Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам ауырмаған күндері денесінің қадірін біле бермейді екен. Таңертең көзін ашып, орнынан тұрады, асығыс шайын ішеді, жұмысына кетеді. Кешке шаршап оралып, ертеңгі күннің қамына кіріседі. Күндер бір-біріне ұқсап өте береді. Ол уақыттың өтіп жатқанын біледі, бірақ өз өмірінің азайып бара жатқанын сезбейді. Өйткені тіршілікке әбден үйренген адам кейде өмірдің өзін мәңгілікке берілгендей қабылдайды.
Ал ауру адам үшін уақыттың өлшемі өзгереді. Бұрын елеусіз көрінген бір таңның атуы үлкен қуанышқа айналады. Терезеден түскен күн сәулесі, ауладағы баланың күлкісі, дастарқан үстіндегі ыстық шайдың буы — бәрі бұрынғыдан өзгеше сезіледі. Адам денсаулығынан айырылғанда ғана денесінің оған қаншалықты үлкен аманат болғанын аңғара бастайды.
Қала шетіндегі шағын үйде тұратын Серікбай соңғы үш аптадан бері төсегінен тұра алмай жүрді. Жасы алпыстан асқанымен, өзін әлі де жігіттей сезінетін. Өмір бойы тынымсыз еңбек етті. Балаларын өсірді, үй салды, мал жинады, ағайынның ортасында абыройлы болды. Бірақ өзіне демалуға уақыт таба алмады. Бір шаруасы бітсе, екіншісі күтіп тұратын.
— Жаз шықсын, сонда тынығамын, — дейтін ол. Жаз шықты. Бірақ тынығуға мұрша болмады. — Балалар оқуға түссін, содан кейін демаламын. Балалар оқуға түсті. Бірақ бұл жолы үйлендіру, үй алу, немере сүю деген жаңа мақсаттар пайда болды. Өмір осылайша бір межеден екіншісіне қарай сырғып бара жатты. Серікбай бір күні өзін тоқтатуға мәжбүр болған ауруға тап келді.
Алғашқы күндері ол дәрігердің айтқанын тыңдағысы келмеді. Дәрісін уақытында ішпеді, ауруханаға баруды кейінге қалдырды. Тіпті төсекте жатқанда да телефон арқылы жұмысын басқарып, біреуге тапсырма беріп жататын.
— Әке, біраз тынығыңызшы, — деді үлкен қызы. — Мен тынығып жатқан жоқпын ба? Міне, жатырмын ғой. — Жаныңыз тынығып жатыр ма, әке? Серікбай жауап бермеді. Қызының бұл сұрағы дәрігердің берген дәрісінен де ауыр тиді.
Адамның өмірге келгендегі мақсаты тек ішіп-жеу, қызық көру, жайлы өмір сүру болса, онда неге оның айналасындағы дүниенің бәрі өзгеріске ұшырайды? Неге кеше ғана бесікте жатқан бала бүгін қарт әкесінің қолынан жетектейді? Неге көктемде жайқалған ағаш күзде жапырағын төгеді? Неге кеше ғана күлкісі үйді толтырған адамдардың орны бір күні үнсіздікке айналады? Өмірдің өзі адамға бір шындықты қайталай береді: бұл дүниеде ешнәрсе бір қалыпта тұрмайды.
Келген кетеді, өскен қартаяды, гүлдеген солады. Адамның қолына тиген дүниелік қуаныштардың бәрі де уақыттың еншісінде. Бүгінгі шаттық ертең естелікке айналады. Бүгінгі күш-қуат ертең сағыныш болуы мүмкін. Адам осыны білсе де, көбіне ұмытқандай өмір сүреді. Өткен күндердің қызығын аңсап, болашақтың уайымына батып, дәл қазіргі сәттің қадірін жоғалтады.
Бір қызығы, ақыл-есі мен қабілеті жағынан тіршілік иелерінің ішінде ерекше орын алған адам кейде өз ойының тұтқынына айналады. Жануар өткен күннің өкінішін арқалап жүрмейді, ертеңгі күннің қайғысын алдын ала елестетіп азап шекпейді. Ал адам кешегі қателігін қайта-қайта ойлап, әлі келмеген күннің қиындығына бүгіннен бастап қамығады. Қолындағы барын сезінудің орнына, жоғалтқанын жоқтайды.
Серікбай да сондай күйде еді. Ол өткен өмірін есіне алды. Бір кездері денсаулығы мықты болатын. Ауыр жұмыстан кейін де шаршамайтын. Балаларымен футбол ойнайтын, достарымен ұзақ әңгімелесетін. Енді сол күндерге қайтып оралғысы келді. Бірақ уақыттың есігі кері ашылмайтынын түсіне бастаған.
— Шіркін, сол кездер қайта келсе ғой, — деді ол бірде әйеліне. Күләш оның жастығын түзеп жатып: — Сол кезде де уақыттың қадірін білмеп едіңіз, — деді. Серікбай үнсіз қалды.
Адамның қолындағы ең үлкен байлық — ғұмыры. Бірақ оны ешкім алтынмен өлшемейді, таразыға тартпайды, сандыққа салып сақтай алмайды. Өмірдің әрбір күні жұмсалған сайын қайта толмайтын қордан кемиді. Біреу уақытын білімге жұмсайды, біреу жақсылыққа, біреу бала тәрбиесіне, енді біреу бос әуреге сарп етеді. Кейбір адамдар бүкіл ғұмырын дүние жинауға арнап, ақырында сол дүниені қалдырып кетеді. Ал кейбірі аз ғана уақыт ішінде артында өшпейтін із қалдырады.
Демек, адамның байлығы қанша жыл өмір сүргенімен емес, сол жылдардың ішінде не істегенімен өлшенеді. Бір күні Серікбайдың немересі бөлмеге кіріп келді. Қолында мектептен алған суреті бар.
— Ата, қараңызшы, мынау біздің отбасымыз. Мынау — сізсіз! Бала суреттен ақ сақалды адамды көрсетті. Қолында таяғы бар, жүзінде күлкі. — Неге мені таяқпен салдың? — Өйткені сіз қазір таяқпен жүресіз ғой. Жазылып кетсеңіз, таяқсыз саламын.
Серікбай немересінің басынан сипады. Баланың көзіне қарап отырып, өзіне бір сұрақ қойды: «Мен осы балаға қандай мұра қалдырамын? Үй ме, ақша ма, әлде өмірдің мәнін түсінетін тәрбие ме?» Ол осы уақытқа дейін немересіне ойыншық алып беруді, тәтті әкелуді жақсы көретін. Бірақ онымен оңаша отырып, өмір туралы әңгімелесуге көп уақыт бөлмегенін енді сезді.
— Балам, адам өмірде ең алдымен жақсы адам болуға тырысуы керек, — деді ол. — Неге? — Өйткені үйің де, ақшаң да қалады. Ал сенің жасаған жақсылығың адамдардың есінде қалады. Бала басын изеді. Ол сөздің тереңдігін әлі түсінбесе де, атасының даусындағы өзгерісті сезгендей болды.
Аурудың адамға беретін ең үлкен сабақтарының бірі — өзінің мәңгілік еместігін ұғындыру. Дені сау адам кейде өзін бәріне үлгеретіндей сезінеді. Ертең сөйлесемін, келесі аптада барамын, бір күні кешірім сұраймын, кейінірек жақсылық жасаймын деп жүре береді. Ал ауру аяқ астынан келгенде, сол кейінге қалдырылған істердің бәрі адамның алдына тізіліп шыға келеді.
Кешірім сұрауға үлгермеген адамды ойлайды. Көңілін қалдырған жанын есіне алады. Айтылмай қалған сөздерін іздейді. Кейде бір ауыз жылы сөздің өзі қаншалықты қымбат болғанын кеш түсінеді. Ауру адамның денесіне ғана емес, ойына да әсер етеді. Ол бұрын мән бермеген сұрақтарына жауап іздей бастайды: «Мен кіммін? Бұл өмірге не үшін келдім? Қолымдағы мүмкіндікті қалай пайдаландым? Егер бүгінгі күнім соңғы күнім болса, қандай өкінішім қалар еді?»
Мұндай сұрақтар адамды қорқыту үшін емес, ояту үшін керек. Серікбайдың да ойы өзгерді. Бұрын ол ауруды өзіне келген әділетсіздік деп қабылдады. Неге дәл өзі? Неге дәл осы уақытта? Неге сонша еңбек еткен адам осындай күйге түсуі керек?
Бір күні көршісі Мейрам келіп, халін сұрады. — Қалайсың, Серікбай? — Қалай болушы еді? Аурумен алысып жатырмыз. — Аурумен алыса берме. Кейде оның айтқанын да тыңдау керек. — Сонда ауруға рақмет айтуым керек пе? Мейрам сәл ойланып отырды. — Аурудың өзін жақсы көру міндет емес. Бірақ оның саған көрсеткен шындығын елемеуге болмайды. Сен бұрын өзіңді шаршамайтын адамдай көретінсің. Енді денең саған шамаңды білдіріп жатыр. Мұның да бір сабағы бар шығар.
Серікбай терезеге қарады. — Мен енді ештеңе істей алмай қаламын ба деп қорқамын. — Қолыңнан келетін нәрселер әлі көп. Тек бұрынғыдай бәрін өзің істеу міндет емес. Бұл сөз оның көңіліне қонды.
Ауру — адамның өмірден алған барлық мүмкіндігін тартып алатын үкім емес. Ол кейде өмірге деген көзқарасты өзгертетін аялдамаға ұқсайды. Адам жол үстінде асығып келе жатып, айналасындағы көріністерді байқамайды. Ал аялдамаға тоқтағанда ғана артта қалған жолына қарайды. Қайда асыққанын, кіммен бірге жүргенін, кімнің қолын жіберіп алғанын аңғарады.
Дегенмен аурудың бәрін бірдей рухани сабақ деп түсініп, медициналық көмектен бас тартуға болмайды. Дәрігерге қаралу, ем қабылдау, денсаулықты күту — адамның өзіне деген жауапкершілігі. Ауруға сабыр ету дегеніміз әрекетсіз қалу емес. Керісінше, қолынан келген емді жасап, нәтижесіне қатысты шамадан тыс күйзеліске берілмеу.
Серікбай ақыры дәрігердің кеңесін бұлжытпай орындауға көшті. Дәрілерін уақытында ішті, тамағын реттеді, жеңіл жаттығулар жасады. Бірақ ең бастысы, ол өмірінің бағытын өзгертті. Бұрын телефоннан бас алмайтын адам енді таңертең немерелерімен сөйлесетін болды. Бұрын әйелінің еңбегін күнделікті міндет деп қабылдаса, енді оған көмектесуге тырысты. Бұрын ренжіскен ағайынға бірінші болып хабарласуды намыс көретін, енді намыстан да қымбат нәрсе бар екенін түсінді.
Бір күні ол ұзақ уақыт сөйлеспеген інісіне телефон соқты. — Әй, бауырым, қалайсың? Арғы жақтан сәл үнсіздік орнады. — Жақсымын. Өзіңіз қалайсыз? — Мен де жақсымын. Бір нәрсе айтқым келіп еді. Бұрын саған ауыр сөз айтқан кездерім болса, кешір. Адам кейде өзінікін дұрыс деп жүріп, өзгенің көңілін жаралайды екен. Інісі жауап бере алмай біраз отырды. — Аға, мен де кінәлі шығармын. Кездесейікші.
Серікбай телефонды қойған соң ұзақ үнсіз қалды. Оның көзінен жас шықты. Бірақ бұл жолы ол аурудың азабынан емес, жүрегіндегі бір ауыр жүктен арылғандықтан жылады.
Адамға берілген өмірді сауда капиталына теңеуге болады. Бірақ бұл саудада ақша емес, уақыт жұмсалады. Пайдасы бірден көрінбейді. Оның нәтижесі кейде адамның артында қалған жақсылығынан, тәрбиелеген ұрпағынан, адал еңбегінен, өзгеге тигізген пайдасынан байқалады. Адам қолындағы ғұмырын тек өткінші ләззатқа жұмсаса, уақыт өте келе сол қызықтардың бәрі естелікке айналады. Ал өмірін мағыналы істерге арнаса, оның жемісі өзінен кейін де жалғасады.
Сондықтан аурудың адамға беретін ескертуі мынада: «Сен мәңгілік емессің. Уақытың шектеулі. Өзіңе берілген мүмкіндікті босқа өткізбе. Кім екеніңді, не үшін өмір сүріп жүргеніңді ойлан». Бұл ескерту адамның үмітін үзбеуі керек. Керісінше, оны бүгіннен бастап дұрыс өмір сүруге жетелеуі қажет.
Әрине, ешкім ауырғысы келмейді. Ауырған адамға «сабыр ет» деп айту оңай, ал оның азабын сезіну қиын. Сондықтан ауру жанға ақыл айтудан бұрын, оның жанынан табылу керек. Қолынан келгенше көмектесу, көңілін көтеру, емделуіне жағдай жасау — адамдықтың белгісі.
Ауру келгенде одан тек құтылуды емес, оның бізге аңғартқан шындығын да түсінуге тырысқан жөн. Ал ауыртпалығы шамадан тыс болса, сабыр тілеу, көмек іздеу, емделу — әлсіздік емес, өмірге деген құрмет.
Өйткені адам бұл дүниеге тек рахаттанып, қызық қуып өту үшін келген жоқ. Оның қолындағы ең қымбат капиталы — ғұмыры. Сол ғұмырды ізгілікке, еңбекке, махаббатқа, кешірімге және мағыналы тіршілікке жұмсау — әр адамның өз қолындағы таңдау.
Аурудың ең үлкен сабағы — адамға өлімді ғана еске салу емес, өмірді қайта таныту. Дені сау кезде адам өмірдің соңын ойлаудан қашады. Өзін мәңгі жасайтындай сезінеді. Қолындағы уақытты сарп етіп, маңызды істерін кейінге қалдырады. Ал ауру сол ұйқылы-тұйқылы күйден оятып, денесіне де, жүрегіне де сұрақ қояды: «Сен мәңгілік емессің. Өзіңді кім деп жүрсің? Қандай міндетің бар? Өміріңді неге арнап жүрсің?»
Осы сұрақтардан қашпай, оларға шынайы жауап іздеген адам аурудың азабынан да бір мағына таба алады. Ауру кейде денені әлсіретеді, бірақ адамның ұйықтап қалған санасын оятады. Ең өкініштісі — адам сол оянуды ауру келгенде ғана күтсе, ал ең үлкен даналығы — ауырмай тұрып-ақ өмірдің қадірін білуінде.
