Адам кейде өз өміріне сырттай қарап, бір қарапайым сұраққа жауап іздейді: мына дүниеде мен не үшін жүрмін? Күн сайын қайталанатын тіршіліктің, тынымсыз еңбектің, ішіп-жемнің, қуаныш пен өкініштің арасында адам баласы нені іздеп жүр? Бірі байлыққа ұмтылады, бірі атаққа қызығады, енді бірі жақындарының құрметіне бөленуді қалайды. Бірақ осы ізденістердің бәрінің ар жағында адам өзі де аңғара бермейтін бір терең қажеттілік бар. Ол — мойындау, ризашылық білдіру, өзінен жоғары тұрған ұлы ақиқатты тану қажеттілігі.
Табиғатқа зер салып қарасаңыз, ешбір жаратылыс өзіне берілген тіршілік міндетінен тыс өмір сүрмейді. Күн жарығын шашады, жер көктемде бусанып, тұқымды түлетеді, өзен арнасымен ағады, ағаш тамырымен топырақтан нәр тартып, бұтағымен көкке ұмтылады. Құстар ұя салып, балапанын асырайды. Ара гүлден бал жинайды. Әрқайсысы өзіне тән қызметін атқарып, тіршіліктің үлкен жүйесіне үлес қосып жатыр. Олардың ешқайсысы өз міндетін адам секілді ойланып, таразылап таңдамауы мүмкін. Алайда өз болмысына тән қызметті мінсіз атқаруының өзі табиғаттағы үлкен үйлесімділіктің бір бөлшегі.
Адам да осы ұлы жүйеден тыс қалған жоқ. Бірақ оның өзгелерден ерекшелігі — өз әрекетінің мәнін түсіне алатындығында. Ол нанның дәмін сезіп қана қоймай, оның дастарқанға қалай келгенін ойлай алады. Жердің өнімін пайдаланып қана қоймай, топырақтың құнарын, жаңбырдың пайдасын, күннің жылуын бағалай алады. Еңбек етіп тапқан табысына қуанумен қатар, сол табысқа жетуіне себеп болған сансыз мүмкіндіктерді де тани алады. Міне, осы түсініктен ризашылық туады.
Бір күні ауылдағы қарт диқан немересімен бірге егістікке шықты. Күздің салқын лебі сезіліп тұрған. Жиналған астықтың орны босап, алқапта сабанның жұпар иісі қалыпты. Немересі атасының соңынан еріп келе жатып: — Ата, мына бидайды өзіңіз ектіңіз, суын өзіңіз жібердіңіз, орып та алдыңыз. Ендеше, оның бәрін өз еңбегіммен таптым деп айтсаңыз болмай ма? — деді.
Қария тоқтап, алақанындағы бір уыс топырақты уқалады. — Балам, мен жер жырттым, тұқым септім, арамшөп жұлып, суын күттім. Бірақ бір дәннің қалай өніп шығатынын өзім басқара аламын ба? Жаңбырды жаудыра аламын ба? Күннің көзін шығара аламын ба? Менің қолымнан келгені — себептерін жасау. Ал сол себептердің нәтижеге айналуы менің ғана қолымдағы шаруа емес, — деді.
Немересі үндемеді. Қария қолындағы топырақты жерге төгіп, жолын жалғастырды. Сол сәтте бала атасының бір уыс топыраққа неге сонша ойланып қарағанын түсінбесе де, әлдебір маңызды нәрсені сезгендей болды.
Шынында да, адам өзіне тиесілі еңбекті жоққа шығармауы керек. Бірақ барлық нәтижені тек өзіне телуі де ақиқатқа жанаспайды. Өйткені адамның әрекеті сансыз себептердің тоғысында жүзеге асады. Бір тал бидайдың өсуіне жердің құнары, судың мөлшері, күннің жылуы, ауаның құрамы және адамның еңбегі қатар қатысады. Осылардың біреуі кем болса, нәтиже де өзгерер еді.
Дүниедегі нығметтердің мәні де осында. Адам тек материалдық байлықпен ғана қоректенбейді. Оның тәніне азық болғандай, жанына да қуаныш, мейірім, сүйіспеншілік, үміт пен тыныштық қажет. Бір ауыз жылы сөз адамның көңілін көтереді. Біреудің жасаған жақсылығы өмірге деген көзқарасын өзгертеді. Күтпеген жерден келген көмек қиындықтың салмағын жеңілдетеді. Осындай заттық және рухани несібелердің әрқайсысы ризашылыққа себеп болады.
Алайда ризашылықтың да өз бағыты бар. Адам өзіне жақсылық жасаған жанға алғыс айтқанда, сол жақсылықтың түпкі қайнарын да ұмытпауы керек. Өйткені жақсылық жасаған адамның өзі де қабілет, мүмкіндік, мейірім және күш-қуат иесі болып туған жоқ па? Оның бойындағы ізгілік те, қолындағы мүмкіндік те өздігінен пайда болған дүние емес. Демек, себепті құрметтеу мен себептің ар жағындағы шынайы Иені тану — бір-біріне қайшы емес, қайта бірін-бірі толықтыратын түсініктер.
Міне, осы тұста «Улухият-ы Мұтлақа» ұғымының терең мағынасы ашылады. Бұл — бүкіл болмыстың жалғыз Жаратушыға тиесілі екенін, құлшылық пен шүкірдің түпкі иесі де жалғыз екенін білдіретін ақиқат. Оның мәні — әлемдегі барлық жаратылыстың өзіне тән міндетімен сол ұлы тәртіпке бағынуы және саналы тіршілік иелерінің осы ақиқатты түсініп, ризашылықпен мойындауы.
Бірақ адам баласының алдында бір күрделі мәселе бар: ол көзге көрінетін нәрсеге тез үйренеді де, көзге көрінбейтін ақиқатты ұмытуға бейім. Біреу оған көмектессе, сол адамның жақсылығын ұзақ уақыт есте сақтайды. Ал сол көмектің жүзеге асуына мүмкіндік берген сансыз нығметтерді ескере бермейді. Кейде тіпті жақсылықтың себебін оның қайнарынан жоғары қойып, құралды мақсатқа айналдырады.
Мәселен, науқас адам дәрігердің көмегімен сауығып кетсе, дәрігерге алғыс айтуы орынды. Бірақ дәрігердің білімі, дәрінің шипалық қасиеті, адам денесінің қалпына келу қабілеті мен емнің нәтижелі болуы — бір ғана адамның билігіндегі нәрселер емес. Егер адам осының бәрін бір адамның ғана құдіретіне телісе, шындықтың бір бөлігін ғана көргені. Ал дәрігердің еңбегін бағалай отырып, бүкіл мүмкіндіктің түпкі қайнарын тану — саналы ризашылықтың белгісі.
Адамзат тарихында да осы ақиқатты ұғынуға байланысты түрлі түсініктер қалыптасты. Біреулер табиғат құбылыстарына табынды, енді біреулер жұлдыздардан медет күтті, тағы біреулер өз қолымен жасаған мүсіндерге құлшылық етті. Алайда осылардың бәріне ортақ бір қайшылық бар еді: өзі де белгілі бір тәртіпке бағынып тұрған жаратылысты шексіз билік иесі ретінде қабылдау.
Егер бүкіл әлем біртұтас жүйе болса, оның әр бөлшегін жеке-жеке тәуелсіз билік иесі деп қарастыру қалайша үйлеседі? Бір-біріне тәуелді, өздері де өзгеріске ұшырайтын нәрселер қалайша абсолютті құдіреттің иесі бола алады? Күннің өзі қозғалысқа бағынса, судың өзі белгілі бір заңдылықпен ағып жатса, адам баласы да өмірге келіп, өсіп, қартаяды екен, онда олардың ешқайсысын шексіз билік иесі деуге негіз жоқ.
Осыдан «бірлік» ақиқаты туындайды. Егер улухият шексіз әрі толық болса, оған ешкімді ортақ ету мүмкін емес. Өйткені шексіз билікке екінші бір тәуелсіз билік қосылса, ол енді шексіз болудан қалады. Екі абсолютті билік туралы түсініктің өзі логикалық қайшылыққа тіреледі. Бірі екіншісінің шешіміне тәуелді болса, ол абсолютті емес; ал екеуі бір-біріне тәуелсіз болса, әлемдегі біртұтас тәртіптің қалай сақталатыны түсініксіз болар еді.
Бұған қоса, адам — әлемдегі саналы тіршіліктің ерекше жемісі. Ол көргенін ғана емес, көрінбейтіннің мәнін де ой елегінен өткізе алады. Өзінің кімге қарыздар екенін, өмірінің қайдан басталғанын, несібесінің қалай келгенін және тіршілігінің қандай мақсатқа бағытталғанын сұрай алады. Осындай саналы жаратылысқа берілген нығметтерді бөтен біреудің иелігіне теліп, шынайы қайнарын мүлдем ұмыттыру — улухияттың ұлы мақсатына қайшы.
Сондықтан Құранның ширкке қарсы қатаң ескерту жасауының астарында жай ғана тыйым емес, адам санасын қате бағыттан қорғау мақсаты жатыр. Өйткені ширк — тек бірнеше құдайға сену мәселесімен шектелмейді. Оның терең астарында жаратылысты Жаратушымен шатастыру, себепті түпкі билік иесі деп қабылдау, уақытша нәрсеге мәңгілік мән беру секілді үлкен адасулар жатыр.
Адам біреудің қолындағы байлыққа қызығып, оның алдында өзін қор сезінуі мүмкін. Біреудің атағына табынып, өз еркіндігін жоғалтуы мүмкін. Кейде қоғамның бағасын шындықтың өлшеміне айналдырып, ар-ұжданына қарсы әрекет етеді. Мұның бәрінде бір ортақ қауіп бар: адам өзінің ең жоғары құндылығын төменгі нәрселерге тәуелді етіп қояды.
Ал шынайы еркіндік — ешкімге алғыс айтпау емес, әрбір жақсылықтың қадірін біле отырып, ешбір жаратылысты шексіз билік иесі деп қабылдамау. Адам себептерді құрметтейді, еңбекті бағалайды, жақсылыққа жақсылықпен жауап береді. Бірақ жүрегінің ең биік төрін өткінші нәрселерге бермейді.
Сол себепті улухият ақиқаты адамды тек құлшылыққа шақырып қана қоймайды, оның дүниеге деген көзқарасын да түзетеді. Ол адамға кімнің алдында кішіпейіл болу керегін, кімге шүкір ету қажеттігін және ненің алдында өз қадірін жоғалтпау керегін ұқтырады.
Күн сайын таңертең оянғанда адам өзін жаңа күннің иесі емес, жаңа күннің мүмкіндігін қабылдаушы ретінде сезінсе; дастарқан басында нанның дәмін ғана емес, оның артындағы сансыз себептерді ойласа; біреудің жақсылығын бағалай отырып, жақсылықтың түпкі қайнарын ұмытпаса — оның өмірінде шынайы ризашылық қалыптаса бастайды.
Өйткені құлшылықтың мәні тек белгілі бір әрекеттермен шектелмейді. Ол — бүкіл болмысты танып, өз орныңды түсіну, берілген нығметті қадірлеу және сол нығметтердің Иесіне саналы түрде бет бұру.
Адамның ұлылығы — бүкіл дүниені өзіне бағындыруында емес, өзі де бір ұлы ақиқатқа бағынышты екенін түсініп, сол ақиқат алдында өз орнын таба білуінде.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
