Көктемнің алғашқы күндерінде ауыл сыртындағы қора-қопсыға жан біткендей болатын. Қыстан жүдеп шыққан мал төлдеп, қой қоздап, сиыр бұзаулап, әр үйдің ауласында жаңа тіршілік басталатын. Бір қызығы, әлсіз туған қозының да өзіне лайық сүті табылып, енесінен ажырап қалған бұзаудың да қарны аш қалмайтын. Біреуінің әлсіздігін екіншісі толықтырып, бірінің жоғын бірі жоқтатпайтын. Ал осының бәрі бір мезгілде, бір-біріне кедергі келтірместен жүзеге асып жататын.
Қорадағы тіршілікті бақылап тұрған қарт шопан немересіне:
— Қарашы, балам, әрқайсысының өз әлегі бар. Бірақ бәрінің тіршілігі бір-бірімен байланысып жатыр. Мына әлсіз қозыны ана қой емізіп жүр, ал ана бұзауды көрші сиыр бауырына басқан. Табиғатта ешкім ешкімге міндетті емес сияқты көрінеді. Бірақ тіршіліктің өзінде бір-біріне деген үнсіз жәрдем бар, — деді.
Немересі қозыларға қарап тұрып:
— Ата, бұлардың бәрін кім үйреткен? Қайсысы қай кезде не істеу керектігін қайдан біледі? — деп сұрады.
Қарт жауап беруге асықпады. Алыстағы жайылымға көз тігіп, біраз үнсіз тұрды.
— Адам кейде өзіне қажет нәрсені ғана көреді. Ал тіршіліктің тереңіне үңілсең, өзің ойламаған қаншама үйлесімді байқайсың, — деді.
Шынында да, әлемдегі тіршілік тек көзге көрінетін әрекеттердің жиынтығы емес. Әрбір жан иесінің дүниеге келуі, қоректенуі, өсуі, қорғануы және өзіне тиесілі міндетін атқаруы — бір-бірімен астасқан күрделі құбылыс. Құстың балапаны жұмыртқадан шыққанда, оның жем іздеп, ұшу жолын білмейтіні анық. Бірақ оған қажетті қорек те, жылу да, қауіптен қорғайтын қанат та алдын ала әзір тұрғандай. Ара ұясының ішіндегі тәртіпті қарасаң, әрқайсысының өз қызметі бар. Бірі бал жинайды, бірі ұяны қорғайды, бірі ұрпақ тәрбиелейді. Мұндай үйлесімді ешқайсысы жеке өзі жоспарлап отырған жоқ. Соған қарамастан, тұтас тіршілік бір жүйенің бөлшектеріндей жұмыс істейді.
Осыны ойлаған сайын адам алдында бір сұрақ тұрады: осынша сан алуан жаратылыстың қажетіне кім назар аударып отыр? Бір-бірінен алыс мекендейтін, бірін-бірі танымайтын тіршілік иелерінің мұқтаждығы қалайша дәл уақытында өтеледі? Неге кейде ең әлсіз жәндіктің өзі тіршілігін жалғастыруға қажетті мүмкіндіктерге ие болады?
Мәселен, орман ішіндегі кішкентай құмырсқаны алайық. Оның әлемі адамға болмашы ғана көрінуі мүмкін. Бірақ сол құмырсқа үшін бір түйір дән — үлкен олжа, бір тамшы су — тіршіліктің өзі. Ол өз шамымен еңбек етеді, өз жолымен жүреді. Ал оның өмір сүруіне қажетті жағдайлар тұтас табиғаттың ауқымды заңдылықтарымен байланысып жатыр. Жердің құнарлылығы, өсімдіктердің өсуі, ылғалдың таралуы, жыл мезгілдерінің ауысуы — бәрі оның кішкентай тіршілігіне де әсер етеді.
Адам осы құбылыстарды зерттеп, олардың себептерін анықтай алады. Бірақ себептерді тану — бүкіл жүйенің иесі болу деген сөз емес. Дәнді жерге еккен адам өнімнің өсуіне жағдай жасайды, алайда дәннің ішіндегі тіршілік қуатын өзі жасап бере алмайды. Малға жем берген адам оны асырайды, бірақ оның бойындағы өмірді өз қалауымен қалыптастыра алмайды.
Міне, осы тұста ойдың терең қабаты ашылады. Егер бүкіл әлемдегі тіршілік осындай жүйелі қамқорлықпен басқарылып, әрбір жаратылыс өзіне қажетті несібесін алып отырса, онда бұл құбылыстар кездейсоқтықтың ғана нәтижесі деп қарастыруға келе ме? Әлде олардың ар жағында барлық нәрсені бірдей қамтитын, ешбір ұсақ бөлшекті назардан тыс қалдырмайтын шексіз құдірет пен мейірім бар ма?
Рубубияттың ұлылығы да осында. Ол — тек алып тауларды тұрғызу немесе ғаламшарларды кеңістікте айналдыру ғана емес. Оның ұлылығы ең үлкен әлемді басқарумен қатар, көзге әрең көрінетін тіршілік иесінің де қажеттілігін өтеуден байқалады. Ұлы үйлесімнің шынайы көрінісі — үлкен мен кішінің бірдей қамқорлыққа алынуы.
Бірде немересі атасымен бірге егістікке барды. Қарт жерге түскен дәнді қолына алып, алақанында біраз айналдырды.
— Мынау не? — деп сұрады.
— Бидайдың дәні, ата.
— Дұрыс. Ал осы кішкентай дәннен қанша масақ өсетінін білесің бе?
— Жақсы күтсең, көп өседі.
— Ал оны кім өсіреді?
— Жерге егеміз, суарамыз, күн түседі…
— Мұның бәрі рас. Бірақ жерге дәннің ішіндегі өмірді кім салды? Күннің жылуын, судың қасиетін, топырақтың нәрін кім бір-біріне сәйкестендірді? Біз себептерді пайдаланамыз, бірақ сол себептердің өзін жасап, бір-біріне үйлестіріп қойған жоқпыз ғой.
Немересі үнсіз қалды. Қолындағы дәнге қайта қарады. Бір уыс бидайдың ішінде өзі бұрын байқамаған үлкен әлем жатқандай сезілді.
Адам баласының тағы бір жаңылысы — көрінетін себептерді шектен тыс ұлықтап, сол себептердің ар жағындағы шынайы құдіретті ұмытып кетуі. Дәрігер науқасты емдейді, бірақ өмірдің иесі емес. Диқан егін өсіреді, бірақ өсудің барлық сырын өзі жаратпайды. Ана баласын мәпелейді, бірақ оның бойындағы тіршілік қабілетін өзі жасап шығармайды. Әрқайсысы белгілі бір қызмет атқарады, алайда ешқайсысы бүкіл болмыстың дербес иесі емес.
Егер бір ғана әлемде бір-біріне тәуелсіз бірнеше шексіз басқарушы бар деп ойласақ, онда біртұтас тәртіптің өзі қайшылыққа ұшырар еді. Әрқайсысы өз билігін жүргізетін болса, ортақ үйлесім қалай сақталады? Бірі бір бағытқа, екіншісі оған қарама-қарсы бағытқа бұрса, тіршіліктің бірізділігі қайдан пайда болмақ? Әсіресе, ең кішкентай жәндіктің бойындағы нәзік өнер мен дәлдікке бірнеше дербес биліктің араласуы түсінікке сыймайды.
Өйткені Рубубияттың мақсаты — өзінің көркемдігін таныту, кемелдігін көрсету, құдіреті мен шеберлігін жаратылыстың бойында паш ету. Бұл мақсат тек алып әлемдерден емес, ең кішкентай тіршілік иелерінен де көрініс табады. Бір ғана жәндіктің денесіндегі күрделі құрылым, оның қоректенуі мен қорғануы, тіршілігін жалғастыруы — тұтас әлемнің заңдылықтарымен үндесіп жатыр.
Сондықтан бір жаратылыстың дербес билеушісі бар деп санау — сол тұтас үйлесімді бөлшектеу деген сөз. Мұндай түсінік себептерді шынайы Жаратушының орнына қойып, назарды негізгі ақиқаттан алыстатады. Ал бірлікке негізделген басқару ғана бүкіл әлемдегі өзара байланысты, ортақ тәртіпті және әрбір бөлшектің өз орнын түсіндіреді.
Бұл ойдың адам өміріне де тікелей қатысы бар. Кейде адам өзінің жетістігін тек өз еңбегінен көреді. Байлығын ақылына, денсаулығын күтіміне, табысын біліміне телиді. Еңбектің маңызын жоққа шығаруға болмайды. Бірақ сол еңбекті атқаруға мүмкіндік берген қабілет, ойлау жүйесі, уақыт, табиғи жағдай және сансыз себептердің үйлесуі туралы ойлана бермейді. Өз үлесін мойындау — орынды, алайда бүкіл игіліктің иесі өзімін деу — ақиқатты тарылту.
Қарт шопанның немересі сол күні кешке үйге оралғанда, қорадағы қозыларға ұзақ қарап тұрды. Таңертең өзі байқамаған нәрселер енді басқаша көрінді. Бірінің артынан бірі ерген төлдер, енесін іздеген бұзау, ұясынан жем тасып жүрген құстар — бәрі де бір үлкен тәртіптің ішіндегі тіршілік иелеріндей еді.
— Ата, — деді ол, — сонда дүниеде кішкентай нәрсе жоқ екен ғой?
Қарт немересіне мейірлене қарады.
— Көлемі кішкентай болуы мүмкін, балам. Бірақ оның бойындағы сыр кішкентай емес. Адамның көзі көрмеген нәрсе маңызсыз деген сөз емес.
Осылайша бала бір күнде табиғат туралы ғана емес, адам танымының шегі туралы да ой түйді. Ол бұрын үлкенді үлкен, кішіні кіші деп бағалайтын. Енді әрбір болмыстың өз орны, өз мәні бар екенін сезіне бастады.
Шексіз құдіреттің алдында ұсақ нәрсе болмайды. Өйткені ең үлкен ғаламды басқару мен ең кішкентай тіршілік иесінің қажеттілігін өтеу бір-біріне қайшы емес. Керісінше, екеуі де бір құдіреттің шексіздігін танытады. Адамның шамасы жетпейтін нәрсе Жаратушының құдіретіне ауырлық келтірмейді.
Сондықтан қасиетті Құранда Алланы пәктеу мен тәсбихтің қайта-қайта айтылуы да жай қайталау емес. Ол адам санасын жалған тәуелділіктерден арылтып, барша жаратылыстың ар жағындағы біртұтас билікті тануға бағыттайды. Әрбір тәсбих — дүниені бөлшектеп емес, тұтас қарауға шақыратын рухани ескерту. Әрбір қайталанған пәктеу сөзі адамға себептерді Жаратушымен шатастырмауды, жаратылған нәрсені дербес құдірет иесі санамауды үйретеді.
Адам кейде аспанға қарап, шексіздікті іздейді. Бірақ сол шексіздіктің белгісін табу үшін міндетті түрде алыстағы жұлдыздарға қараудың қажеті жоқ. Алақанындағы бір дәнге, ауласындағы бір қозыға, гүлге қонған кішкентай жәндікке зер салса да жеткілікті. Өйткені ұлы ақиқат кейде ең кішкентай болмыстың ішінде көрінеді.
Әлемнің ұлылығы оның алыптығында ғана емес, ең кішкентай тіршілік иесін де назардан тыс қалдырмайтын біртұтас қамқорлығында.
