Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Адамның қолынан келгені – әрекет, ал қолынан келмегені – тағдырдың еншісінде.
Күздің қара суығы ерте түскен еді. Ауыл шетіндегі ескі үйдің терезесінен қараған адамға дүниенің бәрі бір сәтте сұрланып кеткендей көрінетін. Ағаштардың жапырағы жерге төгіліп, бақшадағы соңғы көкөністер жиналып, қора-қопсы қысқа қамданып жатқан. Тек адамның көңілі ғана табиғаттың осы бір тыныш қалпына көндіге алмай, әлденені күтіп, әлденеден қауіптеніп әлек.
Ерлан да сондай күйде еді. Қырық беске енді толған ол соңғы екі жылда талай қиындықты бастан өткерді. Алдымен шағын кәсібі тоқырады. Артынша серіктесі қарызға батырып кетті. Оған қоса әкесінің денсаулығы сыр берді. Бірінен кейін бірі келген оқиғалар оның бойындағы күшті ғана емес, өмірге деген сенімін де қажыта бастаған.
Ол таң атпай тұрып, түн ортасына дейін жұмыс істейтін. Телефонын бір сәтке қолынан тастамайтын. Біреуге қоңырау шалады, біреуден көмек сұрайды, есеп-қисапты қайта қарайды. Бірақ қанша жүгірсе де, ісі оңға басар емес.
Бір күні кешке үйіне шаршап келгенде, әйелі дастарқан басында үнсіз отырған.
— Бүгін тағы ештеңе шықпады ма? — деді ол күйеуінің жүзіне қарап.
Ерлан жауап бермеді. Шай құйылған кесені қолына алып, біраз үнсіз отырды.
— Мен бәрін жасап жүрмін ғой. Кімнен көмек сұрамадым? Қанша есік қақтым? Енді не істеуім керек? — деді ақыры.
Әйелі оның жүзіне аянышпен қарады.
— Бәлкім, сен бәрін өзің істеуге тырысып жүрген шығарсың?
— Басқа кім істейді? Біреу келіп менің орныма қарызымды төлей ме? Біреу келіп әкемді емдей ме?
Әйелі үндемеді. Кейде адамның жанына ең керегі жауап емес, тыныштық екенін ол жақсы білетін.
Ертеңіне Ерлан әкесінің үйіне барды. Қарт кісі ауылдағы шағын бақшасында отыр екен. Жанындағы ағаш орындықта ескі күрек жатыр. Қарттың қолы дірілдегенімен, ол жерді қопсытып әлек.
— Әке, мына суықта не істеп жүрсіз? — деді Ерлан.
— Қысқа дейін сарымсақ отырғызып қояйын деп едім.
— Енді оның пайдасы қанша? Қыстың түсуіне аз қалды ғой.
Қарт күрегін жерге сүйеп, баласына қарады.
— Егін екпесем, көктемде не жинаймын?
— Оны білемін. Бірақ биыл жаңбыр аз болды. Өнім де аз шығар.
— Онда не істейміз? Ештеңе екпей отырамыз ба?
Ерлан әкесінің сөзіне жауап таппады.
Қарт топырақты алақанына алып, үгітіп көрді.
— Балам, сенің соңғы кезде тым мазасыз болып кеткеніңді байқаймын. Не болды?
— Ештеңе болмай жатыр, әке. Қанша әрекет етсем де, нәтижесі жоқ. Кейде бәрін тастап, ештеңеге араласпай-ақ қойғым келеді.
Қарт баласының жүзіне ұзақ қарады.
— Сенің бір қателігің бар.
— Қандай?
— Қолыңнан келетін жұмысты да, қолыңнан келмейтін нәтижені де бірдей өз мойныңа артып алғансың.
Ерлан күліп жіберді.
— Әке, бұл қалай сонда?
— Мына жерді қарашы. Мен топырақты қопсытамын. Тұқымды таңдаймын. Оны жерге саламын. Су беремін. Қажет болса, арамшөбін жұламын. Бірақ тұқымның жарылуына бұйрық бере алмаймын. Сабақтың шығуына күшім жетпейді. Жапырақтың жайылуын да өзім басқара алмаймын. Менің міндетім — өзіме тиесілі жұмысты орындау. Ал одан кейінгісін күтемін.
— Сонда ештеңеге алаңдамау керек пе?
— Алаңдау мен жауапкершіліктің екі бөлек нәрсе екенін түсіну керек, балам. Жауапкершілік адамды әрекетке бастайды. Ал орынсыз алаңдау оның күшін жейді.
Қарт күрегін қайта қолға алды.
— Сен біреудің есігін қақтың ба?
— Қақтым.
— Қарызыңды қайтару үшін заңды жолдарды қарадың ба?
— Қарадым.
— Жұмысыңды қайта бастауға мүмкіндік іздедің бе?
— Іздеп жүрмін.
— Онда өзіңе тиесілі міндеттерді орындап жатырсың. Енді әрбір істің нәтижесін алдын ала біліп, соны өз күшіңмен өзгертуге тырыспа. Адамның қолынан келетін нәрсе көп, бірақ бәрі бірдей оның билігінде емес.
Сол күннен кейін Ерлан өз өміріне басқаша қарауға тырысты. Бірақ бұл оңайға соққан жоқ. Адамның ойы үйренген әдетінен бірден арыла алмайды. Таңертең оянса болды, қарызы есіне түседі. Телефоны шыр етсе, бір жағымсыз хабар күткендей жүрегі дүрсілдейді. Біреу кездесуге шақырса, одан да бір мәселе туындайтындай сезінеді.
Ол өзіне: «Мен бүгін қолымнан келетін жұмысты ғана жасаймын», — деп уәде берді.
Алдымен қарыздарын реттеді. Кімге қанша берешегі бар екенін анықтап, нақты төлем кестесін жасады. Бұрынғы серіктесімен арадағы дауды заңды жолмен шешуге кірісті. Жаңа кәсіп бастауға асықпай, қолындағы мүмкіндіктерді есептеді. Қажетсіз шығындарын қысқартты.
Бұрын ол бір күнде бәрін шешкісі келетін. Енді әр істі өз уақытымен атқаруға үйрене бастады.
Бірақ бір нәрсе өзгермеді: нәтиже оның ойлағанындай тез келмеді. Бірнеше ай өтті. Қарызы азайғанымен, толық өтелген жоқ. Жаңа кәсіптің алғашқы жоспары да жүзеге аспады. Көптен күткен серіктестік тағы да кейінге шегерілді.
Бұрынғы Ерлан мұндайда ашуға беріліп, өзін де, айналасын да кінәлайтын еді. Бұл жолы ол біраз уақыт үнсіз отырды. Сосын жұмыс үстеліндегі қағаздарды жинап, келесі күнге жоспар құрды.
Ол алғаш рет нәтижесіз өткен күнді өмірден ұтылған күн деп қабылдамады.
Бір күні әкесі қатты ауырып қалды. Ауыл дәрігері тексергеннен кейін аудандық ауруханаға шұғыл жеткізуді ұсынды. Ерлан әкесін көлікке отырғызып, қалаға қарай бет алды. Жол бойы қарияның тынысы ауырлап, ұлының жүрегі алай-дүлей болды.
Ауруханаға жеткен соң дәрігерлер тексеруге кірісті. Ерлан дәлізде ары-бері жүріп, әр бес минут сайын есікке қарайтын.
Ақыры дәрігер шықты.
— Қазір қажетті емді бастадық. Бірақ жағдайы күрделі. Біраз уақыт бақылауда болуы керек.
— Дәрігер, әкем жазыла ма?
— Қолымыздан келгеннің бәрін жасаймыз. Бірақ нақты нәтижеге қазір кепілдік бере алмаймыз.
Осы сөз Ерланның жүрегіне ауыр тиді. Ол дәліздегі орындыққа отырып, басын екі қолының арасына алды. Өмірінде алғаш рет қанша ақшаң, қанша танысың, қанша жоспарың болса да, кейбір жағдайлардың алдында адамның дәрменсіз екенін соншалықты анық сезінді.
Бірнеше сағаттан кейін әкесінің есін жиғанын естіді. Бөлмеге кіргенде қарт баласын көріп, әлсіз жымиды.
— Балам, неге қабағың түсіп кеткен?
— Әке, сізді уайымдап отырмын.
— Дәрігерлер не деді?
— Қолдарынан келгеннің бәрін жасап жатыр.
Қарт көзін жұмып, біраз жатты.
— Ендеше, сен де өз қолыңнан келгенді жаса. Дәрігердің айтқанын орында. Дәрі-дәрмегін уақытында әпер. Қасынан табыл. Бірақ өзіңді менің тағдырымды өзгертуге міндетті адамдай қинама.
Ерлан әкесінің қолын ұстады.
— Сізсіз мен не істеймін?
— Мені жақсы көретініңді білемін. Бірақ жақсы көру деген — бәрін бақылауда ұстау емес, балам. Кейде жақсы көру дегеніміз — қолыңнан келген қамқорлықты жасап, қалғанын сабырмен күту.
Қарт сәл кідірді де, сөзін жалғады:
— Адам кейде бір кеменің ішінде отырып, барлық жүгін өзі көтеріп жүреді. Кеме әлдеқашан сол жүкті көтеріп келе жатқанын ұмытады. Сөйтіп, өз күшін өзі тауысады. Жүгіңді көтере алатын жерге қойып үйрен.
Әкесінің жағдайы біртіндеп жақсарды. Бірнеше аптадан кейін ол ауруханадан шықты. Бірақ бұрынғыдай ширақ бола алмады. Енді көп жүрмейтін, бақшаға да сирек шығатын.
Ерлан әкесін үйіне алып келген күні оның төсегінің жанына отырып, ұзақ әңгімелесті.
— Әке, сіздің айтқаныңызды енді түсініп келе жатқан сияқтымын.
— Нені?
— Мен осы уақытқа дейін өмірді өзім басқаруым керек деп ойлаппын. Әрбір істің нәтижесін өзім шешуге тиіспін деп түсініппін. Бір нәрсе ойдағыдай болмаса, өзімді жеңілген адамдай сезініппін.
— Ал қазір ше?
— Қазір қолымнан келгенді жасау мен нәтижені міндетті түрде иеленудің екі бөлек нәрсе екенін түсіндім. Бірақ кейде бәрібір қорқамын.
Қарт жымиып қойды.
— Қорықпау — батырлық емес. Қорыққан кезде де дұрыс әрекет ете білу — батырлық. Адамның көңілі кейде аспандағы бұлт сияқты. Бірде ашылады, бірде түнереді. Бірақ бұлттың көшкеніне қарап, аспан жоғалды деп ойламайсың ғой.
Ерлан әкесінің сөзін үнсіз тыңдады.
— Тағы бір нәрсені ұмытпа, балам. Қанағат деген қолда барға байланып қалу емес. Ол — еңбегіңнің жемісін бағалай білу. Қанағатсыз адам қанша тапса да, өзін кедей сезінеді. Ал қанағатты адам аз дүниемен де көңілі тоқ жүре алады. Бірақ қанағат деген ұмтылысты тоқтату емес.
Келесі көктемде Ерлан шағын ғана шеберхана ашты. Бұрынғыдай үлкен жоспар құрмады. Бір бөлмені жалға алып, қолынан келетін жұмысты бастады. Алғашқы айда табысы мардымсыз болды. Екінші айда бірнеше тұрақты тапсырыс түсті. Үшінші айда бір жас жігітті көмекшілікке алды.
Кәсібі бірден өркендеп кеткен жоқ. Кейде тапсырыс азайды, кейде құрал-жабдық бұзылды. Бірақ ол бұрынғыдай әрбір қиындықты ақырзаман көрмейтін болды.
Бір күні кешке шеберханасын жауып жатып, телефонына хабарлама келді. Бұрынғы серіктесімен арадағы ұзақ даудың шешімі шығыпты. Сот шешімі бойынша оған тиесілі қаражаттың бір бөлігі қайтарылатын болды.
Ерлан хабарламаны оқып, біраз үнсіз тұрды. Бір кездері осы ақшаны ойлап, талай түнін ұйқысыз өткізген еді. Қазір сол хабарды оқығанда, бойын бұрынғыдай ашу да, асыра қуаныш та билемеді. Әрине, қаржының қайтқаны жақсы. Бірақ ол енді өзінің тыныштығын бір ғана нәтижеге байлап қоюға болмайтынын түсінген.
Ол үйіне келіп, әкесінің бөлмесіне кірді.
— Әке, бүгін жақсы хабар келді.
— Не болды?
— Ескі қарыздың бір бөлігі қайтарылатын болды.
Қарт басын изеді.
— Құтты болсын.
— Бұрын мұндай хабарды естігенде қуаныштан ұйықтай алмайтын едім. Қазір қуаныштымын, бірақ ішім тыныш.
Әкесі баласына қарап күлді.
— Міне, балам, сенің ең үлкен табысың сол шығар.
Жаз ортасында Ерлан әкесінің бақшасына барды. Қария былтыр еккен сарымсақтың орнын босатып, жаңа көшеттер отырғызып жатыр екен.
— Әке, биыл өніміңіз қалай болды?
— Жаман емес. Бірақ былтырғыдан аздау.
— Неге?
— Жаңбыр аз жауды. Кейбірі қурап қалды.
— Сонда да еккеніңізге өкінбейсіз бе?
Қарт басын шайқады.
— Неге өкінемін? Мен жерімді дайындадым, тұқымымды септім, суымды бердім. Шыққанын жинадым. Шықпағанына бола келесі жылы екпей қоямын ба?
Ерлан әкесінің жанындағы бос орындыққа отырды.
— Кейде адамға өмірдегі ең қиын нәрсе — күту екен.
— Күту де еңбек, балам. Тек оның еңбегі көзге көрінбейді. Тұқымның жер астында жатқан кезі бар. Сырт көзге ештеңе өзгермегендей. Бірақ оның ішінде тіршілік жүріп жатады. Адамның да солай. Кейде бір істің нәтижесі кешігуі мүмкін. Бірақ сол аралықта адамның өзі өзгереді, шыңдалады, бұрын байқамаған нәрсені үйренеді.
Қарт қолындағы көшетті топыраққа орналастырып, айналасын жайлап басты.
— Мынаны қарашы. Біз тұқымды отырғызамыз, бірақ оның өсуіне қажетті жағдайдың бәрін өзіміз жасай алмаймыз. Сол үшін де адам өз міндетін атқарған соң, нәтижені қабылдай білуі керек. Бұл — әлсіздік емес. Бұл — өз шамаңды тану.
Ерлан жерге қадалған кішкентай көшетке қарады. Оның ертең қандай ағашқа айналарын ешкім білмейді. Бірақ бүгін оған топырақ, су және күтім қажет еді.
Сол сәтте ол бір шындықты анық сезінді: адамды шаршататын нәрсе кейде жұмыстың ауырлығы емес, өзі басқара алмайтын дүниені басқаруға тырысуы екен.
Кешкісін үйіне қайтып келе жатқанда, аспанды қара бұлт торлады. Біраздан кейін жаңбыр жауа бастады. Ерлан көлігін жол жиегіне тоқтатып, терезеден сыртқа қарады.
Жаңбыр тамшылары әйнекке соғылып, төмен қарай сырғып жатты. Ол осыдан бірнеше жыл бұрынғы өзін есіне алды. Кез келген қиындықты жеке басына төнген қауіптей қабылдайтын, ертеңгі күнді ойлап бүгінгі тыныштығынан айырылатын, бәрін өз күшімен шешуге тырысатын адам еді.
Қазір оның да қарызы бар, шешілмеген мәселелері бар, болашағына қатысты белгісіздіктері де жетеді. Әкесінің денсаулығы да бұрынғыдай емес. Бірақ осының бәріне қарамастан, ол өмірден қашпайды. Қолынан келгенін жасайды. Қажет кезде көмек сұрайды. Қателессе, түзетеді. Бір ісі жүзеге аспаса, басқа жол іздейді. Ал өзі өзгерте алмайтын нәрселерге бола жанын жегідей жемейді.
Ол енді бір маңызды айырмашылықты түсінген еді: әрекетсіздік — сабыр емес, ал уайымның көптігі — жауапкершіліктің белгісі емес.
Адам алдымен жерді жыртуы керек. Тұқымды таңдауы керек. Оны уақытында себуі керек. Еңбегін аямауы керек. Бірақ күннің шығуына, бұлттың жиналуына, жаңбырдың жаууына, дәннің пісуіне өзі әмір бере алмайды.
Өмір де солай.
Адамның өзіне тиесілі жолы бар. Сол жолда атқаруға тиіс міндеті, қабылдауға тиіс шешімі, төгуге тиіс тері бар. Бірақ әрбір еңбектің нәтижесін өз қалауынша белгілеуге оның құзыреті жетпейді.
Бәлкім, нағыз тыныштық дегеніміз — ешқандай қиындықтың болмауы емес, қиындықтың ішінде жүріп те өз міндетіңді ұмытпау шығар.
Ерлан көлігін оталдырып, жолын жалғастырды.
Эпилог
Арада бір жыл өткенде Ерланның әкесі дүниеден озды. Қарт соңғы күндерінде балаларының ортасында, өз үйінде жатты. Оның бақшасында өзі еккен ағаштар жайқалып өсіп тұрды.
Жерлеуден кейін Ерлан бақшаға жалғыз келді. Көктемде әкесі екеуі отырғызған көшеттердің бірі биыл алғаш рет гүлдепті. Ол ағаштың түбіне отырып, бұтақтарына ұзақ қарады.
Әкесінің әрбір сөзі есіне түсті. Адам өмір бойы бір нәрсені өсіреді екен: бірі — ағаш, бірі — кәсіп, бірі — бала, бірі — үміт. Бірақ солардың бәрін өз қалауынша қалыптастыра алмайды. Оның міндеті — жақсы тұқым себу, дұрыс күтім жасау, еңбегін аямау.
Ал уақыттың өз тәртібі бар.
Ерлан орнынан тұрып, ағаштың түбіндегі топырақты қолымен жайлап түзеді. Бір кезде әкесінің: «Жүгіңді көтере алатын жерге қойып үйрен», — деген сөзі құлағына қайта келгендей болды.
Ол өмірдің бар ауыртпалығын жалғыз көтеруге міндетті емес екенін енді толық түсінген еді.
Адамның қолындағысы — әрекет, ал жүрегіндегі тыныштық — сол әрекеттен кейінгі нәтижені сабырмен қабылдай білуде.
Кейде адамға ауыр жүктен құтылу үшін оны тастау емес, оны өзі көтеруге міндетті емес екенін түсіну жеткілікті.
