Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Қарт кітапханашы сөренің ең жоғарғы жағында тұрған қалың кітапты абайлап қолына алды. Мұқабасының шеттері мүжіліп, парақтары сарғайғанымен, кітаптың ішіндегі әріптер әлі де айқын еді. Ол кітапты үстел үстіне қойып, шаңын сүртті де, үнсіз отырып қалды.
— Қызық, — деді жанында тұрған жас жігітке қарап. — Адам қолымен жасалған талай дүние уақыт өте ескіреді. Бірінің бояуы оңады, бірінің беделі жоғалады, енді бірі мүлде ұмытылады. Ал мына кітаптың қадірі ғасырлар өткен сайын артып келеді.
Жас жігіт кітапқа үңілді.
— Неліктен? Оны соншалықты ерекше ететін не?
Қарт бірден жауап бермеді. Ол кітаптың бірнеше парағын ашып, саусағымен жолдардың бойын сипап өтті.
— Сен бір сәт ойланып көрші. Адамзат тарихында қаншама кітап жазылды. Бірі патшалардың әмірімен тарады, бірі ғалымдардың еңбегімен танылды, енді бірі белгілі бір дәуірдің сұранысына сай оқылды. Бірақ олардың басым бөлігі өз заманының шеңберінен аса алмады. Ал мына кітап он төрт ғасырдан бері адамзатпен бірге жасап келеді.
— Он төрт ғасыр ма?
— Иә. Оның әрбір аяты ғасырлар бойы миллиондаған адамның жүрегіне жол тапты. Минут сайын мыңдаған жерде оқылып, жатталып, зерттеліп, құрметпен ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді. Оны оқитындардың арасында патша да, қарапайым жұмысшы да, ғалым да, сауат ашып жүрген бала да бар. Әрқайсысы одан өзіне қажетті ой мен өнеге табады.
Жас жігіт кітапқа қайта қарады. Оның ойына бір сұрақ келді.
— Бірақ адамдардың кітап оқуы оның ұлылығын дәлелдей ала ма?
Қарт жымиып қойды.
— Жалғыз оқылуымен өлшенбейді. Ең бастысы — сол кітаптың адамға не бергенінде.
Ол терезе жаққа көз салды. Ауладағы орындықта бір қария отыр екен. Қолындағы кішкентай кітапқа үңіліп, ернін ақырын жыбырлатады. Жақын маңда балалар ойнап жүр. Бір кезде олардың бірі құлап қалып, екіншісі қолынан ұстап тұрғызды.
— Қарашы, — деді қарт. — Адамды тәрбиелеу дегеніміз тек оған ереже үйрету емес. Оның бойындағы қатігездікті жұмсартып, өзімшілдігін тежеу, ашуын ақылға жеңдіру, өзгенің қайғысын сезіне алатын жүрек қалыптастыру. Нағыз тәрбие адамның сыртқы көрінісін емес, ішкі дүниесін өзгертеді.
Ол кітаптың бетін жапты.
— Адамның ең үлкен күресі көбіне өз ішінде өтеді. Біреу байлыққа қызығып, арын ұмытуы мүмкін. Біреу билікке жетіп, кісілігін жоғалтуы мүмкін. Біреу ашуға беріліп, жақындарын жаралайды. Ал біреу кешірім сұрауды намысына балайды. Мұндай сәттерде адамға сырттан айтылған бұйрықтан гөрі, жүрегінің түбіне жететін ақиқат қажет.
— Сонда бұл кітап адамның нәпсісін де тәрбиелей ме?
— Әрине. Адамға өз әлсіздігін танытады. Бірақ оны үмітсіздікке итермелемейді. Қателігін көрсетеді, бірақ түзелуге жол қалдырады. Өзіне есеп беруге үйретеді. Өзгенің кемшілігін іздегенше, әуелі өз бойындағы мінді көруге шақырады.
Жас жігіт ойланып қалды.
Ол осы уақытқа дейін адамды өзгерту үшін сыртқы жағдайды өзгерту керек деп есептейтін. Байлық артса, өмір түзеледі; білім көбейсе, қоғам жақсарады; технология дамыса, адам бақытқа жетеді деп ойлайтын. Бірақ айналасына зер салғанда, осы мүмкіндіктердің бәріне ие бола тұра, көңілі алаң, жаны мазасыз адамдардың аз емес екенін байқайтын.
Қарт оның ойын сезгендей сөзін жалғады.
— Ақылға бағыт берілмесе, білім де адастыруы мүмкін. Қолында күш бар, бірақ мақсаты жоқ адам сол күшін өзіне де, өзгеге де зиянға жұмсайды. Ал жүрек тазалығынан айырылған адам қолындағы байлықтан да, атақтан да шынайы тыныштық таба алмайды.
— Демек, адамның бақытты болуы үшін тек ақылдың дамуы жеткіліксіз ғой?
— Дәл солай. Ақылға бағыт, жүрекке тазалық, рухқа биік мақсат керек. Адам тек ішіп-жеп, жұмыс істеп, демалып, қайтадан сол тіршілікті қайталау үшін ғана өмір сүрмейді. Оның ойланатын, таңғалатын, сүйетін, іздейтін, мағына тапқысы келетін ішкі әлемі бар. Сол әлем сусыз қалған бұлақтай тартылмауы керек.
Қарт кітапты қайта ашты.
— Мына кітаптың адамзатқа беріп келе жатқан ең үлкен сыйларының бірі де осында. Ол ақылға тура бағыт көрсетіп, жүрекке нұр ұялатады, өмірге мән береді. Адамды өз болмысын тануға, айналасындағы жаратылысқа зер салуға, әрбір күннің қадірін түсінуге жетелейді. Оның тағылымымен тәрбиеленген жан дүниеге тек пайда мен зиянның өлшемімен қарамайды. Ол жауапкершілікті, ар-ұятты, мейірімділікті де таразыға салады.
Жас жігіт кітаптың мұқабасындағы жазуға көз тоқтатты. Оның ойында тағы бір сауал оянды.
— Қаншама ғасыр өтсе де, неге бұл кітап ескірмейді? Адамзаттың өмірі өзгерді ғой. Бұрын атпен жүрген адам бүгін ұшаққа мінеді. Бұрын шамның жарығына қараған адам қазір ғарышқа сапар шегеді. Сонда да оның тағылымы неге өзектілігін жоғалтпайды?
Қарт терең тыныстады.
— Өйткені адамның сыртқы өмірі өзгергенімен, ішкі болмысының негізгі сұрақтары өзгерген жоқ. Бұрын да адам әділет іздеді, бүгін де іздейді. Бұрын да сүйді, қызғанды, ашуланды, кешірді. Бұрын да өмірдің мәнін сұрады, бүгін де сол сұрақтың жауабын іздеп жүр. Технология адамның қолын ұзартуы мүмкін, бірақ жүрегіндегі бос орынды толтыра алмайды. Ғылым дүниенің сырын ашуы мүмкін, бірақ адам өз өмірінің мақсатын түсінуге де мұқтаж.
Осы кезде жас жігіттің көзі кітаптың парақтарына түсті. Ол әрбір әріптің артында ғасырлар бойы жалғасқан бір рухани сабақтастық жатқанын сезгендей болды.
Қарт сөзін баяу жалғастырды:
— Бір кітаптың құндылығы оның қанша данамен басылғанында ғана емес. Оның қанша адамның мінезін түзегенінде, қанша жүрекке үміт сыйлағанында, қанша адамды жамандықтан қайтарып, жақсылыққа жетелегенінде. Егер бір шығарма ғасырлар бойы адамзаттың санасына әсер етіп, миллиондаған жанның өмірлік ұстанымына айналса, оның құдіретін қалай ғана қарапайым өлшеммен бағалайсың?
Жас жігіт үнсіз қалды.
Ол енді кітапқа бұрынғыдай қарамайтын. Оның алдында жай ғана парақтар жиынтығы емес, адамзат тарихымен бірге жасасып келе жатқан ұлы мұра тұрғандай еді.
— Сонда мұндай кітаптың теңі жоқ дейсіз ғой?
— Менің айтпағым одан да терең. Оның теңдессіздігін тек оқырмандарының көптігімен немесе ғұмырының ұзақтығымен шектеуге болмайды. Оның адам рухына ықпалына, мазмұнының тереңдігіне, жүректерге жеткізген тағылымына назар аудару керек. Ғасырлар оны ұмыттырған жоқ. Керісінше, уақыт өткен сайын оның адамзат өміріндегі орны айқынырақ көріне түсті.
Қарт кітапты кеудесіне жақын ұстап, қайтадан сөреге қойды.
— Кейбір кітаптар адамның қолында жүреді. Ал кейбір кітаптар адамның жүрегінде өмір сүреді. Біріншісін оқып бітіруге болады. Екіншісінің тағылымы өмір бойы жалғасады.
Жас жігіт сол күні кітапханадан үнсіз шықты. Көшеде адамдар асығып бара жатты. Бірі телефонға үңілген, бірі жұмысқа кешікпеуге тырысқан, енді бірі өз ойымен әлек. Қала бұрынғы қалпында еді. Бірақ оның көзқарасы өзгерген болатын.
Ол адамның қанша нәрсеге қол жеткізгенінен бұрын, сол мүмкіндіктер оны қандай адамға айналдырғанына мән беру керектігін түсінді.
Өйткені адамзаттың ең үлкен жетістігі — биік ғимараттар тұрғызу немесе алыс ғаламшарларға жету ғана емес. Ең үлкен жетістік — жүрегін жоғалтпай, ақылын ақиқатқа бағыттап, адамдық қасиетін сақтап қалу.
Он төрт ғасыр бойы оқылып келе жатқан, миллиондаған жүрекке жол тапқан, нәпсіні тәрбиелеп, рухты биіктетіп, ақылға бағыт берген мұндай кітапты жай ғана тарихи мұра деу жеткіліксіз. Ол — адамзаттың рухани өміріне терең із қалдырған теңдессіз кітап. Оның таңғажайыптығы уақытпен өлшенбейді, өйткені ол әр дәуірдің адамымен тілдесіп, әр ұрпақтың жүрегіне жаңа ой салып келеді.
