кезде оған жай ғана жұбату жеткіліксіз. Оның көкейіндегі сұраққа ақылын қанағаттандыратын жауап қажет.

Жараланған жерге дәрі керек. Ал дәрінің әсер етуі үшін оның қандай дертке арналғанын түсіну маңызды.

Мәтінде иман ғылымдары рухани жараларға арналған дәріге теңеледі. Құранның терең мағыналарынан алынған осындай рухани емді шын мұқтаждықпен іздеп, ықыласпен пайдаланған адамға оның жеткілікті болатыны айтылады.

Бұл жерде «мұқтаждық» пен «ықылас» ұғымдары ерекше мәнге ие.

Адам бір нәрсені қызық үшін оқыса, одан белгілі бір мәлімет алады. Ал сол білімге шын мұқтаж болып, өзінің өмірлік сұрағына жауап іздеп оқыса, оның әрбір сөйлемі ойына қозғау салуы мүмкін.

Бір кітапты екі адам оқиды. Біріншісі оның мазмұнын есте сақтайды. Екіншісі сол кітаптан өзін таниды. Екеуінің оқығаны бір болғанымен, алған нәтижесі әртүрлі.

ДӘРІНІҢ ҚҰНДЫЛЫҒЫ ДӘРІХАНАШЫҒА БАЙЛАНЫСТЫ ЕМЕС

Мәтіндегі ең терең ишаралардың бірі – білім жеткізушінің жеке басына қатысты.

Рухани дәрі ұсынатын адамды автор дәріханашы мен жаршыға теңейді. Ол кедей болуы мүмкін, бай болуы мүмкін, беделді немесе қарапайым қызметші болуы мүмкін. Оның жеке жағдайы ұсынылып отырған ақиқаттың құндылығын өзгертпейді.

Бұл – өте маңызды ескерту.

Кейде адамдар айтылған сөздің мағынасына емес, оны айтқан адамның дәрежесіне қарайды. Біреу жоғары лауазымды болса, сөзін ақиқат санайды. Біреу қарапайым киінсе, білімін бағаламайды. Біреу қоғамда танымал болмаса, оның пікіріне назар аудармайды.

Ал шын мәнінде, ақиқаттың салмағы оны жеткізушінің әлеуметтік мәртебесімен өлшенбейді.

Мысалы, ауылдағы қарапайым ұстаздың бір ауыз сөзі адамның өмірін өзгертуі мүмкін. Ал үлкен мінберден айтылған жүздеген сөз тыңдаушының жүрегіне жетпеуі мүмкін.

Білімнің қадірі – оның иесінің атағында емес, мазмұнында.

Бұл ой білімді жеткізушіні мүлде бағаламау керек деген сөз емес. Ұстаздың еңбегі, адалдығы мен жауапкершілігі маңызды. Бірақ ұстазға деген құрмет ақиқаттың өзін көлеңкеде қалдырмауға тиіс.

КҮН БАР ЖЕРДЕ ШАМ ІЗДЕМЕ

Мәтіннің соңында өте әсерлі теңеу беріледі: «Күн тұрғанда шамның жарығына кірудің қажеті жоқ».

Осы бір сөйлемнің астарында тұтас философия жатыр.

Күннің жарығы мен шамның жарығын салыстырып көрейік. Шам айналасындағы шағын кеңістікті ғана жарықтандырады. Оның жарығы белгілі бір қашықтықтан әрі аспайды. Ал күн шыққанда айнала түгел нұрға бөленеді. Шамның жарығы жаман болғандықтан емес, күннің жарығы әлдеқайда кең болғандықтан, оған деген қажеттілік азаяды.

Бұл теңеуде Құран – күнге, ал одан тараған мағыналарды түсіндіретін шығармалар – сол күннің нұрын жеткізетін шамға ұқсайды.

Адам шамды ұстаған қолына қарап, күнді ұмытып кетпеуі керек. Құралды мақсатқа айналдыру – танымдағы үлкен қателік.

Кейде біз білімнің өзінен гөрі, оны кімнің жеткізгеніне байланып қаламыз. Бір кітаптың авторын талқылаймыз, бір ұстаздың дәрежесін салыстырамыз, бір әдістің артықшылығын дәлелдеуге тырысамыз. Бірақ солардың бәрінен маңызды бір сұрақты ұмытып кетеміз: осы білім менің түсінігімді қаншалықты тереңдетті?

Нағыз ізденуші шамды емес, жарықты бағалайды. Жарық қайдан келсе де, оның міндеті – қараңғылықты сейілту.

ІЗДЕНУШІ МЕН ІЗДЕЛГЕН АҚИҚАТ

Бұл мәтіннің тағы бір астарлы тұсы – рухани қызмет етуші адамның өзіне қатысты ұстанымында.

Автор өзін ерекше қасиеттердің иесі ретінде көрсетуді мақсат етпейді. Керісінше, өзі ұсынған ақиқаттың қайнарын көрсетіп, оқырманның назарын сол қайнарға бұрады. Тіпті өзіне рухани көмек көрсетуді, дұға етуді және қолдауды сұрайды.

Мұнда кішіпейілділікпен қатар, маңызды бір жауапкершілік бар: ақиқатты жеткізуші адам өзін ақиқаттың орнына қоймауы керек.

Ұстаз – мақсат емес, жол көрсетуші. Кітап – мақсат емес, таным құралы. Әдіс – мақсат емес, нәтижеге жеткізетін тәсіл.

Егер адам ұстазына деген құрметін білім алуға емес, соқыр еліктеуге айналдырса, онда ол ізденісінің негізгі мақсатын жоғалтуы мүмкін.

Сондықтан шынайы шәкірт ұстазының айтқанын қайталаумен шектелмейді. Оның берген білімін түсінеді, ой елегінен өткізеді, өмірде қолданады және ақиқатқа деген ізденісін жалғастырады.

ЭПИЛОГ. ЖАРЫҚҚА ҚАРАУ

Бір күні жас жігіт қарт ұстазынан:

– Ұстаз, адам ақиқатқа жету үшін қанша кітап оқуы керек? – деп сұрапты.

Қарт оған сәл қарап отырып:

– Сен қанша кітап оқығаныңды сұрап тұрсың ба, әлде сол кітаптардан не түсінгеніңді ме?

Жігіт үнсіз қалды.

– Кейде бір кітаптың бір сөйлемі адамға жеткілікті. Бірақ сол сөйлемді түсіну үшін адамның бүкіл өмірлік тәжірибесі қажет болуы мүмкін. Сондықтан кітапты көп оқыдым деп мақтанба. Оқығаның сені қаншалықты өзгертті, соған қара, – деді ұстаз.

Ақиқатқа апарар жолдардың ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін. Біреу оған ұзақ ізденіспен жетеді, біреу бір сәттік терең түсінікпен жақындайды. Бірақ қай жолмен жүрсе де, адамның мақсаты біреу: қараңғылықтан жарыққа шығу.

Өйткені ақиқаттың қадірі оны кімнің айтқанында емес, адамның санасында қаншалықты ашылғанында. Шамды қолыңа ұстағаның үшін емес, оның жарығымен жолыңды тапқаның үшін ғана ол қажет.

Кейде адам өмір бойы жарық іздеп жүреді. Ал іздеген жарығының дәл алдында тұрғанын түсінуге бір ғана сәт жеткілікті.

Пікір қалдыру

Электрондық поштаңыз жарияланбайды.

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.