Күздің қара суығы енді сезіле бастаған шақ еді. Таңертеңгі шыққа малынған шөптердің басы күн сәулесімен жылтырап, жапырақтардың арасынан әлдебір құпия әлемнің тынысы сезілетін. Қала шуынан алыстап, ауыл шетіндегі бау-бақшаны аралап жүрген Ерлан бір алма ағашының түбіне тоқтады.
Ағаштың бұтақтары жеміске толы. Бір бұтағында қызыл алма, екіншісінде сарғыш жеміс салбырап тұр. Бір тамырдан нәр алған екі бұтақтың жемісі неге екі түрлі? Бір ағаштың өзінде әр жемістің пішіні, дәмі, түсі неге өзгеше?
Ол қолындағы алманы аударыстырып қарап, күлімсіреді.
— Табиғат деген қызық қой. Күн жылытты, жер нәр берді, су жеткізді. Сөйтіп, алма өсті, — деді қасындағы қарт бағбанға.
Қарт ағаштың діңіне сүйеніп, біраз үнсіз тұрды.
— Сен айтқан нәрселердің бәрі рас. Бірақ бір сұраққа жауап берші: күн алманың қандай болатынын қайдан біледі? Су оның тәтті болуын қайдан сезеді? Топырақ тамырға қандай мөлшерде қандай зат беру керегін қайдан ажыратады?
Ерлан жауап таппады.
— Бәрі табиғи үдеріс қой, ата. Ғылым оның қалай жүретінін түсіндіріп қойған.
— Ғылым қалай жүретінін түсіндіреді, балам. Ал сол заңдылықтардың осындай дәлдікпен жұмыс істеуінің мәнін ойлап көрдің бе?
Қарттың сұрағы Ерланның көңілінде қалып қойды.
Адам кейде айналасындағы құбылыстарға үйреніп кеткені соншалық, олардың таңғажайып сипатын байқамай қалады. Таң атады — қалыпты жағдай. Күн батады — үйреншікті құбылыс. Жаңбыр жауады — табиғаттың жұмысы. Ағаш өседі, гүл ашылады, құс жұмыртқадан шығады. Осылардың бәрін көріп жүріп, олардың ар жағындағы үйлесімділікке назар аудармаймыз.
Бірде Ерлан қаладағы ғылыми зертханада жұмыс істейтін досы Маратпен кездесіп қалды. Әңгіме өсімдіктердің тіршілігіне ауысты.
— Марат, сендер зертханада бір өсімдіктің құрамын толық анықтай аласыңдар ма?
— Әрине. Оның жасушалық құрылымын, химиялық құрамын, өсу ерекшеліктерін зерттейміз. Қандай элементтер қажет екенін де білеміз.
— Ал сол элементтердің бәрі табиғатта қалай дәл мөлшерленеді?
— Өсімдік оларды тамыры арқылы сіңіреді. Бұл — физиологиялық үдеріс.
— Мәселен, өсімдіктің жапырағы жасыл болуы, гүлінің белгілі бір түске енуі, жемісінің белгілі бір дәмге ие болуы қалай реттеледі?
Марат біраз ойланып қалды.
— Мұның бәрі генетикалық ақпарат пен биохимиялық үдерістерге байланысты.
— Демек, сен себептерін түсіндіріп отырсың. Бірақ сол себептердің өзара үйлесімді жұмыс істеуінің негізі неде?
Марат досына қарап күлді.
— Сен бүгін философ болып кетіпсің ғой.
— Жоқ, мен тек өзім көріп жүрген дүниеге жаңадан қарағым келіп жүр.
Ерланның ойына бірде бала кезінде көрген ескі дәріхана түсті. Онда шыны құтылардың ішінде түрлі дәрілік заттар сақталатын. Бірінен ұнтақ, екіншісінен сұйықтық, үшіншісінен қою ерітінді алынып, бәрі арнайы өлшеммен араластырылатын.
Сол дәріханадағы қарт фармацевт әр дәрінің мөлшерін таразыға салып, аса мұқият өлшейтін. Бір грамм артық кетсе де, дәрінің қасиеті өзгеруі мүмкін екенін ескертіп отыратын.
Ерлан осы көріністі есіне түсіріп, табиғатпен салыстырды.
Мәселен, адам денесі — сан түрлі заттан құралған тірі жүйе. Оның сүйегі қатты, қаны сұйық, жүйкесі сезімтал, жүрегі үздіксіз қозғалыста. Бір ғана жасушаның өзінде мыңдаған күрделі биохимиялық реакция жүреді. Әрбір мүшенің қызметі басқа мүшелермен үйлесіп отырады.
Ал осының бәрі бір-бірімен қалайша соншалықты дәл байланысқан?
Егер адам денесін құрайтын элементтердің әрқайсысы өз бетінше әрекет етсе, бір-бірінің қажеттілігін білмесе, тұтас тіршілік жүйесі қалай пайда болар еді?
Бір дәрінің құрамындағы заттар кездейсоқ араласа салмайды. Олардың әрқайсысы белгілі мөлшерде, белгілі тәртіппен қосылады. Сонда ғана қажетті қасиетке ие дәрі пайда болады.
Ендеше, сансыз элементтен құралған тірі ағзаның өздігінен, ешбір өлшем мен реттеусіз қалыптасуы қаншалықты қисынды?
Келесі күні Ерлан табиғат аясында серуендеп жүріп, кішкентай құмырсқаның әрекетін бақылады. Ол өзінен әлдеқайда үлкен дәнді сүйреп, илеуіне қарай беттеп барады. Жолында кедергі кездессе, бағытын өзгертеді. Бірде тоқтап, айналасын бағдарлағандай болады да, қайта қозғалады.
Ерлан еңкейіп, құмырсқаны ұзақ бақылап тұрды.
— Осындай титтей тіршілік иесінің өзіне қажетті қоректі табуы, тіршілігін жалғастыруы қандай ғажап! — деді ол ішінен.
Жанындағы ағаштың бұтағына қонған құс кенет қанатын қағып ұшты. Аспанға көтеріліп, бір сәтте көзден ғайып болды.
Осы көріністердің бәрі оның санасында бір сұрақты қайта жаңғыртты: тіршіліктің осыншама күрделі жүйесі қалайша пайда болып, қалайша сақталып келеді?
Кейбіреулер: «Мұның бәрін табиғат жасайды», — дейді. Енді біреулер: «Заттар өздігінен бірігіп, тіршілік пайда болады», — деп түсіндіреді. Тағы біреулер: «Әр нәрсенің пайда болуына қоршаған ортадағы себептер жеткілікті», — деп санайды.
Бірақ Ерлан осы пікірлердің әрқайсысын жеке қарастыра бастады.
Егер барлық нәрсені себептер жасаса, сол себептердің өздері қайдан пайда болды? Олар қалайша бір-біріне қажетті мөлшерде әсер ете алады? Егер бәрі өздігінен қалыптасса, онда күрделі үйлесімділіктің, дәл өлшемнің, мақсатқа сай құрылымның пайда болуын немен түсіндіреміз?
Ал табиғаттың өзі жаратушы болса, табиғат дегеніміз не?
Ол — таулар, өзендер, ормандар, жануарлар, өсімдіктер мен сансыз құбылыстардың жиынтығы емес пе? Табиғаттың өзі де сол заңдылықтарға бағынып, белгілі бір тәртіппен жұмыс істейді. Заңдылықтың болуы оны іске асыратын себептердің де, сол себептердің шегін белгілейтін тәртіптің де мәнін жоққа шығармайды.
Табиғатты жаратушы деп қабылдау мен табиғаттағы заңдылықтарды зерттеу — бір-бірімен бірдей ұғым емес еді.
Бір күні Ерлан зертханадағы Маратқа тағы барды. Бұл жолы қолында бірнеше түрлі жеміс пен дәрілік өсімдіктің үлгілері бар еді.
— Марат, мына жемістердің әрқайсысының құрамын зерттеп көрші. Қандай заттардан тұратынын, олардың мөлшерін анықта.
— Жақсы. Бірақ не мақсатпен?
— Бір нәрсені түсінгім келеді. Мына жемістердің әрқайсысы өзіне қажетті заттарды қайдан алады? Қандай мөлшерде қабылдау керегін қалай анықтайды?
Марат зерттеу нәтижелерін көрсетті. Бір жемісте қанттың мөлшері жоғары, екіншісінде органикалық қышқылдар басым. Бір өсімдіктің жапырағында белгілі бір алкалоидтар болса, екіншісінде мүлде басқа қосылыстар бар.
— Қызық, — деді Ерлан. — Бір топырақта өсіп, бір суды ішіп, бір күннің шуағына бөленген өсімдіктердің өзара ерекшеленуі қандай ғажап!
— Бұл олардың биологиялық ерекшеліктеріне байланысты, — деді Марат.
— Ал сол ерекшеліктердің әрқайсысы қалайша өз орнында жұмыс істеп тұр?
Марат үндемеді.
Ерлан үстел үстіндегі зерттеу құралдарына көз жүгіртті. Әр заттың өз орны, әр құралдың өз қызметі бар. Біреуінің орнына екіншісін қойса, зерттеу нәтижесі өзгеруі мүмкін.
— Мына зертханадағы дәрілерді алалық. Елу түрлі құтыдан белгілі бір мөлшерде зат алып, ерекше қасиеті бар дәрі жасау керек делік. Әр құты өздігінен ашылып, ішіндегі зат керекті мөлшерде төгіліп, дәл сол қажетті құрамды жасап шыға ала ма?
— Жоқ. Оны жасау үшін нақты өлшем, білім және бақылау қажет.
— Ендеше, табиғаттағы сансыз құрамдас бөліктердің әрқайсысы бір-бірінің қажеттілігін біліп, тіршілікке лайықты мөлшерде қосылып жатса, мұндай үйлесімділікті тек кездейсоқтықпен түсіндіру қаншалықты орынды?
Марат ойланып қалды.
— Сенің айтып отырғаның — жаратылыс мәселесі ғой.
— Иә. Мен табиғаттың өзін жоққа шығарып отырған жоқпын. Керісінше, оның әрбір құбылысына тереңірек үңіліп жүрмін. Табиғаттағы себептерді зерттеу керек. Бірақ себептерді жаратушының орнына қоймау қажет деп ойлаймын.
Сол кеште Ерлан ауылға қайтып, баяғы алма ағашының түбіне тағы келді. Күзгі жел бұтақтарды баяу тербеп тұр. Жерге түскен бір алма жарылып, ішіндегі дәндері көрініп жатыр.
Ол алманы қолына алып, дәндерін алақанына салды.
Кішкентай ғана дәннің ішінде болашақ ағаштың мүмкіндігі жатыр. Ол қолайлы топыраққа түсіп, ылғал мен жылу жеткілікті болса, өне бастайды. Тамырын төменге, сабағын жоғарыға бағыттайды. Жапырақ шығарады, гүлдейді, жеміс береді.
Бірақ дәннің өнуіне қажетті жағдайлардың бәрін жасау оның өз қолында емес. Топырақ, су, ауа, жарық — барлығы өзара байланыста қызмет етеді.
Ерлан дәнге қарап тұрып, табиғаттағы үш түрлі түсіндіруді есіне алды.
Біріншісі — барлық нәрсені себептер жасайды деген түсінік. Бірақ себептердің әрқайсысы өзіне қажетті өлшемді, өзге себептердің қызметін және нәтижесінің қандай болатынын қайдан біледі?
Екіншісі — әр нәрсе өздігінен пайда болады деген пікір. Алайда кездейсоқ әрекеттердің нәтижесінде осыншама күрделі әрі үйлесімді жүйенің қалыптасуы қаншалықты сенімді?
Үшіншісі — табиғаттың өзі жаратады деген тұжырым. Бірақ табиғаттың өзі де белгілі бір заңдарға бағынады. Ол заңдарды түсіндіру табиғаттың өзін дербес жаратушыға айналдырмайды.
Сонда төртінші жол бар еді: бүкіл әлемдегі тәртіп пен тіршіліктің артында шексіз құдірет, шексіз білім мен даналық иесі тұрады.
Ерлан үшін бұл енді жай ғана сенім мәселесі емес, ақылмен таразылауды қажет ететін терең танымдық сұраққа айналған еді.
Арада бірнеше ай өтті. Көктем келіп, алма ағашының бұтақтары бүршік жарды. Қыстың суығына төзген бұтақтар енді тіршілікке толы жаңа жапырақтарын жайып жатты.
Ерлан сол ағаштың түбінде отырған баласына кішкентай дәнді көрсетті.
— Балам, мына дәннен не шығады?
— Ағаш шығады.
— Ал ағаштан не шығады?
— Алма шығады.
— Ал сол алмадан тағы не алуға болады?
— Дән аламыз. Оны ексек, тағы ағаш өседі.
Ерлан жымиып қойды.
— Дұрыс айтасың. Енді бір нәрсені ойланшы. Осындай кішкентай дәннің болашақта қандай ағашқа айналатынын кім белгілеген? Оның тамырының қайда өсетінін, жапырағының қалай жайылатынын, жемісінің қандай болатынын кім реттеген?
Бала дәнді алақанына салып, біраз үнсіз қалды.
— Ата, мұның бәрін табиғат жасай ма?
Ерлан баласының жүзіне қарады.
— Табиғаттағы құбылыстардың қалай жүретінін үйрену керек. Бірақ олардың қалай жұмыс істейтінін білу мен олардың түпкі себебін түсіну — екі бөлек нәрсе. Саған бір нәрсені айтайын: дүниедегі әрбір нәрсені көргенде, тек оның сыртқы көрінісіне қызықпа. Оның артындағы тәртіпке, өлшемге, үйлесімге де назар аудар.
Бала басын изеді.
Ерлан алақанындағы дәнді баласына қайтарып берді.
Кейде адамның көзі табиғатты көреді, бірақ ақылы оның сырын іздеуге асықпайды. Біз ағашты көреміз, алайда оның бойындағы өлшемді байқамаймыз. Гүлдің түсіне сүйсінеміз, бірақ сол түсті қалыптастырған күрделі жүйеге үңілмейміз. Жаңбырдан кейінгі иісті сеземіз, бірақ топырақ пен судың тіршілікке қалай қызмет ететінін ойлай бермейміз.
Табиғаттың тылсым сыры оның көзге көрінетін әсемдігінде ғана емес, сол әсемдіктің астарындағы шексіз үйлесімділігінде жатыр.
Адамның танымы артқан сайын, әлем кішіреймейді. Керісінше, әрбір ашылған сыр жаңа сұрақтың есігін ашады. Ғылым табиғаттың заңдылықтарын зерттейді, ал терең ой сол заңдылықтардың мәнін іздейді.
Ең үлкен қателік — себепті жаратушының орнына қою. Өйткені себептердің болуы олардың өздігінен бәрін жасай алатынын дәлелдемейді. Таразының болуы өлшемді түсіндірмейді, дәріхананың болуы дәрінің өздігінен жасалғанын білдірмейді, ал табиғаттың болуы оның өздігінен жаратушы екенін дәлелдемейді.
Ерлан көктемгі бүршіктерге ұзақ қарады. Әр бүршікте — болашақ жапырақ, әр гүлде — болашақ жеміс, әр дәнде — жаңа тіршіліктің мүмкіндігі бар.
Ол енді табиғатқа бұрынғыдай қарамайтын болды.
Өйткені табиғатты тану — оның қалай жұмыс істейтінін білу ғана емес, сол үйлесімділіктің ар жағындағы Ұлы ақиқатты іздеу еді.
