Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам кейде бір нәрсенің қалай пайда болғанын түсінбей тұрып-ақ, оның жауабын тауып қойғандай сөйлейді. Көктемде бүр жарған ағашты көрсе, табиғаттың ісі дейді. Аспанда қалықтаған құсты көрсе, миллиондаған жылдардың нәтижесі деп түсіндіреді. Ал өз денесіндегі сансыз құбылыстарға назар аудармай, тіршіліктің өзі қалай жалғасып жатқанын ойлауға асықпайды.
Бірде биология пәнінің мұғалімі Ерлан оқушыларға адамның тіршілік құрылымы туралы сабақ өткізді. Тақтаға жасушаның суретін салып, оның ішіндегі күрделі жүйелерді түсіндіре бастады. Оқушылардың бірі қол көтерді.
— Ағай, сонда біздің денеміздегі барлық өзгерістер өздігінен жүре бере ме?
— Кейбір өзгерістер сыртқы жағдайларға байланысты жүреді. Бірақ әрбір құбылыстың өз заңдылығы, өз себебі бар, — деді Ерлан.
— Ал сол заңдылықтардың өзін кім қалыптастырған?
Бұл сұраққа мұғалім бірден жауап бере алмады. Өйткені оқушы қарапайым биологиялық құбылыстың шеңберінен шығып, әлдеқайда терең мәселеге қадам басқан еді. Дүниенің пайда болуы, тіршіліктің қалыптасуы, табиғаттағы үйлесімділік пен заңдылықтардың қайдан шыққаны туралы ойшылдар ғасырлар бойы толғанып келеді. Жауаптың түбіне үңілген сайын жаңа сұрақтар туындайды.
ДӘРІХАНАДАҒЫ ЖҮЗ ҚҰТЫ
Ерланның досы Самат өзін ғылымға жақын санайтын, кез келген құбылысты материалдық себептермен түсіндіруге тырысатын адам болатын. Бір күні екеуі саябақтағы орындықта отырып, ағаштарды тамашалады.
— Мына ағаштың өсуіне топырақ, су, күн сәулесі, ауа әсер етеді. Бұлардың бәрі бірігіп, ағашты өсіреді. Мұнда басқа ештеңе іздеудің қажеті жоқ, — деді Самат.
— Сенің ойыңша, ағашты осы себептердің өзі жасап шығарды ма?
— Әрине. Су болмаса өспейді, топырақ болмаса тамыр жаймайды, күн болмаса фотосинтез жүрмейді.
— Олардың ағаштың өсуіне қатысатынын жоққа шығармаймын. Бірақ осы себептердің барлығының бір-бірімен үйлесімді әрекет етуін қалай түсіндіресің?
— Табиғаттың заңдылығы ғой.
— Ал табиғат заңдылықтарының өзі қайдан шыққан?
Самат жауап бермеді. Ерлан оның сұрағын ұмытпады. Өйткені бұл жай ғана екі адамның пікірталасы емес, адам ақылының алдында тұрған іргелі сауал болатын.
Кейін Ерлан қолына бір ескі кітап алды. Онда дүниедегі жаратылыстардың пайда болуын түсіндіруге тырысатын үш тұжырымға назар аударылған еді. Біріншісі: «Барлық нәрсені себептер жаратады». Екіншісі: «Әрбір нәрсе өздігінен пайда болады». Үшіншісі: «Табиғаттың өзі жаратады». Ал бұлардың ешқайсысы шындықты толық түсіндіре алмаса, төртінші жол қалады: бүкіл болмысты шексіз құдірет пен даналық иесі жаратушының жаратуы.
Осы төрт жолдың мағынасын түсіну үшін кітапта дәріхана туралы мысал келтірілген.
Елестетіңіз: үлкен бір дәріхана. Іші әртүрлі дәрілік заттарға толы. Қабырғаларда қатар-қатар қойылған жүзден астам шыны құтының әрқайсысында өзіндік қасиеті бар бөлек қоспа сақталған. Бір күні сол дәріханаға ерекше дәрі дайындау жөнінде тапсырыс түседі. Оның құрамындағы әрбір бөлшек нақты мөлшермен өлшенуі керек.
Фармацевт бірінші құтыдан екі грамм, екіншісінен төрт грамм, үшіншісінен жеті грамм, төртіншісінен бір грамм алады. Басқа құтылардан да әртүрлі мөлшерде зат өлшеп қосады. Әрбір мөлшердің өзіндік маңызы бар: бір заттан бір грамм артық қосылса, дәрінің қасиеті өзгеруі мүмкін; бір зат жетіспесе, қажетті нәтиже шықпайды.
Енді дәріханада ешкім жоқ деп елестетіңіз. Бір мезетте қатты жел тұрып, жүз құтының бәрін аударып кетеді. Құтылардан төгілген заттар дәл әлгі рецептідегі мөлшермен бір жерге жиналып, өздігінен араласып, тіршілікке қажетті ерекше дәріге айналып шыға келеді. Мұндай жағдайға сенуге бола ма? Әрине, ақылға сыймайды. Құтылардың құлауы заттардың қажетті мөлшерде араласуын қамтамасыз етпейді. Желдің де дәрі дайындайтын ниеті, білімі немесе өлшемі жоқ.
Ал табиғаттағы әрбір тіршілік иесі осы дәріханадағы күрделі қоспадан да ғажап. Бір ғана өсімдіктің бойында түрлі элементтер, минералдар, органикалық қосылыстар және биологиялық жүйелер өзара үйлесім табады. Тамыры суды сіңіреді, жапырағы жарықты қабылдайды, жасушалары қоректік заттарды өңдейді. Тұқымында болашақ өсімдіктің қалыптасуына қажетті тұқымқуалаушылық ақпарат сақталады.
Егер осындай күрделі жүйені білімсіз, мақсатсыз, санасыз себептердің кездейсоқ әрекетіне ғана телісек, жүз құтыдан өздігінен дәрі жасалды деген қисынсыз оқиғаға сенгенмен бірдей болмай ма?
Ерлан бірнеше жыл бұрын ауылдағы үйінің ауласына алма ағашын отырғызғанын есіне алды. Көктем сайын оны суарып, түбін қопсытып, күтім жасайтын. Бірақ ағаштың бір жапырағын да өз қолымен жасап көрген емес. Ол су берді, топырағын баптады, алайда жапырақтың ішіндегі күрделі тіршілік үдерістерін өзі құрастырмады. «Себептерге мүмкіндік берген мен едім, бірақ себептердің өзі бүкіл жүйенің авторы бола ала ма?» деген сұрақ оның ойынан шықпады.
БІРІНШІ ҚАТЕ: СЕБЕПТЕРДІ ЖАРАТУШЫ ДЕП ҚАБЫЛДАУ
Адам баласы дүниедегі құбылыстарды түсіндіру үшін себептерді іздейді. Жаңбыр жауса, бұлттың қалыптасуын зерттейді. Ағаш өссе, топырақтың құрамын анықтайды. Адам ауырса, аурудың себебін іздеп, ем қолданады. Себептерді зерттеу — ғылымның маңызды міндеті. Алайда себепті анықтау мен себепті жаратушы деп жариялау — екі бөлек нәрсе.
Адамның дүниеге келуіне әке-шешесі себеп болады. Бірақ ата-ана баласының денесіндегі миллиардтаған жасушаның әрқайсысын жеке-жеке жасап, жүрегінің соғу тәртібін, көзінің көру қабілетін, жүйке жүйесінің жұмысын өздері басқарып отырмайды. Олар — дүниеге келу үдерісіндегі себептер. Бірақ сол себептердің барлығын қамтитын тұтас тіршілік жүйесін түсіндіру үшін бұдан терең талдау қажет.
Дәріхана мысалының түйіні де осында. Әртүрлі заттардың бір жерге жиналуы бір бөлек, ал олардың дәл қажетті мөлшерде таңдалып, белгілі бір мақсатқа сай үйлесуі мүлде басқа мәселе. Егер адам барлық нәрсені себептерге телитін болса, онда әрбір себептің өзі де белгілі бір тәртіппен әрекет етуі керек. Ал сол тәртіпті кім немесе не қамтамасыз етеді? Бір себеп екінші себепке, екіншісі үшінші себепке тәуелді бола берсе, олардың өзара байланысын түсіндіру қажеттілігі жоғалмайды. Себептердің бар екенін мойындау мен оларды дербес жаратушы күш деп қабылдау арасында үлкен айырмашылық бар.
ЕКІНШІ ҚАТЕ: БАРЛЫҚ НӘРСЕ ӨЗДІГІНЕН ПАЙДА БОЛАДЫ ДЕУ
Самат бір күні Ерланның үйіне келді. Үстел үстіндегі шағын микроскопқа көзі түсті.
— Мынау не үшін керек?
— Жасушаларды зерттеу үшін.
— Қазір ғалымдар жасушаның құрылымын жақсы біледі ғой.
— Иә, көптеген сырын ашты. Бірақ білу мен жасау бірдей емес.
Ерлан микроскоптың астына пияздың жұқа қабығын орналастырды.
— Қарашы, мына кішкентай жасушаның өзінде белгілі бір құрылым бар. Оның қабықшасы, ішкі ортасы, ядросы және әртүрлі қызмет атқаратын бөліктері болады.
Самат микроскопқа үңілді.
— Керемет екен.
— Енді ойланшы. Егер әрбір бөлшек өздігінен пайда болса, олардың бір-бірімен үйлесімді қызмет атқаруы қалай қалыптасады?
— Табиғи сұрыпталу, эволюциялық үдерістер арқылы түсіндіруге болады, — деді Самат.
— Бұл — тірі ағзалардың ұрпақтан ұрпаққа өзгеруін, бейімделуін түсіндіретін ғылыми тұжырымдар. Бірақ біздің бүгінгі сұрағымыз басқа: тіршіліктің күрделі жүйелері мен олардың заңдылықтарының түпкі негізі қандай?
Егер барлық нәрсе өздігінен қалыптасады десек, бір-біріне ұқсамайтын, кейде қарама-қарсы қызмет атқаратын көптеген бөлшектердің бір ағзаның ішінде қалайша үйлесімді жұмыс істейтінін түсіндіруіміз керек. Адам денесіндегі бір ғана жасушаның өмір сүруі үшін қоректік заттар, оттегі, су, минералдар және басқа да құрамдас бөліктер қажет. Жасуша өзіне қажетті заттарды қабылдайды, қажетсіздерін шығарады, ақпаратты өңдейді және белгілі бір қызмет атқарады. Бұлар — бір жүйенің ішіндегі өзара байланысқан үдерістер.
Егер бір сағаттың ішіндегі тетіктер өзара үйлесіп жұмыс істесе, біз оның құрылымына назар аударамыз. Ал тірі ағзадағы жүйелер одан әлдеқайда күрделі. Сондықтан «өздігінен пайда болды» деген сөз кейде түсіндірудің орнына, түсіндіруді қажет ететін мәселені басқа сөзбен қайталау ғана болып қалады.
ҮШІНШІ ҚАТЕ: ТАБИҒАТТЫҢ ӨЗІ ЖАРАТАДЫ ДЕУ
Бір күні Ерлан мен Самат қала сыртындағы ботаникалық баққа барды. Күн сәулесі жапырақтардың арасынан өтіп, жерге өрнек түсіріп тұр. Әр ағаштың бұтағы әртүрлі бағытқа созылғанымен, бәрінің бойында ортақ тәртіп байқалады.
Самат бір гүлді қолына алды.
— Табиғаттың өзі қандай ғажап!
— Табиғаттың ғажаптығына келісемін. Бірақ табиғат дегенде нені айтып тұрсың?
— Жер, су, ауа, күн, өсімдіктер, жануарлар… жалпы, бүкіл қоршаған орта.
— Демек, табиғаттың өзі де көптеген бөліктерден тұрады ғой? Ендеше, осы бөліктердің барлығының үйлесімді әрекетін қалай түсіндіреміз?
— Табиғат заңдары бар.
— Заңдардың бар екенін білеміз. Бірақ заңның орындалуы мен заңның өзі бір мәселе емес пе?
Жол қозғалысының ережесі көліктердің қозғалысын реттейді, бірақ жолдағы тәртіп жүргізушілердің сол ережеге бағынуына байланысты. Ал табиғаттағы заңдылықтар тұрақты түрде жүзеге асады: тартылыс күші, энергияның сақталуы, химиялық реакциялар, биологиялық үдерістер белгілі бір тәртіпке бағынады.
Табиғаттың өзін дербес жаратушы деп қабылдасақ, оның өзі де материядан, күштерден және заңдылықтардан тұратынын ескеруге тиіспіз. Бір-бірімен байланысқан, саналы мақсаты жоқ бөлшектердің барлығы біртұтас әрі күрделі тіршілік жүйесін қалай қалыптастырады? Олардың үйлесімді ықпалы қалай жүзеге асады? Табиғатты жаратушы деп атау осы сұрақтарға жауап бермейді, тек түсіндірілуге тиіс мәселенің атауын өзгертеді.
— Табиғат — біз өмір сүретін орта. Бірақ ортаның бар болуы оның ішіндегі әрбір нәрсені өзі жасап шығарды деген сөз емес, — деді Ерлан.
ҮШ ҚАТЕНІҢ ЕҢ АЙҚЫН КӨРІНЕТІН ЖЕРІ — КІШКЕНТАЙ ШЫБЫН
Кітаптағы келесі дәлел Ерланды ерекше ойландырды. Ол — кішкентай ғана шыбын туралы мысал. Шыбынның денесі шағын болғанымен, оның құрылысы күрделі: көзі, қанаты, аяқтары, жүйке жүйесі, ас қорыту мүшелері белгілі бір қызмет атқарады. Оның тіршілігі ауамен, сумен, қорекпен, жарықпен және басқа да табиғи факторлармен байланысты.
Шыбынның кішкентай денесі дүниедегі үлкен жүйенің көптеген заңдылықтарымен сабақтасып жатыр. Егер оның пайда болуын тек материалдық себептерге телісек, сол себептердің барлығы денесін қалыптастыруға тікелей қатысуы керек деген мәселе туындайды. Жасушаларындағы химиялық құрам, қоректік заттар, энергия алмасуы және басқа үдерістер өзара үйлесуі тиіс.
Кітап авторының пайымдауынша, материалдық себептерді дербес жаратушы деп қабылдау ақылға сыймайтын қиындықтарға әкеледі. Себебі шыбынның бір ғана жасушасының қалыптасуына қатысатын барлық себептерді сол жасушаның ішіне орналастыру керек деген қисынсыз қорытындыға тірелеміз. Әлемнің сан алуан элементтері бір жасушаның ішіне сыйып, өзара әрекеттесіп, саналы шебер секілді жұмыс істейді деп елестету ақылға қонбайды.
Шыбынның қанаты кішкентай болғанымен, оның артындағы тіршілік жүйесі бүкіл әлеммен байланысып жатыр. Сонда кішкентай ғана жаратылыстың өзі бізге үлкен дүниенің сырын аңғартпай ма? Адам кейде үлкен нәрсеге таңғалады да, кішкентай нәрсенің ішіндегі ұлылықты байқамайды.
БІР ТҰТАСТЫҚ — БІР ҚОЛДЫҢ ІСІ
Кітаптағы үшінші дәлелдің негізгі өзегі — біртұтастық пен үйлесімділік. Егер бір нәрсе тұтас, жүйелі, өзара байланысқан және өлшемді құрылымға ие болса, оның көптеген тәуелсіз әрі бір-бірімен келіспейтін себептердің ретсіз әрекетінен пайда болғанын айту қиын.
Бір үйдің құрылысын елестетейік. Үйдің қабырғасы, шатыры, есігі, терезесі, іргетасы бар. Егер он құрылысшы бір-бірімен ақылдаспай, әрқайсысы өз бетінше жұмыс істесе, бірі қабырға тұрғызады, екіншісі сол қабырғаның орнына есік орнатады, үшіншісі шатырды басқа өлшеммен жасайды. Нәтижесінде үйлесімді үй салынбайды. Ал біртұтас жобаға бағынған құрылысшылар өзара келісіп әрекет етсе, әрқайсысы өз міндетін атқарып, ортақ нәтижеге жетеді. Басты мәселе — көп адамның болуы емес, олардың әрекетін біріктіретін ортақ тәртіптің болуы.
Дүниедегі әрбір тіршілік иесі белгілі бір тұтастыққа ие. Оның денесіндегі мүшелер бір-біріне тәуелді. Жүрек қан айдайды, өкпе газ алмасуды қамтамасыз етеді, асқазан қоректі өңдейді, ми жүйке жүйесінің қызметін үйлестіреді. Бұлардың әрқайсысы жеке қызмет атқарғанымен, бір-бірінен тәуелсіз өмір сүре алмайды.
Осы тұтастықты бір-біріне қарама-қайшы, санасыз себептердің кездейсоқ әрекетімен ғана түсіндіру қиын. Егер бәрін бір ғана шексіз құдірет пен даналық иесіне телісек, әрбір мүшенің өз орнында болуы, әрбір жүйенің ортақ мақсатқа қызмет етуі біртұтас жаратылыс ретінде түсіндіріледі. Көптеген нәрсені жеке-жеке қалыптастыру үшін әрқайсысының ерекшелігін және олардың өзара әсерін білу қажет. Ал бүкіл дүниені біртұтас жүйе ретінде жарату үшін сол жүйені толық қамтитын білім, құдірет және ерік керек.
АДАМНЫҢ ӨЗ ДЕНЕСІ — ҮЛКЕН ҒАЛАМНЫҢ ШАҒЫН ҮЛГІСІ
Самат бір күні Ерланға:
— Сен үнемі табиғаттағы үйлесімділікті айтып жүресің. Ал адамның өз денесі туралы не айтасың? — деді.
— Адамның денесі — осы мәселені түсінуге көмектесетін ең жақын мысал.
— Қалайша?
— Біз өзімізді біртұтас адам ретінде сезінеміз. Бірақ денеміздегі жасушалар үнемі жаңарып, зат алмасу жүріп, сансыз бөлшектер қозғалыста болады. Бір сәт бұрынғы қалпымызды сақтап тұрған жоқпыз. Денеміз үздіксіз өзгеріп отырады.
Адамның денесін үлкен сарайға теңеуге болады. Оның ішінде мыңдаған бөлмелер, күрделі жолдар, өзара байланысқан жүйелер бар. Бірақ бұл сарай бір орында қатып тұрған құрылыс емес. Оның әрбір бөлшегі үнемі жаңарып, өзгеріп, қызмет атқарып тұрады.
Денедегі жасушалар қоректенеді, бөлінеді, ескіреді, жаңарады. Қан айналымы арқылы қоректік заттар тасымалданады. Жүйке жүйесі сыртқы және ішкі ақпараттарды қабылдап, өңдейді. Адамның өзі осы құбылыстардың барлығын саналы түрде басқарып отырмайды. Ұйықтап жатқанда да жүрек соғады, тыныс алу жалғасады, ас қорыту мен жасушалық алмасу тоқтамайды.
Адам денесі дүниеден бөлек тұрған жоқ. Ол ауамен тыныс алады, суды пайдаланады, қорек тұтынады. Күннің жылуы мен жарығына, қоршаған ортаның температурасына тәуелді. Дүниеге келуі, өсіп-жетілуі және ұрпақ жалғастыруы да табиғи жүйелермен тығыз байланысты. Демек, адам денесі — бүкіл әлеммен үздіксіз байланыстағы шағын бір әлем.
Егер осының бәрін дербес, санасыз себептердің әрекетіне телісек, әрбір бөлшек бүкіл әлемдегі жағдайды ескеріп, өз орнын дәл табуы керек деген түсінікке келеміз. Адам өз денесін басқарамын деп ойлайды. Бірақ денесінің ішіндегі әрбір жасушаның жұмысын өзі реттеп отырған жоқ. Ол тек тіршіліктің дайын мүмкіндіктерін пайдаланады. Біз өмірді иеленгендей көрінгенімізбен, оның бүкіл заңдылықтарын өзіміз қалыптастырған жоқпыз.
ТӨРТІНШІ ЖОЛ: БАРЛЫҚ БОЛМЫСТЫ БІР ҚҰДІРЕТТІҢ ЖАРАТУЫ
Кеш батып, екеуі үйдің ауласына шықты. Аспанда жұлдыздар көріне бастады. Самат ұзақ уақыт үнсіз тұрды.
— Сонда сенің ойыңша, осы үш түсіндірудің орнына төртінші жолды қабылдау керек пе?
— Мен саған бір нәрсені дәлелсіз қабылда деп отырған жоқпын. Керісінше, әрбір тұжырымның салдарын ақылмен салыстырып көрейік.
— Қандай салдарын?
— Бірінші жолда бүкіл дүниедегі себептерді жаратушы деп қабылдайсың. Екінші жолда күрделі нәрселердің өздігінен пайда болатынына сенесің. Үшінші жолда табиғаттың өзін дербес жаратушы санайсың. Бірақ үшеуінде де ортақ мәселе бар: санасыз, шектеулі және өзара тәуелді нәрселерге шексіз білім мен құдіретті телуге тура келеді.
— Ал төртінші жол?
— Төртінші жол бойынша, бүкіл болмыс — бір ғана шексіз құдірет пен даналық иесінің жаратуы. Сонда себептер өз міндетін атқаратын құрал ретінде қарастырылады. Табиғат заңдылықтары жаратылыстың тәртібін көрсетеді. Ал әрбір тіршілік иесінің пайда болуы сол тұтас жүйені білетін әрі басқаратын бір Құдіретке қатысты түсіндіріледі.
— Яғни сен барлық нәрсенің түпкі себебін бір ғана Жаратушыдан көресің ғой?
— Иә. Бірақ бұл себептерді зерттеудің қажеті жоқ деген сөз емес. Керісінше, олардың қызметін зерттеу арқылы дүниедегі тәртіп пен үйлесімді тереңірек тануға болады.
Самат жауап бермеді. Оның жүзінен бұрынғы сенімділік жоғалғандай көрінді. Бірақ ол бірден пікірін өзгерткен жоқ. Өйткені адамның көзқарасы бір кеште қалыптаспайды, бір кеште өзгермейді де.
ҮШ ЖОЛДЫҢ АРТЫНДАҒЫ БІР СҰРАҚ
Келесі күні Ерлан жұмысына ертерек келді. Үстел үстіндегі кітаптарын реттеп жатқанда, кеше оқыған мәтіннің бір сөйлемі есіне түсті. Егер ақылға қонымды төрт жолдың үшеуі мүмкін болмаса, төртінші жол қажетті түрде алға шығады. Бұл — жай ғана пікірталас тәсілі емес, белгілі бір логикалық құрылымға негізделген ойлау жолы.
Мұндай пайымдаудың шарты бар: қарастырылып отырған мүмкіндіктер толық қамтылуы және алғашқы үш нұсқаның неге қабылданбайтыны негізді түрде көрсетілуі керек. Сонда қалған нұсқаның қисындық қажеттілігі айқындала түседі.
Алайда бұл тұжырымды түсіну үшін адамның өзіне бір сұрақ қоюы қажет: Мен дүниедегі құбылыстардың себебін ғана іздеп жүрмін бе, әлде сол себептердің бар болуын, олардың заңдылықпен әрекет етуін және өзара үйлесімін де ой елегінен өткізіп жүрмін бе?
Ғылым бізге табиғаттағы үдерістердің қалай жүретінін түсіндіреді. Ал философиялық ой сол үдерістердің түпкі негізі туралы сұрақ қояды. Осы екі саланы бір-біріне қарсы қоюдың қажеті жоқ. Себептерді зерттеу мен болмыстың түпкі мәнін іздеу — әртүрлі деңгейдегі танымдық міндеттер. Біріншісі құбылыстың механизмін ашуға көмектессе, екіншісі сол механизмнің жалпы мағынасы туралы толғануға жетелейді.
ЭПИЛОГ. КӨЗГЕ КӨРІНБЕЙТІН ҮЙЛЕСІМ
Арада бірнеше ай өтті. Ерлан бір күні баяғыда отырғызған алма ағашының түбінде тұрды. Көктемгі бүршіктер ашылып, жасыл жапырақтар жайылып келе жатты. Бұтақтар арасында кішкентай құс ұя салыпты.
Ол ағашқа ұзақ қарады. Бір кезде бұл ағашты тек суарып, күтіп-баптайтын қарапайым өсімдік ретінде қабылдайтын. Енді оның әрбір жапырағы, тамыры, жасушасы мен тіршілік үдерістері туралы ойланатын болды.
Ағашты өсіруге су қажет. Бірақ су ағаштың орнына жапырақ жасамайды. Топырақ қоректік зат береді. Бірақ топырақтың өзі бұтақтардың орналасу тәртібін саналы түрде таңдамайды. Күн сәулесі энергия көзі болады. Бірақ күн сәулесінің өзі ағаштың барлық биологиялық жүйесін жеке-жеке басқарып отырған жоқ.
Әрбір себептің өз қызметі бар. Бірақ сол себептердің бар болуы мен бүкіл тіршіліктің үйлесімді қалыптасуы туралы сұрақ өз алдына қалады.
Самат та соңғы кездері бұл тақырыпқа қайта оралып жүретін болды. Ол бұрынғыдай барлық сұраққа асығыс жауап беруге тырыспайтын. Кейде кітапханаға барып, биология мен философияға қатысты еңбектерді қатар оқитын.
Бір күні ол Ерланға телефон шалды.
— Сенің сол төрт жол туралы әңгімең есімде.
— Не ойладың?
— Бұрын мен себептердің бар екенін көрсетсем, мәселе шешілді деп ойлайтынмын. Енді себептердің өзі неге белгілі бір тәртіппен әрекет ететінін де ойлау керек екенін түсіндім.
— Бірақ мен әлі де ізденіп жүрмін, — деп қосты Самат.
— Ізденгенің дұрыс. Асығыс қорытындыдан гөрі шынайы сұрақтың пайдасы көп.
Ерлан терезеден сыртқа қарады. Ағаштың бұтағында кішкентай құс қанатын қақты. Күн сәулесі жапырақтардың арасынан өтіп, жерге түсті. Ол бір сәтке тоқтап, ойға батты.
Адам кейде дүниедегі нәрселерді көріп тұрып, олардың сырын көрмейді. Себептерді байқайды, бірақ себептердің арасындағы байланысты аңғармайды. Табиғатты тамашалайды, бірақ табиғаттағы өлшем мен үйлесімділік туралы ойланбайды.
Үш жолдың әрқайсысы адамды белгілі бір жауапқа жетелегендей көрінуі мүмкін. Бірақ олардың түбіне үңілген сайын жаңа сұрақтар туындайды. Ал сол сұрақтарға адал жауап іздеу адамды төртінші жолдың мағынасына жақындатады.
Өйткені дүниедегі әрбір нәрсе өз орнында тұр. Әрбір тіршілік иесі өзіне қажетті жүйемен өмір сүреді. Кішкентай жасушадан бастап, алып ғаламға дейінгі болмыстың өзара байланысы адам ақылын терең ойға шақырады.
Ақиқат кейде жаңа жауап табудан емес, бұрын дұрыс деп қабылдаған үш жауаптың қателігін түсінуден басталады.
Үш жол тығырыққа тірелгенде, адам төртінші жолды іздейді. Ал ақиқатқа жету үшін ең алдымен сол жолдарды ақыл таразысына салуға батылы жетуі керек.
