Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адамның кім екенін білу үшін оның айтқан сөзіне ғана құлақ асу жеткіліксіз. Кейде бір адамның шынайы болмысы мыңдаған кітаптан артық мәлімет береді. Өйткені сөз адамды таныстыруы мүмкін, ал мінез оның кім екенін дәлелдейді. Біреудің ақылды екенін білімімен бағалаймыз, батылдығын қауіп төнген сәттегі әрекетінен танимыз, ал адамгершілігін өзіне еш пайдасы жоқ кезде өзгеге жасаған қарым-қатынасынан байқаймыз.
Бір күні университеттің философия факультетінде ұстаз студенттерге мынадай сұрақ қойды:
— Адамның ұлылығын немен өлшеуге болады?
Студенттердің бірі: — Білімімен, — деді. Екіншісі: — Қоғамға сіңірген еңбегімен. Үшіншісі: — Артында қалдырған мұрасымен.
Ұстаз олардың жауаптарын тыңдап болып, терезеге қарады.
— Ал егер адамның білімі мол болғанымен, мінезі төмен болса ше? Егер байлығы бар, бірақ айналасына пайдасы тимесе ше? Егер жұрт алдында батыр көрінгенімен, қиындық туған кезде өзгені тастап кетсе ше? Сонда оны ұлы адам дей аламыз ба?
Бөлме іші тына қалды.
Адамның шынайы ұлылығы оның бойындағы жақсы қасиеттердің бір-бірімен үйлесім табуында еді. Ақыл мен жүрек, батылдық пен мейірім, әділдік пен кешірім бір адамның бойында қатар көрінгенде ғана мінез кемелдікке жақындайды.
Тарихта осындай тұтас адамдық болмыстың үлгісі ретінде Мұхаммед пайғамбардың тұлғасы айрықша аталады. Оның өміріне зер салған адам тек айтқан сөздерін ғана емес, сол сөздердің күнделікті іс-әрекетінде қалай жүзеге асқанын да көреді.
Оның Құраннан кейінгі ең үлкен мұғжизасы — өз болмысы, яғни бойына жинақталған асыл мінезі еді. Бұл қасиеттерді тек оны жақсы көрген жақтастары ғана мойындаған жоқ. Қарсыластары да оның адалдығын, батылдығын, сабырын және адамгершілігін жоққа шығара алмады.
Мұнда терең бір шындық жатыр: адамның қадірін оның жақтастарының мақтауы ғана емес, тіпті қарсыластарының да мойындауға мәжбүр болған қасиеттері айқындайды.
Батырлықтың өлшемі
Батырлық туралы түсінік көбіне күшпен, қарумен, жеңіспен байланыстырылады. Алайда шынайы батырлықтың мәні қауіптен қашпау ғана емес, қиын сәтте жауапкершілікті өз мойнына ала білуде.
Тарихта Әли ибн Әбу Тәліптің батырлығы талай рет сөз болған. Ол соғыс өнерін жетік меңгерген, ерлігімен танылған тұлға еді. Соған қарамастан, шайқас қатты қызған кезде сахабалардың Мұхаммед пайғамбардың маңына жиналып, оның жанынан пана іздегенін айтқан.
Бұл сөздің астарында үлкен мағына бар.
Әдетте адамдар әлсіздің күштіге сүйенетінін түсінеді. Бірақ мұнда батырдың өзі де қиын сәтте ерекше сенім ұялатқан адамның жанынан табылғаны айтылады. Демек, оның батылдығы тек өз күшіне ғана емес, айналасындағы адамдарға беретін рухани беріктігіне де байланысты болған.
Нағыз жетекші өзі қауіпсіз жерде тұрып, өзгелерді алға айдайтын адам емес. Ол ең ауыр сәтте жауапкершіліктен қашпайтын, айналасына сенім бере алатын тұлға.
Бүгінгі өмірде де осы өлшем өзгерген жоқ. Әскердегі қолбасшы, мектептегі ұстаз, отбасындағы әке немесе мекемедегі басшы болсын, бәрінің шынайы болмысы қиындық кезінде танылады. Қол астындағылар оның сөзіне емес, сол сәттегі ісіне қарайды.
Бір ауыз жылы сөз кейде жүз бұйрықтан артық күш береді. Ал адамның өзіне деген сенімін ақтауы — кез келген атақтан биік қасиет.
Мінез — сөзбен өлшенбейтін мұра
Адам бойындағы жақсы қасиеттердің бәрін бірдей жоғары деңгейде сақтау оңай емес. Біреу батыл болғанымен, ашуын тежей алмайды. Біреу жомарт болғанымен, әділ шешім қабылдай алмайды. Біреу білімді болғанымен, өзгенің пікірін тыңдауға құлықсыз.
Кейде адамның бір қасиеті екіншісінің кемшілігін жасырып тұрады. Бірақ мінездің кемелдігі — бір ғана жақсы қасиетке ие болу емес, адамдық қасиеттердің тұтас жүйесін қалыптастыру.
Мұхаммед пайғамбардың бойындағы осы асыл мінездерді баяндап, дәлелдеуге арналған еңбектердің бірі — Қазы Ияздың «Әш-Шифа» атты шығармасы. Бұл еңбекте оның көркем мінезі, адамдық болмысы мен өнегелі өмірі кеңінен қарастырылған.
Тарихи тұлғаның ұлылығын зерттеу дегеніміз — оның өмірін мадақтау сөздерімен көмкеру емес. Оның қандай жағдайда қандай шешім қабылдағанын, адамдармен қалай қарым-қатынас жасағанын, қиындыққа қалай төтеп бергенін зерделеу.
Өйткені адам мінезі бір күнде қалыптаспайды. Ол мыңдаған ұсақ әрекеттің, сансыз таңдау мен шешімнің нәтижесінде көрінеді.
Адамның шын бейнесі де дәл осындай сәттерден құралады.
Өркениетті өзгертетін заңдылық
Жеке адамның көркем мінезі қаншалықты маңызды болса, сол мінезге сүйеніп қалыптасқан қоғамдық тәртіптің маңызы одан да зор.
Тарихта көптеген билеушілер болған. Олар мемлекет құрды, әскер жинады, қалалар салды, шекара кеңейтті. Бірақ олардың барлығы адамзат тарихында терең із қалдыра алған жоқ. Себебі билік құру мен адамзатқа жол көрсету — екі бөлек нәрсе.
Біріншісі күшке сүйенуі мүмкін. Екіншісі әділетке, жауапкершілікке және адам табиғатын түсінуге негізделеді.
Мұхаммед пайғамбар әкелген шариғат жүйесі де осы тұрғыдан айрықша мұра ретінде қарастырылады. Ол жеке адамның өмірімен шектелмей, қоғамның қарым-қатынасын, құқықтық тәртібін, отбасы жауапкершілігін, адалдық пен әділдік ұстанымдарын қамтыды.
Оның ерекшелігі туралы сөз болғанда, бұл жүйенің тарихта теңдесі болмағаны және келешекте де қайталанбайтын ұлы үлгі екені айтылады.
Осы мұраның мазмұнын түсіндіру үшін Нұрси өз еңбектерінің тұтас жүйесіне сілтеме жасайды: отыз үш Сөз, отыз үш Мектуб, отыз бір Лемға және он үш Шуадан тұратын еңбектерінде бұл мәселе әр қырынан талданған.
Мұндағы негізгі ой — ұлы тұлғаның мұрасы тек жеке өмірбаянымен өлшенбейді. Оның қалыптастырған дүниетанымы, адамға берген бағыты және қоғамға қалдырған заңдылықтары арқылы да бағаланады.
Бір адамның мінезі жеке адамдарға әсер етеді. Ал сол мінезден бастау алған әділет пен жауапкершілік жүйесі тұтас қоғамның болашағына ықпал етуі мүмкін.
Айдың қақ жарылуы және тарихтың жауабы
Адамзат тарихында түсінігі қиын, ақылға сыймайтын құбылыстар туралы әңгімелер аз емес. Бірақ олардың әрқайсысына бірдей көзқараспен қарауға болмайды. Кейбірі аңызға айналған, кейбірі тарихи деректермен жеткен, ал кейбірі белгілі бір сенім жүйесінің негізгі дәлелдерінің қатарына енген.
Мұхаммед пайғамбарға қатысты осындай үлкен мұғжизалардың бірі — Айдың қақ жарылуы.
Бұл оқиға ислам дәстүрінде «Шаққ әл-Қамар» деген атаумен белгілі. Оның баяндалуынша, Мекке кезеңінде Құрайыш мүшріктері пайғамбардан ерекше белгі көрсетуді талап еткен кезде Айдың екіге бөлінгені айтылады.
Бұл хабар көптеген сахабалардан әртүрлі жеткізу жолдары арқылы жеткен. Олардың қатарында Абдулла ибн Масғұд, Абдулла ибн Аббас, Абдулла ибн Омар, Әли ибн Әбу Тәліп, Әнас ибн Мәлік және Хузайфа секілді тұлғалар аталады.
Осы оқиғаның Құрандағы «Қамар» сүресінің алғашқы аятында да айтылатыны көрсетіледі:
«Қиямет сағаты жақындады және Ай жарылды».
Бұл аятты естіген адамға бір сұрақ туындайды: егер бұл хабар сол кезеңдегі адамдарға жетсе, оған қарсы шыққандар не деді?
Нұрси келтірген талдауда сол кездегі қарсыластардың оқиғаны жоққа шығарудың орнына, оны сиқыр деп атағанына назар аударылады. Мұның өзі мәтін авторы үшін маңызды тарихи дәлелдердің бірі саналады.
Оқиғаның мәні де осында: адам өзіне ұнамаған ақиқатты қабылдамауы мүмкін, бірақ кейде оны жоққа шығара алмағандықтан басқа түсінік іздейді.
Дегенмен тарихи оқиғаларды зерттегенде сенімдік баяндау мен қазіргі ғылыми дәлелдеу өлшемдерін бір-бірімен шатастырмаған жөн. Бұл жерде сөз болып отырғаны — исламдық дәстүрде мұғжиза ретінде қабылданған оқиғаның діни-танымдық мағынасы.
Осы мәселеге қатысты Нұрси «Отыз бірінші Сөзге» қосымша ретінде «Шаққ әл-Қамар рисалесін» арнаған.
Жерден көкке жалғасқан сапар
Айдың жарылуы туралы оқиғадан кейін ой одан да кең кеңістікке ауысады. Егер Айдың қақ жарылуы жер бетіндегі адамдарға көрсетілген ерекше белгі ретінде баяндалса, Миғраж оқиғасы көктер әлемімен байланысты ұлы мұғжиза ретінде сипатталады.
Миғраж — Мұхаммед пайғамбардың түнгі сапары мен көкке көтерілуі туралы исламдық танымдағы ерекше оқиға.
Бұл сапардың терең мағынасы тек кеңістікте орын ауыстырумен шектелмейді. Ол адамзаттың таным көкжиегін кеңейтетін, жер мен көк, көрінетін әлем мен көрінбейтін болмыс арасындағы байланысты ой елегінен өткізуге жетелейтін ұғым ретінде қарастырылады.
Адам кейде өз өмірін тек көз алдындағы дүниемен өлшейді. Күнделікті тіршілік, жұмыс, дүние жинау, уақыт өткізу — бар назарын осыған аударады. Бірақ адамзат тарихындағы ең үлкен сұрақтардың бірі — біз көріп тұрған әлемнен тыс қандай шындық бар деген сауал.
Миғраж оқиғасы осы сауалға исламдық дүниетаным аясында жауап береді.
Нұрси бұл мұғжизаны да Мұхаммед пайғамбардың ұлы дәлелдерінің қатарына қосады. Оның пайымдауынша, Айдың жарылуы жер бетіндегі адамдарға көрсетілген ерекше белгі болса, Миғраж — көктер әлеміне қатысты ұлы мұғжиза.
Екеуінің арасындағы байланыс кездейсоқ емес. Бірі адамның көз алдындағы әлемге, екіншісі оның танымынан тыс кеңістікке қатысты.
Ұлылықтың төрт қыры
Осы айтылғандарды бір арнаға тоғыстырсақ, Мұхаммед пайғамбардың ұлылығы төрт негізгі қыр арқылы сипатталады.
Біріншісі — оның көркем мінезі. Адам бойындағы адалдық, батылдық, сабыр, мейірім мен әділеттің үйлесімді көрінісі.
Екіншісі — қоғамдық мұрасы. Жеке адамның тәрбиесінен бастап, тұтас қоғамның тәртібіне дейін қамтитын өмірлік жүйе.
Үшіншісі — Айдың жарылуы туралы мұғжиза. Исламдық деректерде көптеген жеткізу жолдарымен жеткен ерекше оқиға.
Төртіншісі — Миғраж. Жердегі тіршіліктен әлдеқайда кең болмыс туралы ойлануға жетелейтін ұлы сапар.
Бірақ осы төрт қырдың ішінде адам күнделікті өмірде бірден байқап, өзіне үлгі ете алатын ең маңыздысы — көркем мінез.
Өйткені адам Айды қақ жара алмайды, көкке көтерілетін ерекше сапар жасай алмайды, бірақ өз мінезін тәрбиелей алады. Өзгеге әділ бола алады. Қиындықта батылдық таныта алады. Қателескенде кешірім сұрай алады. Әлсізге күш көрсетпей, күштіге жағымпазданбай өмір сүре алады.
Бірде әкесі баласына: — Балам, үлкен адам болғың келе ме? — деп сұрапты.
— Иә, әке, — дейді бала.
— Онда алдымен жақсы адам болуды үйрен. Өйткені үлкен атақ адамды биіктеткенімен, жақсы мінез адамды қадірлі етеді.
Бала бұл сөздің мәнін сол сәтте толық түсінбеген шығар. Бірақ өмір оны талай рет сынағанда, әкесінің осы бір ауыз сөзі есіне оралатыны анық.
Адамның ұлылығы кейде ғасырлар бойы зерттелетін тарихи оқиғалардан көрінеді. Ал кейде біреудің жүрегін жараламаған бір ауыз сөзінен, қиын сәтте тастап кетпеген сертінен, ешкім көрмеген жерде жасаған жақсылығынан байқалады.
Тарихта ұлы тұлғалар көп болғанымен, олардың бәрі бірдей адамзаттың мінез өлшеміне айнала бермейді. Ал шынайы өнеге — уақыт өткен сайын құнын жоғалтпайтын мұра.
Өйткені адамнан қалған ең үлкен белгі — оның артында қалдырған дүниесі ғана емес, өзгелердің жүрегінде оятқан адамдық қасиеті.
