Кейде адам дұғаға қол жайғанда, не сұрарын білмей ұзақ үнсіз отырады. Айтқысы келген сөзі көп, жүрегінде жиналған тілегі одан да көп. Бірде баласының болашағын ойлайды, бірде науқас жақынының саулығын тілейді, енді бірде өз өміріндегі шешілмей жүрген түйіндердің тарқалуын күтеді. Алайда дұға дегеніміз тек қажеттілікті тізіп, сұрағанымызды жеткізу ғана емес екенін әркім бірдей аңғара бермейді.
Қала шетіндегі шағын мешітке күн сайын таң намазына келетін Қайрат деген кісі бар еді. Ол көп сөйлемейтін, бірақ дұғаға келгенде қолын ұзақ жайып отыратын. Бір күні намаздан кейін жанында отырған қарт ұстаз оның жүзіне қарап: — Балам, дұға еткенде бірден сұрауға асықпа. Әуелі жүрегіңді ретке келтір, — деді.
Қайрат таңырқап қарады. — Жүректі қалай ретке келтіремін?
— Адам біреудің үйіне кірерде киімін түзеп, аяқ киімін сүртеді. Ал Жаратқаннан тілек тілегенде өз жүрегіне бір сәт назар аударуы керек емес пе? Өткен қателіктеріңді есіңе ал. Өзіңе есеп бер. Тәубе ет, кешірім сұра. Истиғфар айт. Өйткені жүректің кірін тазартпай тұрып, оның төріне ең асыл тілегіңді қалай орналастырасың?
Бұл сөз Қайраттың көңіліне ерекше әсер етті. Ол осы уақытқа дейін дұғаны көбіне қажеттілік туған кезде ғана еске алатын. Қиналса — сұрайтын, ісі жүрмесе — тілейтін, бір нәрседен қауіптенсе — жалбарынатын. Бірақ өз қатесін мойындап, жүрегін тазартуға қаншалықты көңіл бөлгенін ойлап көрмепті.
Сол күннен бастап ол дұғаның алдында тәубе мен истиғфарға уақыт бөлетін болды. Кейде айтқан сөзінен біреудің көңіліне тигенін есіне алатын, кейде орынсыз ашуланған сәттерін ойлайтын. Кешірім сұрауға тиіс адамдары болса, олармен де тіл табысуға тырысатын. Өйткені рухани тазару тек тілмен айтылған истиғфардан ғана емес, адамның өз мінезін түзетуге ұмтылуынан да көрінетінін түсіне бастады.
Бірде ұстаз оған дұғаның тағы бір көркем әдебін түсіндірді. — Дұғаңды салауат шәрифпен безендір, балам. Пайғамбарымызға салауат айту — дұғаның әдептерінің бірі. Дұғаңның басында да, соңында да салауат айт. Өйткені салауат — қабыл болуға үміт етілетін ерекше дұға. Қабыл болуға лайық екі дұғаның ортасында қалған тілегіңнің де қабыл болуына үміт артуға болады.
— Сонда ортасындағы тілегіміз міндетті түрде қабыл бола ма? — деп сұрады Қайрат.
Ұстаз сәл жымиып: — Біз еш нәрсені міндеттей алмаймыз. Қабыл ету — Алланың құзырындағы іс. Бірақ мұндай дұға әдебі бізге үміт есігін ашады. Адам үмітпен тілейді, ықыласпен күтеді, ал нәтижесін Жаратқанның даналығына тапсырады, — деді.
Қайрат осы сөзден кейін дұғаның мәніне басқаша қарай бастады. Ол енді дұғаны тек өз басының қамымен шектемеуге тырысты.
Бір күні жұмыстан қайтып келе жатып, көптен бері көрмеген ескі танысын кездестірді. Кезінде екеуінің арасында түсініспеушілік болып, араласпай кеткен еді. Танысы оны көргенде басын изеп өте шықты. Қайрат та тоқтатпады. Бірақ кешке үйіне келгенде сол адам есіне түсті. Оның өмірінде қандай қиындықтар болып жатқанын білмейтін. Балалары бар ма, денсаулығы қалай, көңілі тыныш па — беймәлім.
Сол түні Қайрат оның атын атап, сыртынан дұға етті. — Жаратқан, бұл бауырыма жақсылық нәсіп ет. Жұмысын оңғар, отбасына тыныштық бер. Қиналып жүрсе, жеңілдік бер. Жүрегіне тыныштық сыйла.
Ол бұл тілегін әлгі адамға айтқан жоқ. Ешқандай хабарлама жібермеді, ешқандай жақсылығын жарияламады. Өйткені шынайы тілектің кейбірі айтылмай-ақ жасалады.
Ұстазы мұндай дұғаны «бизаһрил ғайып» деп атаған еді. Яғни бір мұсылманның өзге бауырына ол жоқ кезде, сыртынан дұға етуі. Мұнда көзге көрінетін марапат та, алғыс күту де жоқ. Дұға етуші адам өзгенің жақсылығын тілеп, жүрегіндегі ізгі ниетін үнсіз білдіреді.
Қайрат бірте-бірте осы дұғаның адамды өзгертетінін байқады. Бұрын өзіне ренжіткен адамды көрсе, іштей наразылық білдіретін. Енді оның да жақсылыққа жетуін тілей алатын болды. Біреудің бақытына қуану, өзіңе қатысы жоқ адамның қайғысына алаңдау — жүректің кеңейгенінің белгісі екенін түсінді.
Бір күні қызы ауырып қалды. Дәрігерге апарды, қажетті емін жасатты. Бірақ әкенің жүрегіндегі алаң басылар емес. Түн ортасында қызының маңдайын сипап отырған Қайраттың көзіне жас келді. — Қызымның ауырғанын өзіме берсеңші, — деп сыбырлады.
Сол сәтте ұстазының тағы бір кеңесі есіне түсті: дұға еткенде Құран мен хадистерде келген сенімді дұғаларды таңда. Өйткені ондай дұғалардың мағынасы терең, мазмұны кең. Адам кейде өзінің тар түсінігімен тек бір нәрсені сұрайды, ал Құрандағы дұғалар оның дүниелік те, рухани да қажеттіліктерін қамтиды.
Солардың бірі — «Раббана әтина» дұғасы еді: «Раббана әтина фид-дүния хасәнатан, уә фил-ахирати хасәнатан, уә қина азабән-нәр». Мағынасы: «Уа, Раббымыз! Бізге дүниеде де жақсылық бер, ақыретте де жақсылық бер және бізді от азабынан сақта».
Қайрат бұл дұғаның ауқымына таңғалды. Өйткені ол тек бүгінгі қиындықты ғана емес, адамның бүкіл өмірін қамтитын ізгілік сұрау еді. Дүниенің жақсылығы да, рухани тыныштық та, ертеңгі күннің амандығы да бір ғана дұғаның мағынасына сыйып тұр.
— Біз кейде өзімізге не пайдалы екенін де толық білмейміз, — деп ойлады ол. — Ал өзімізге жақсылықтың қайсысы қай кезде қажет екенін білетін күш бар.
Сол түні ол қызының сауығуын тіледі. Бірақ дұғасын тек сонымен шектемеді. Балаларына ізгі мінез, отбасына татулық, адал ризық, жүрегіне қанағат, айналасындағы адамдарға амандық сұрады.
Арада бірнеше күн өткенде қызының жағдайы жақсара бастады. Қайрат мұны көріп қуанды. Бірақ ол дұғаның нәтижесін тек осы оқиғамен өлшемеуге тырысты. Өйткені дұға — адамның тілегі орындалған сәтте ғана бағаланатын амал емес. Ол адамның жүрегін тәрбиелейтін, үмітін тірілтетін, өмірге деген көзқарасын өзгертетін рухани байланыс еді.
Күндердің күнінде ұстазы дұғаның уақыты мен мекеніне қатысты тағы бір әңгіме қозғады. — Балам, дұғаға әрдайым уақыт табуға болады. Бірақ кейбір уақыттар мен орындардың қадірі ерекше. Намаздан кейін, әсіресе таң намазынан соң, адамның жүрегі тыныштыққа бөленген сәтте дұға ет. Мешіттерде, қасиетті мекендерде жалбарын. Жұма күніндегі дұғаның қабыл болуына үміт етілетін ерекше сағатты ізде. Қасиетті үш айда, сол айлардағы қадірлі түндерде, Рамазан айында, әсіресе Қадыр түнінде дұғаға көбірек көңіл бөл.
Қайрат ойланып қалды. — Сонда басқа уақытта жасалған дұғаның қадірі төмен бе?
— Жоқ, балам. Жаратқанға жалбарынудың есігі ешқашан жабық емес. Бірақ адамға берілген кейбір уақыттар — ерекше мүмкіндік. Оларды бос өткізбеу керек. Мысалы, жұма күні келгенде тек демалысты ойлайтындар бар. Ал сол күннің рухани мүмкіндігін пайдаланатындар да бар. Рамазан келгенде тек дастарқан мен ауызашарды күтетіндер бар. Ал сол айдың әр сәтін дұғаға, тәубеге, ізгілікке арнайтындар да бар. Уақыттың қадірін түсіну — өмірдің қадірін түсіну.
Бұл сөздер Қайраттың күнделікті тіршілігіне әсер етті. Бұрын таңертең ояна сала телефонын тексеретін. Енді таң намазынан кейін асықпай отырып, дұға жасауға уақыт бөлетін болды. Жұма күндері мешітке ертерек барып, Құран оқып, тыныштықта ойланатын. Рамазан айын тек күнделікті ас ішу тәртібінің өзгеруі деп емес, жүректі тәрбиелейтін ерекше кезең деп қабылдады.
Бірақ ол бір нәрсені де ұмытпады: дұға жасаумен бірге әрекет ету қажет. Науқас адам шипа тілеп қана қоймай, емделуі керек. Жұмыс іздеген адам ризық сұрап қана қоймай, ізденуі керек. Арадағы өкпені жойғысы келген жан татулық тілеп қана қоймай, алғашқы қадамды өзі жасауы керек. Дұға әрекетті алмастырмайды, керісінше, оған мағына мен үміт береді.
Бір күні Қайрат баяғы ұстазына тағы жолықты. Бұл жолы ол бұрынғыдай мазасыз емес еді. Жүзінде сабыр, сөзінде байып бар. — Ұстаз, бұрын мен дұғаны өзіме қажет нәрсені сұрау деп түсінетінмін. Қазір оның адамды тәрбиелейтінін сезіп жүрмін. Бірақ кейде көп тілесем де, сұрағаным орындалмайды. Сонда не істеуім керек?
Ұстаз оның жүзіне ұзақ қарады. — Адам баласы кейде сұрағанының өзін ғана жақсылық деп ойлайды. Бірақ оның ертеңін, салдарын, жасырын зиянын біле бермейді. Сен бір есіктің ашылуын тілейсің, ал сол есіктің ар жағында өзіңе ауыр сынақ тұруы мүмкін. Кейде жабық тұрған есіктің өзі сені сақтап тұрған шығар. Сондықтан дұғада үмітіңді үзбе, бірақ өз қалауыңды Жаратқанның даналығынан жоғары қойма.
Қайрат үнсіз қалды. Ол осы уақытқа дейін дұғаның қабыл болуын тек тілегінің дәл өзі орындалуымен өлшеп келгенін түсінді. Ал енді дұғаның жауабы кейде сұрағаныңның берілуі, кейде бір жамандықтан сақталу, кейде кейінге қалдырылу түрінде болуы мүмкін екенін ойлады. Адам барлық хикметті бірден түсіне бермейді.
Сол күні кешке ол дұғаға қол жайғанда бұрынғыдай асықпады. Әуелі өткеніне көз жүгіртті. Қателіктері үшін кешірім сұрады. Салауат айтты. Ата-анасына, отбасына, туған-туыстарына, таныстарына, тіпті өзіне ренжіген адамдарға да жақсылық тіледі. Құрандағы кең мағыналы дұғаларды оқыды. Соңында тағы да салауат айтып, жүрегіндегі тілектерін Жаратқанға тапсырды.
Ол енді дұғаны белгілі бір нәтиже алу үшін жасалатын амал ретінде ғана емес, адамның өз орнын, әлсіздігін, үмітін және жауапкершілігін сезінетін сәт ретінде қабылдайтын болды.
Түн тыныш еді. Терезенің ар жағында қала шамдары жымыңдап тұр. Қайрат қолын жүзіне сипап, орнынан тұрды. Ертең тағы да жұмысқа барады, адамдармен сөйлеседі, тіршілік қамымен жүгіреді. Бірақ енді оның күнделікті өмірінде бір өзгеріс бар еді: ол өз тілегін ғана емес, өзгенің жақсылығын да ойлайтын болды.
Сол түні ол бір ақиқатты жүрегімен сезінді: дұға — тек аспанға бағытталған сөз емес, адамның ішкі дүниесіне түсетін жарық. Ол жүректі тазартады, үмітті жаңартады, мінезді жұмсартады. Адамды өзімшілдіктен алыстатып, өзгелердің де амандығын тілейтін дәрежеге көтереді.
Ал дұғаның қабыл болуы — адамның қолындағы өлшеммен бағаланатын құбылыс емес. Оның міндеті — шын ықыласпен тілеу, әдеппен жалбарыну, ізгі әрекеттен таймау және Жаратқанның мейірімінен үміт үзбеу.
Өйткені кейде адам сұрағанын алады, кейде сұрағанынан да қайырлысына жолығады. Ең бастысы — дұға еткен жүрек үмітсіз қалмауы керек.
Алланың мейірімінен жақсылық күтеміз. Шынайы ықыласпен жасалған әрбір дұғаға үмітпен қол созамыз.
