— Адам кейде көрмеген нәрсесін жоқ деп ойлайды. Бірақ оның көзі жетпеген дүниеге үкім айтуға құқығы бар ма?
Арман бұл сұрақты алғаш рет университет кітапханасының ескі залында естіді. Терезе сыртында қараша жаңбыры сіркіреп, терезе әйнегіне тамшылар бір-бірімен жарыса сырғып жатты. Үстел үстінде ашық жатқан кітаптың беттері сарғайған, ал шетіне қарындашпен жазылған ескертпелер уақыттың үнсіз куәсіндей көрінетін.
— Мен бір оқиғаның болғанына сену үшін оның ізін барлық жерден көруім керек, — деді Арман. — Егер бір елдің жылнамасында жазылмаса, басқа жұрт та көрмесе, онда ол оқиғаға күмән келтіру орынды емес пе?
Ұстазы Марат кітап бетін жаппастан, шәкіртіне көз тастады.
— Күмәндану орынды. Бірақ күмән мен жоққа шығару бір нәрсе емес. Күмән — ақиқатқа апаратын сұрақ. Ал дәлелсіз жоққа шығару — сұрақтың жауабын іздемей тұрып, есікті тарс жабу.
Арман үнсіз қалды. Ол ұстазының сөзін бірден қабылдағысы келмеді. Өйткені жас зерттеуші үшін дәлелдің өлшемі анық болуы керек еді. Алайда дәлел іздеудің өзі кейде адамның бұрыннан қалыптасқан түсінігін шайқап жіберетін.
Марат үстел үстіндегі глобусты өзіне қарай бұрды.
— Мынау — Жер. Бір мезетте оның барлық нүктесіне бірдей күн түсе ме?
— Жоқ. Бір жерде таң атып жатса, екінші жерде түн.
— Ендеше, белгілі бір сәтте болған құбылысты бүкіл адамзат бір уақытта көруі міндетті ме?
Арман глобусқа үңілді. Ұстазы оны асықтырмады.
— Мысалы, бір аймақта күн батып, аспан қарауытып тұрғанда, басқа құрлықта күндіз болуы мүмкін. Тағы бір өңірде таң бозарып атады. Аспандағы бір құбылыс бір жерде байқалып, екінші жерде байқалмауы табиғи жағдай. Сондықтан «менің аймағымда көрінбеді» деген сөз «әлемнің еш жерінде болған жоқ» деген қорытындыға жеткізбейді.
— Бірақ тарихта мұндай оқиғаның ізі қалуы керек қой, — деді Арман.
— Әрине. Іздеу керек. Бірақ іздің болмауы мен іздің бізге жетпеуі де екі бөлек мәселе. Бір қолжазба жоғалады, бір шежіре жазылмай қалады, бір дерек уақыт өте бүлінеді. Кейде оқиға болғанымен, оны тіркейтін адам болмауы мүмкін. Кейде жазылған дерек бізге жетпейді. Зерттеуші осы мүмкіндіктердің бәрін таразыға салуы тиіс.
Марат сөреден бірнеше көне кітапты алып, үстелге қойды. Бірінің мұқабасы жыртылған, екіншісінің парақтары желімделіп қалған. Үшінші кітаптың ішкі бетіне кейінгі бір оқырман өз қолымен ұзақ түсініктеме жазыпты.
— Тағы бір нәрсе бар, Арман. Уақыт өте келе негізгі әңгімеге әртүрлі қосымша араласып кетуі мүмкін. Біреу естігенін жазады, екіншісі оны әсірелеп жеткізеді, үшіншісі өз жорамалына сүйеніп жаңа деталь қосады. Сөйтіп, бастапқы дерек пен кейінгі қоспаның арасы ажыратылмай қалуы ықтимал.
— Ондайда не істеу керек?
— Деректерді салыстыру керек. Қайсысы ертерек жазылған? Автор кім? Ол оқиғаға қаншалықты жақын болған? Өзге деректермен сәйкес келе ме? Кейінгі баяндаушылар нені қосқан? Міне, зерттеушінің жұмысы — ұнаған нұсқаны таңдау емес, әр мәліметтің салмағын анықтау.
Арман кітаптардың бірін ашып, шетіне жазылған ескертпелерді оқи бастады. Бір сөйлемнің астын екі рет сызып қойыпты. Оның қасында: «Бұл дерек қайдан алынған?» деген сұрақ тұр.
— Сонда бізге ұнамайтын деректі де қабылдауымыз керек пе? — деді ол.
— Жоқ. Ақиқатты қабылдау деген — кез келген сөзге сене беру емес. Дерекке сын көзбен қарау қажет. Бірақ сынның да әділ өлшемі болуы керек. Бір деректің күмәнді тұсын көріп, бүкіл оқиғаны жоққа шығару асығыстық. Сол сияқты бір оқиғаны жақтап, оған жалған қосымшаларды жапсыра беру де ақиқатқа қызмет етпейді.
Сол сәтте Арманның ойына өткен аптадағы пікірталас түсті. Ол бір танысының айтқан әңгімесін тыңдамай жатып, «ондай болуы мүмкін емес» деп кесіп айтқан. Кейін сол адамның сөзіне дәлел табылғанда, Арман тақырыпты басқа жаққа бұрып әкеткен еді. Ол кезде өз қателігін мойындау қиын көрінген. Енді сол әрекеті есіне түсіп, жүзін төмен салды.
— Кейде адам шындықты іздегеннен гөрі, өзінің бұрынғы пікірін қорғауға көбірек күш жұмсайды екен, — деді ол ақырын.
Марат жымиған жоқ. Тек басын изеді.
— Өйткені пікір адамның өзіне айналып кетеді. Біреу оның ойын сынаса, ол өзін сынағандай қабылдайды. Содан кейін дәлелді тыңдамайды, қарсыласын жеңуге тырысады. Ал шын ізденуші үшін қателесу — жеңіліс емес. Қателігін түзете алу — ойдың өскені.
Кітапханадағы сағат тілі кешкі уақытты көрсетіп тұрды. Терезе сыртындағы жаңбыр саябырсып, бұлт арасынан айдың көмескі жарығы көрінді. Арман орнынан тұрып, терезеге жақындады. Айдың бір шеті ғана бұлт арасынан байқалады. Қалған бөлігі көрінбегенімен, оның бар екенін ешкім күмәнға алмайды.
— Мына айдың жартысын бұлт жауып тұр, — деді Арман. — Бірақ біз көрмеген бөлігін жоқ деп айтпаймыз.
— Дұрыс. Өйткені сен көрінген бөлікті тұтас денемен байланыстыра алдың. Ал кейде адам өз танымының шегін ұмытып кетеді. Көзі көрмегенді жоқ санайды, өзі білмегенді болмағанға балайды. Бұл — дүниенің шегі емес, адамның танымындағы шектеу.
Арман қайтадан үстелге келіп отырды. Ол дәптерін ашып, бүгінгі әңгіменің түйінін жазды: «Көрмедім — жоқ деген сөз емес. Бірақ көрдім дегеннің өзі де тексеруді қажет етеді».
Ұстазы жазуға көз жүгіртті.
— Міне, осы екі сөйлемнің арасынан зерттеушінің жолы басталады. Біріншісі сені асығыс терістеуден сақтайды. Екіншісі дәлелсіз сеніп кетуден қорғайды. Ақыл осы екеуінің ортасында әділ таразы ұстауы керек.
Сол кеште Арман кітапханадан бұрынғыдай емес, басқа адам болып шыққан жоқ. Бірақ оның ішінде бір нәрсе өзгерген еді: енді ол өзіне сенімді көрінетін пікірдің өзін тексермей қабылдамауға, ал өзіне жат көрінген ойды дәлелін тыңдамай теріске шығармауға бекінді.
Кейін ол зерттеу жұмысын жазғанда, деректердің арасындағы қайшылықты жасырмады. Бір мәліметтің сенімді, екіншісінің күмәнді екенін ашық көрсетті. Кейінгі қоспаларды бастапқы хабардан бөліп қарастырды. Кейбір сұраққа нақты жауап табылмағанын да мойындады. Өйткені ол енді зерттеудің міндеті — барлық бос орынды қиялмен толтыру емес, бар дәлелдің шегін адал көрсету екенін түсінген.
Адам баласы дүниені толық көріп тұрған жоқ. Оның көзі бір мезетте бір бағытқа ғана түседі, құлағы алыстағы үнді ести бермейді, ал ақылының өзі де үйренген түсініктерінің шеңберінен бірден шыға алмайды. Сондықтан көрінбегеннің бәрін жоққа шығару — шындықты тану емес, өз шектеуіңді әлемнің шегі деп қабылдау.
Бірақ ақиқатқа құрмет көрсету кез келген әңгімеге сене салуды да білдірмейді. Әділ таным — күмәндана білу мен дәлелді бағалай білудің, көрінгенді мойындау мен көрінбегенге үкім шығармаудың арасындағы тепе-теңдік.
Кейде адамға ең қажет нәрсе — жаңа жауап емес, өзіне қойған ескі сұрағын қайта қарау. Өйткені ақиқаттың есігі көбіне «мен бәрін білемін» деген сенімділіктен емес, «мен әлі де үйренуім керек» деген кішіпейіл ойдан ашылады.
ІЗГІЛІК НАҒИ
