Әдеби-көркем проза
Адам баласы кейде бір ғана санға ұзақ қарап қалады. Біреу үшін ол – жай ғана есептің нәтижесі, екінші біреу үшін – өткен күннің белгісі, ал енді біреу үшін тұтас бір дәуірдің тарихын ішіне бүккен жұмбақ. Сандар үнсіз сөйлейді. Бірақ олардың тілін түсіну үшін тек есеп білудің өзі жеткіліксіз. Кейде оған тарихтың жадын, тілдің табиғатын, адамның танымын және ақылдың сабырын қатар ұстау керек.
Ерлан ескі кітаптардың арасынан сарғайған бір қолжазбаны тауып алған күні сандар әлеміне осылайша тереңірек үңіле бастады.
Ол аудандық кітапханада жұмыс істейтін. Әкесі өмірден өткен соң, әкесінің шағын кітапханасын реттеп жүргенде, қалың мұқабалы, шеттері мүжілген бір кітап қолына түскен. Алғашқы бетінде араб әріптерімен жазылған «Әбжад» деген сөз бар екен. Төменгі жағында әріптердің тұсына сандар қойылыпты.
— Әріптің де саны бола ма? — деп күбірледі ол.
Кітапхананың үлкен бөлмесінде отырған қарт ұстаз Сапар ағай оның қолындағы кітапқа көз салды.
— Әр нәрсенің өз өлшемі бар, балам. Бірақ өлшемнің болуы оның барлық сырын ашып береді деген сөз емес.
Ерлан кітапты үстелге қойып, алғашқы беттерін ақтара бастады.
Әбжад жүйесі араб әліпбиіндегі әріптерге сандық мән беруге негізделген көне тәсіл екен. Оның атауы «әліп, бә, жим, дәл» әріптерінен құралған «әбжад» сөзінен шыққан. Әріптер белгілі бір тәртіппен топтастырылып, жиырма сегіз таңбаға бірден мыңға дейінгі сандық мән берілген. «Әбжад», «һәууәз», «хутти», «кәлимән», «сәғфас», «қарашәт», «сахаз», «дазағ» деген сегіз тіркес осы жүйені есте сақтауға көмектескен.
Ерлан дәптеріне әріптер мен олардың сандық мәндерін көшіре бастады.
— Демек, сөзді санға айналдыруға болады екен ғой, — деді ол.
— Иә, — деді Сапар ағай. — Бірақ санға айналған сөздің мағынасы сол күйінде сақтала ма? Мәселе сонда.
Бұл сұрақ Ерланды ойландырып тастады.
Әріптің артындағы тарих
Әбжад жүйесі жай ғана математикалық амал емес, жазу мәдениетінің тарихи қабаттарының бірі еді. Араб жазуының көне тәртібі осы жүйеге негізделген. Кейін Үмейя халифаты тұсында Абдулмәлік ибн Мәруанның билік кезеңінде Насыр ибн Асим мен Яхия ибн Яғмәр бастаған ғалымдар тобы әріптерді бүгінгі біз білетін әліпбилік тәртіпке жақындатып, ұқсас әріптерді қатар орналастыру жүйесін қалыптастырған.
Осылайша бір кездері әріптердің сандық мәніне негізделген тәртіп жазудың жаңа жүйесімен қатар өмір сүре бастады.
Ерлан бұл деректерді оқыған сайын, әріптердің өзі де адамзат тарихының куәгері екенін сезінді. Бір таңба ғасырлар бойы сақталып, талай ұрпақтың ойын, мұңын, қуанышын жеткізіп келген. Ал сол таңбалардың белгілі бір сандық мәнге ие болуы жазу мен есептің арасындағы өзгеше байланысты көрсететін.
Әбжад тәсілі уақыт өте келе әдебиетте, сәулет өнерінде, астрономия мен сопылық дәстүрде қолданылған. Әсіресе ақындар мен әдебиетшілер оны тарихи даталарды өлең жолдарына жасырып енгізу үшін пайдаланған.
Бір күні Ерлан кітаптан Осман дәуірінің ақыны Фузули туралы дерекке кезікті. Ақын Қануни Сұлтан Сүлейменнің Бағдатты алған жылын өлең жолының әріптік мәні арқылы белгілеген екен.
Бұл тәсіл «тарих түсіру» деп аталған. Ақын белгілі бір оқиғаны тікелей санмен жазбай, оның жылын білдіретін сөздер мен тіркестерді өлеңге енгізген. Оқырман сол сөздердің әріптік мәндерін есептеу арқылы тарихи датаны анықтай алған.
Ерлан мұндай өнерге таңғалды.
— Қандай қызық! — деді ол Сапар ағайға. — Бір өлеңнің ішінде тұтас бір тарихи жыл жасырылып тұруы мүмкін екен.
— Ақынның шеберлігі де сонда, балам. Ол сөздің тек мағынасын ғана емес, құрылымын да өнерге айналдыра білген. Бірақ мұны болашақты болжаумен шатастырмау керек.
Сандар мен тарихи оқиғалар
Ерлан кітаптың келесі тарауынан Стамбұлдың алынуына қатысты мәліметті оқыды.
Онда Молла Жәмиге телінетін бір түсіндіру баяндалыпты. «Бәлдәтун таййибәтун» деген тіркестің әбжад бойынша есептелген мәні һижри 857 жылға сәйкес келеді. Бұл — 1453 жылы Стамбұлдың алынған уақыты.
Ерлан калькуляторын алып, әріптердің мәндерін қайта есептеді. Кітаптағы деректі бірнеше рет тексерді.
— Сонда бұл оқиға алдын ала сөздің ішіне жазылып қойған ба? — деді ол таңданысын жасыра алмай.
Сапар ағай орындыққа шалқайып отырды.
— Бір нәрсенің кейінгі оқиғамен сәйкес келуі — қызық құбылыс. Бірақ сол сәйкестіктің табиғатын түсіндіру үшін асықпау керек. Бұл жерде біз тарихи деректі, есептеу әдісін және оған берілген түсіндірмені бір-бірінен ажыратуымыз қажет.
— Яғни, санның сәйкес келуі оның міндетті түрде сол оқиғаға арналған белгі екенін дәлелдемейді ғой?
— Дәл солай. Ғылымда да, тарихта да бір-біріне ұқсас нәтижелер кездесе береді. Маңыздысы — олардың қалай алынғанын және қандай негізге сүйенгенін анықтау.
Ерлан осы жолы кітаптағы бір сөйлемге ерекше назар аударды: адам өз түсінігін ақиқаттың өзі деп жарияламауы керек.
Ол мұны жай ғана сақтық емес, таным мәдениетінің маңызды шарты деп қабылдады.
Он тоғыздың жұмбағы
Кешкісін Ерлан үйіне келген соң, әбжад пен сандар туралы оқығандарын интернеттен де іздей бастады. Әсіресе Құрандағы «Оның үстінде он тоғыз бар» деген аятқа қатысты түсіндірмелер қызықтырды.
Кейбір зерттеушілер осы саннан түрлі математикалық байланыстар мен сандық сәйкестіктер іздеген. Әртүрлі есептеу жолдарын ұсынып, мәтіндегі әріптер мен сөздердің сандық құрылымына назар аударған.
Ерлан да бірнеше мысалға үңілді. Кейбір есептер таңғаларлық көрінді. Бір жерде сан сәйкес келсе, екінші жерде есептеу тәсілі өзгеріп кететін. Бір зерттеуші белгілі бір әріптің қайталануын есепке алса, екіншісі басқа нұсқаны ұстанатын.
Ол бір сәтте өзіне-өзі күліп жіберді.
— Бір мәтіннен қанша түрлі нәтиже шығаруға болады екен!
Сол кезде Сапар ағайдың бұрын айтқан сөзі есіне түсті: «Сандардың жауабын табудан бұрын, сұрақтың өзін дұрыс қою керек».
Ерлан дәптеріне мынадай сөйлем жазды:
«Есептің нәтижесі дұрыс болуы мүмкін, бірақ оған берілген түсініктеме қате болуы да мүмкін».
Осы айырмашылықты түсіну оның ойлау жүйесіне жаңа тәртіп енгізгендей болды.
Қасиетті мәтіндерден сандық ишаралар іздеу бір бөлек, сол ишараларды мәтіннің негізгі әрі бұлжымас мағынасы ретінде жариялау мүлде басқа мәселе еді. Адамның түсіну деңгейі шектеулі. Сондықтан бір зерттеушінің байқаған сәйкестігін баршаға міндетті ақиқат ретінде ұсыну дұрыс емес.
Ақиқат пен жорамалдың арасы
Келесі күні Ерлан Сапар ағайға бірнеше сұрақ дайындап келді.
— Ағай, әбжад пен жифр әдісін тарихта кімдер қолданған?
— Әртүрлі дәуірлерде көптеген ғалымдар мен әдебиетшілер пайдаланған. Әли ибн Әбу Тәліпке, Жағфар Садыққа, Мұхиддин Арабиға қатысты еңбектерде бұл мәселелер кездеседі. Кейінгі кезеңде Бәдиүззаман Саид Нұрси де кейбір еңбектерінде әбжад пен жифр есептеулеріне жүгінген.
— Демек, бұл тәсілді қолданған адамдар аз болмаған екен.
— Иә. Бірақ олардың барлығы бірдей кез келген адамның мұндай есептерді жасай беруіне болады деген жоқ.
Сапар ағай сөреден бірнеше кітапты алып, үстелге қойды.
— Мұндай есептеулерді түсіну үшін тілдің ерекшелігін, мәтіннің құрылымын, тарихи жағдайды және есептеу қағидаларын білу қажет. Ең бастысы — нәтижені қалай түсіндіру керегін ұғыну керек.
Ерлан кітаптардың бірін ашты.
Онда Бәдиүззаманның жифр ғылымына қатысты ескертуі келтірілген екен. Бұл тәсіл адамды қызықтырып, кейде негізгі міндетінен алыстатып жіберуі мүмкін. Оның үстіне, нақты әрі берік қағидаларға сүйенбеген жасырын есептеулерді теріс пайдаланушылар да табылады.
Ерлан бір сәт үнсіз қалды.
Ол мұндай есептерге қызығып кеткені соншалық, соңғы екі күнде өзінің негізгі жұмысын кейінге ысырып қойғанын енді аңғарды.
— Ағай, сонда кейбір сырларды іздеу адамның өзіне жүктелген міндетті ұмыттыруы мүмкін бе?
— Әрине. Адам кейде алыс көкжиектен ғажайып іздеп жүріп, дәл алдындағы шындықты байқамай қалады. Білімнің құны тек қанша құпияны ашқаныңмен өлшенбейді. Оның өміріңе қандай пайда әкелгені де маңызды.
Бұл сөз Ерланға қатты әсер етті.
Белгі мен болжам
Кейінгі күндері ол жифр туралы тарихи мәліметтерді зерттеуді жалғастырды. Әсіресе көне түсіндірмелерде келтірілетін оқиғаларға назар аударды.
Бір деректе Молла Жәмиге Стамбұлдың алыну жылын белгілі бір тіркестің сандық мәні арқылы байланыстыру телінсе, басқа бір тарихи түсіндірмеде Салахуддин Әйюби дәуіріндегі оқиғаларға қатысты алдын ала айтылған өлең жолдары сөз болады.
Мұндай әңгімелердің әрқайсысы Ерланға тарихтың өз ішінде де түрлі түсіндіру қабаттары бар екенін ұқтырды.
Алайда ол енді бұрынғыдай әрбір сәйкестікті көргенде бірден қорытынды жасауға асықпайтын болды. Деректің қайдан алынғанын, автордың кім екенін, есептің қандай тәртіппен жүргізілгенін тексеруге дағдыланды.
Бір күні кітапханаға жас студент келді. Қолында басып шығарылған бірнеше бет қағаз бар.
— Аға, мен бір қызық жаңалық таптым. Осы есеп бойынша келесі жылы үлкен тарихи оқиға болады екен. Барлығы сандарда тұр, — деді ол толқып.
Ерлан қағаздарды алып қарады. Әртүрлі сөздердің әріптік мәндері қосылып, бір жылға сәйкестендіріліпті. Бірақ кейбір әріптердің сандық мәні қате алынған, кейбір сөздер мәтіннен өз еркімен қысқартылған екен.
— Мұны қайдан алдың? — деді Ерлан.
— Әлеуметтік желіден көрдім. Авторы өте сенімді сөйлейді.
Ерлан студентке қағаздарды қайтарды.
— Сенімді сөйлеу — сенімді дәлел деген сөз емес. Алдымен есептің әдісін тексер. Содан кейін оның тарихи және мәтіндік негізін қара. Ең соңында ғана қорытынды жаса.
— Бірақ есеп сәйкес келсе ше?
— Онда да асықпа. Сәйкестік — зерттеуге себеп болуы мүмкін, бірақ болашақтың өзгермейтін үкімі емес.
Студент ойланып қалды.
— Сонда адам болашақты мүлде болжай алмай ма?
— Адам өткен тәжірибеге сүйеніп, ықтимал жағдайларды болжай алады. Бірақ болжам мен нақты білімнің арасы бар. Ертең не болатынын ешкім толық білмейді. Бізге берілгені — бүгінгі ақыл, бүгінгі мүмкіндік және бүгінгі жауапкершілік.
Саннан биік сана
Күздің соңғы күндері еді. Кітапхананың терезесінен түскен бозғылт жарық үстелдегі ескі қолжазбаны көмкеріп тұрды.
Ерлан әбжад туралы жазған дәптерін қайта ашты. Алғашқы беттерде әріптер мен сандардың кестесі, түрлі есептеулер, тарихи даталар тұр. Соңғы беттерінде өзі жазған бірнеше ой бар екен.
Ол бір нәрсені анық түсінді: әбжад — адамзаттың жазу, тіл және есеп мәдениетінде қалыптасқан тарихи жүйе. Оның әдебиетте, сәулетте, тарихи даталарды белгілеуде қолданылғаны — мәдени мұраның бір көрінісі. Ал жифр арқылы мәтіндерден ишаралы мағыналар іздеу — белгілі бір білім мен әдістемелік сақтықты қажет ететін күрделі сала.
Бірақ мұның бәрі адамның болашақты өз бетінше анықтай алатынын білдірмейді.
Сандар кейде адамды таңғалдырады. Кейде кездейсоқтықтың өзін ерекше құбылыс етіп көрсетеді. Кейде бұрын байқалмаған байланысты аңғаруға көмектеседі. Алайда санның дәлдігі оған берілген мағынаның да дәлдігін автоматты түрде қамтамасыз етпейді.
Ерлан дәптерінің соңғы бетіне тағы бір сөйлем жазды:
«Санды есептеу үшін ақыл керек, ал оның шегін білу үшін парасат керек».
Ол қолжазбаны жауып, сөреге қойды.
Сыртта балалар мектептен қайтып бара жатты. Біреуі жол жиегіндегі шалшық судан секіріп өтті, екіншісі сөмкесін сүйретіп келе жатты. Кәдімгі өмір өз ырғағымен жалғасып жатты.
Ерлан олардың әрқайсысының ертеңі туралы ойлады. Бірінің арманы дәрігер болу, бірінің мақсаты ұстаз атану, енді бірінің көкейінде әлі аты белгісіз үлкен үміт бар шығар.
Олардың болашағын ешбір кесте толық айтып бере алмайды. Өйткені адам өмірі тек сандардан құралмайды. Оның ішінде таңдау, еңбек, мінез, кездесу, қателік, үміт пен жауапкершілік бар.
Сандар сырын ашуға болады. Бірақ өмірдің сырын тек есеппен өлшеу мүмкін емес.
Сол күні Ерлан бір нәрсені жүрегімен түсінді: ақылдың биіктігі — бәрін білетіндей сөйлеу емес, білгеніңнің шегін мойындай алу.
Сандардың өз тілі бар. Бірақ сол тілді түсіндіретін сана адаспаса ғана, білім адамға жарық болады.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
