Адамның әрбір нығметке деген үш түрлі көзқарасы
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адам кейде дастарқан басында отырып, алдындағы бір үзім нанға ұзақ қарамайды. Қолын созады, үзіп алады, аузына салады. Бұл әрекет оған күнделікті тіршіліктің үйреншікті көрінісі сияқты. Бірақ сол нанның дастарқанға қалай келгенін ойлап көрді ме екен? Оның артында қанша адамның еңбегі, қанша табиғи құбылыстың үйлесімі, қаншама көзге көрінбейтін құбылыстар жатқанын сезіне ме?
Бір күні ауылдағы шағын үйдің асүйінде әкесі мен баласы дастарқан басына отырды. Анасы жаңа піскен нанды ортаға қойып, шай құйды. Нанның иісі бөлмені түгел жайлап кеткен.
Бала нанды қолына алып, бірден үзе бастады. Әкесі оған қарап:
— Балам, тамақ ішер алдында не айтушы едік? — деді.
— Бисмиллаһ, — деді бала асықпай.
— Ал оның мағынасын түсінесің бе?
Бала сәл ойланып қалды.
— Алланың атымен бастау деген шығар?
— Дұрыс. Бірақ мұның ішінде сен ойлағаннан да терең мағына бар. Біз бір істі «Бисмиллаһ» деп бастағанда, сол істің иесі өзіміз емес екенін мойындаймыз. Алдымыздағы ас та, оны жеуге берген күш те, оны сезетін тіл де, оны қабылдайтын асқазан да бізге өздігінен пайда болған жоқ. Біз соларды пайдаланып жүрген пендеміз ғана.
Әкесі наннан бір үзіп, баласына ұсынды.
— Мына нанды кім жасады?
— Наубайшы.
— Ұнды кім тартты?
— Диірменші.
— Бидайды кім өсірді?
— Диқан.
— Ал бидайдың өсуіне не қажет болды?
— Жер, су, күн, ауа…
— Ендеше, нанның дастарқанға келуіне қаншама себеп қатысқанын көрдің бе? Бірақ сол себептердің әрқайсысына қажетті қабілетті, күшті, мүмкіндікті кім бергенін ойладың ба?
Бала үнсіз қалды. Ол осы уақытқа дейін нанды тек дүкеннен сатып алынатын тағам ретінде ғана қабылдап келген еді.
— Адамдар да осы жолда еңбек етеді. Диқан егін егеді, диірменші ұн тартады, наубайшы нан пісіреді. Олардың еңбегін бағалауымыз керек. Бірақ біз сол адамдарды нығметтің түпкі иесі деп қабылдамауымыз қажет. Олар — жеткізуге себеп болған жандар. Ал сол себептердің барлығын жаратып, бір-бірімен үйлестірген шынайы Иені тану — біздің міндетіміз.
Әкесі сөзін аяқтап, наннан тағы бір үзіп жеді.
— Міне, балам, бұл — зікір, пікір, шүкірдің алғашқы баспалдағы.
Күндер өте берді. Бала әкесінің сол әңгімесін ұмытқан жоқ. Бірақ оның мағынасын бірден толық түсінді деуге келмейтін. Өйткені адам кейде бір ақиқатты құлағымен естиді, алайда жүрегімен сезіну үшін өмірдің талай сабағынан өтуі керек.
Бірде ол мектептен үйге көңілсіз оралды. Бақылау жұмысынан төмен баға алыпты. Кітаптарын үстелге қойып, үнсіз отырды. Әкесі оның жүзіндегі өзгерісті байқап:
— Не болды, балам?
— Дайындалдым. Бірақ ойымдағыдай болмады. Енді оқудың да мәні жоқ сияқты.
Әкесі баласының жанына келіп отырды.
— Кітапты ашқанда не айтасың?
— Бисмиллаһ.
— Ал оқып болғанда ше?
— Әлхамдулиллаһ.
— Екеуінің ортасында не болуы керек?
— Оқу керек.
Әкесі жымиды.
— Тек оқу жеткіліксіз. Оқығаныңды түсіну, ой елегінен өткізу, білімнің қалай пайда болып, санаңа қалай жететінін байқау қажет. Бұл — пікір. Көзің кітаптағы жазуды көреді, жарық сәулесі көзге түседі, жүйке жүйесі ақпаратты миға жеткізеді, санаң әріптерді танып, оларды сөзге, сөздерді мағынаға айналдырады. Сен бір сөйлемді оқығанда осынша күрделі үдеріс жүріп жатады. Ал сен соның бәрін байқамай, тек кітаптағы мәтінді ғана көресің.
— Сонда менің білім алуымның өзі үлкен нығмет болғаны ғой?
— Әрине. Көзіңнің көруі, ақылыңның қабылдауы, ұстазыңның түсіндіруі, уақытыңның болуы — бәрі де бағалауға тұрарлық мүмкіндік. Төмен баға алғаның үшін өзіңді түгелдей сәтсіз адам санаудың қажеті жоқ. Бірақ одан сабақ алуың керек.
Бала басын изеді.
— Демек, білім алуды «Бисмиллаһ» деп бастау — зікір, оқығанымды түсініп, оның сырын ойлау — пікір, ал білім алу мүмкіндігіне ризашылық білдіру — шүкір болғаны ғой?
— Дәл солай. Үшеуі бір-бірінен ажырамайды. Зікір жүрекке бағыт береді, пікір ақылға тереңдік береді, шүкір адамға қанағат пен жауапкершілік дарытады.
Арада бірнеше ай өткенде, ауылға қыс ерте түсті. Бір күні әкесі жұмыстан келе жатып, жолда көлігі бұзылып қалды. Қар аралас жаңбыр жауып тұрған. Үйге кешігіп жеткенде, үсті-басы су болып, әбден шаршаған еді.
Бала әкесінің жағдайын көріп:
— Әке, бүгін күніңіз қиын болған шығар? — деп сұрады.
— Иә, оңай болған жоқ.
— Сонда да «Әлхамдулиллаһ» дейсіз бе?
Әкесі баласына қарады. Бұл сұрақты жай қызығушылықпен емес, шын түсінгісі келіп қойғанын аңғарды.
— Балам, шүкір тек қуанышты күндерде айтылатын сөз емес. Адам басына түскен қиындықтың өзінен де ой түйе алады. Бірақ бұл қиындықтың өзін жақсы көру немесе одан сабақ алмау деген сөз емес. Адам қолдан келген әрекетін жасауы керек. Қиындықты жеңуге тырысады, көмек сұрайды, шешім іздейді. Ал өзіне тәуелсіз жағдайларға сабырмен қарап, қолындағы нығметтерін ұмытпайды.
— Бірақ бір нәрседен айырылсақ, қалай шүкір етеміз?
— Бір нәрсенің жоғалуы басқа нығметтердің де жоғалғанын білдірмейді. Мысалы, бүгін көлігім бұзылды. Бірақ өзім аманмын, үйге жеттім, сендермен жүздесіп отырмын. Көмек берген адамдар да болды. Осыларды көре білу керек. Шүкір — адамның қайғысын жоққа шығару емес, қайғының арасында да өмірдің қадірін жоғалтпау.
Бала әкесінің сөзін тыңдап отырып, бұрын байқамаған бір нәрсені түсінгендей болды. Ол шүкірді тек дастарқандағы дәмді асқа немесе жақсы жаңалыққа айтылатын алғыс деп ойлайтын. Енді оның әлдеқайда терең мағынасы барын сезді.
Көктем шыққанда, әкесі баласын бақшаға ертіп барды. Қыс бойы жалаңаш тұрған ағаштардың бұтақтарында кішкентай бүршіктер пайда болыпты. Кеше ғана жансыз көрінген бұтақтар енді тіршіліктің белгісін танытқан.
— Мына ағашқа қарашы, — деді әкесі. — Жазда жеміс береді. Бірақ сол жемісті кім жасайды?
— Ағаш.
— Ағаштың өзі қалай өседі?
— Топырақтан нәр алады, су ішеді, күн сәулесін пайдаланады.
— Дұрыс. Ал тамыр суды қалай сіңіреді? Жапырақ күн сәулесін қалай пайдаланады? Гүл қалай жеміске айналады? Бір кішкентай тұқымнан бұтақтары жайылған ағаштың пайда болуын ойлап көрдің бе?
Бала ағаштың бұтағына қолын тигізді.
— Мұның бәрі бір-бірімен байланысып жатыр екен.
— Иә. Әлемдегі әрбір нәрсе ойлануға шақырады. Ағаштың жемісі — тек тағам емес, оның жаратылуындағы үйлесімділікті танытатын бір белгі. Біз ағашты көріп қана қоймай, оның бойындағы құбылыстарды ой елегінен өткізсек, пікір есігін ашамыз.
— Сонда табиғаттың бәрі бір кітап сияқты ма?
— Дәл солай. Бірақ оны оқу үшін әріптерді ғана тану жеткіліксіз. Әр құбылыстың мағынасын іздеу керек. Көктемнің келуі, тұқымның өнуі, судың булануы, бұлттың жиналуы, жаңбырдың жаууы — бәрінде ойлануға тұрарлық сыр бар. Әлем үнсіз тұрғандай көрінеді, бірақ оның әрбір құбылысы өз тілінде сыр шертеді.
Бала ағаштың түбіне үңілді. Топырақ арасынан жаңа ғана жарып шыққан жасыл өскінді көрді. Оның кішкентай жапырақтары күнге қарай созылып тұр екен.
— Әке, мына өскіннің өзі де бір ғажап қой!
— Иә, балам. Көз үйренген нәрсені жүрек кейде байқамай қалады. Ал пікір сол үйреншікті дүниенің ішінен таңғажайып үйлесімділікті көруге көмектеседі.
Жылдар өтті. Бала есейді. Білім алды, мамандық таңдады, өмірдің қуанышы мен қиындығын көрді. Әкесінің бір үзім нан үстінде айтқан әңгімесі де оның жадында сақталып қалды.
Бір күні ол өзі әке атанды. Кешкі ас кезінде кішкентай ұлы нанды қолына алып, үзе бастады. Ол баласына қарап, баяғы әкесінің сұрағын есіне түсірді.
— Балам, тамақ ішер алдында не айтушы едік?
— Бисмиллаһ!
— Жарайсың. Ал тамақ ішіп болған соң ше?
— Әлхамдулиллаһ!
Әкесі баласының басынан сипады.
— Ал екеуінің ортасында не істейміз?
Бала ойланып қалды.
— Тамақ жейміз бе?
Әкесі күліп жіберді.
— Иә, тамақ жейміз. Бірақ тағы бір нәрсе бар. Ойланып жейміз. Мына нанның қалай келгенін, қаншама адамның еңбегі сіңгенін, оны жеуге бізге қандай мүмкіндіктер берілгенін ойлаймыз. Бұл — пікір.
Кішкентай бала нанға үңіліп қарады.
— Сонда біз әр тамақ ішкенде ойлануымыз керек пе?
— Тек тамақ ішкенде емес. Кітап оқығанда, жұмыс істегенде, біреуден жақсылық көргенде, табиғатқа қарағанда, тіпті қиындыққа кездескенде де ойлануға болады.
Әкесі терезеге көз салды. Кешкі аспанда күннің соңғы сәулесі көрініп тұр. Алыстан балалардың дауысы естіледі. Үй ішінде шайдың буы көтеріліп, дастарқан басында отбасы отыр.
Осы қарапайым көріністің өзінде қаншама нығмет бар еді. Көз көріп тұр, құлақ естіп тұр, жүрек соғып тұр, жақын адамдар бір дастарқанның басында бас қосып отыр. Адам күн сайын көретін осы құбылыстардың қадірін кейде тек жоғалтқанда ғана түсінеді.
Сол сәтте ол әкесінің тағы бір сөзін есіне алды: «Шүкір — нығметтің бар екенін ғана мойындау емес, оның қадірін танып, дұрыс пайдалану».
Шынында да, адам өміріндегі әрбір жақсылық үш түрлі міндетті еске салады. Алдымен оның шынайы Иесін ұмытпай, атын еске алу керек. Бұл — зікір. Одан кейін сол нығметтің қалай пайда болғанын, қандай үйлесім мен себептер арқылы өзіне жеткенін ойлау қажет. Бұл — пікір. Ақырында, сол жақсылықтың қадірін танып, оған лайықты алғыс білдіріп, дұрыс пайдалану керек. Бұл — шүкір.
Зікірсіз адам нығметтің қайдан келгенін ұмытады. Пікірсіз оның қадірін терең түсінбейді. Шүкірсіз қолындағы байлықтың берекесін сезіне алмайды.
Үшеуі бір арнаға тоғысқанда ғана адамның күнделікті тіршілігі саналы өмірге айналады.
Адамның міндеті тек өмір сүру емес, өмірдің мәнін тану. Тек нан жеу емес, нанның қадірін білу. Тек кітап оқу емес, білімнің сырын түсіну. Тек ағаштың жемісін көру емес, оның бойындағы ғажайып үйлесімді аңғару.
Бисмиллаһ — өмірге саналы қадам басу. Пікір — сол өмірдің сырын оқу. Әлхамдулиллаһ — оқыған ақиқатыңды жүрекпен қабылдап, нығметтің қадірін білу.
Кейде адамға үлкен ақиқатты түсіну үшін үлкен оқиға қажет емес. Бір үзім нан, бір тамшы су, бір парақ кітап немесе көктемде бүр жарған бір ағаштың өзі жеткілікті.
Тек соларға бұрынғыдай қарамау керек.
Өйткені нығметтің қадірі оны иеленуде ғана емес, оны танып, ой елегінен өткізіп, шүкіршілікпен пайдалануда жатыр.
