Адам кейде өмірдің ең үлкен құпияларын алыстан іздейді. Аспанға қарап таңғалады, жұлдыздарға көз тігіп, ғаламның шексіздігін ойлайды. Ал дәл сол сәтте оның аяғының астындағы топырақта, тыныс алған ауасында, ішкен суында, жеген нанында қаншама ғажайып құбылыс жүріп жатқанын байқай бермейді. Өйткені көз үйренген нәрсеге көңіл сирек тоқтайды. Күн сайын қайталанатын құбылыс бізге қалыпты көрінгенімен, оның ар жағында адам ақылымен түгел қамтуға келмейтін үйлесім жатыр.
Бірде ауылдағы қарт бағбан көктемгі бақшасын аралап жүріп, жас өркендердің түбін қопсытып отырды. Қасындағы немересі кішкентай көшетті көрсетіп:
— Ата, мына ағаш қалай өседі? Оған ешкім тамақ бермейді ғой, — деді.
Қарт қолындағы күрегін жерге сүйеп, топырақты уысына алды.
— Сеніңше, ағаш жалғыз өсіп тұр ма? — деп сұрады.
— Иә, өздігінен өсіп тұрған жоқ па?
— Жоқ, қарағым. Оның тамырына топырақ қызмет етеді, топыраққа су көмектеседі, суды бұлт жеткізеді, бұлтты жел айдайды, ал күннің жылуы тіршілігіне нәр береді. Көріп тұрғаның бір ағаш болғанымен, оның өміріне бүкіл әлем қатысып жатыр.
Бала біраз үнсіз қалды. Бұған дейін ол ағашты тек діңі, бұтағы мен жапырағынан тұратын жеке өсімдік деп ойлайтын. Енді оның тіршілігіне көзге көрінбейтін қаншама күштің қатысып жатқанын сезгендей болды.
Шынында да, табиғатта ешбір жаратылыс мүлде оқшау өмір сүрмейді. Жансыз көрінетін элементтер тірі ағзалардың тіршілігіне жағдай жасайды. Бұлттар жерге жаңбыр төгеді, жер өсімдікке нәр береді, өсімдік жануарға азық болады, жануар адамға қызмет етеді. Адам да өз кезегінде табиғатты қорғап, айналасындағы тіршілікке қамқорлық жасауға міндетті.
Бір қарағанда, әрқайсысы өз тіршілігімен әуре болып жүргендей. Алайда олардың арасындағы байланысқа тереңірек үңілсең, бірінің қажеттілігі екіншісінің қызметімен өтеліп жатқанын аңғарасың. Өсімдік өз жемісін өзі жемейді. Ара балын өзі үшін ғана жинамайды. Ана сүті нәрестенің дүниеге келген сәтінен бастап оның ең қажетті қорегіне айналады. Ең қызығы, ана сүтінің нәрестеге қажетті уақытта дайын болуы үшін нәрестенің өзі ешқандай әрекет жасамайды. Оның мұқтаждығы алдын ала өтелгендей.
Бұл жерде адамды ойландыратын бір ақиқат бар: тіршіліктің ең маңызды қажеттіліктерінің көбі өз күшімізбен қамтамасыз ете алмайтын нәрселерден тұрады. Біз ауаны жасап шығара алмаймыз, күннің шығуын басқара алмаймыз, ішкен асымыздың бойымызға сіңуіне бұйрық бере алмаймыз. Тіпті дастарқанға келген нанның өзіне қаншама еңбек пен табиғи құбылыс қатысады. Ал сол нан асқазанға түскеннен кейінгі күрделі өзгерістерді адамның еркі емес, денедегі көзге көрінбейтін жүйелер жүзеге асырады.
Жеген тамағымыздың бөлшектері ыдырап, ағзаға сіңіп, жасушалардың жаңаруына, мүшелердің қызметіне жұмсалады. Біз бұл үдерістің көпшілігін сезбейміз де. Бірақ сезбегеніміз оның жоқ екенін білдірмейді. Керісінше, тіршіліктің ең маңызды жұмыстарының басым бөлігі біздің назарымыздан тыс атқарылады.
Осы құбылыстарды ой елегінен өткізгенде, табиғаттағы өзара жәрдемдесу жай ғана кездейсоқ сәйкестік емес екенін түсінуге болады. Әрбір жаратылыс өзінің шамасынан тыс нәтижеге қатысып, өзі толық игере алмайтын міндетті атқаруға үлес қосады. Мұны «тәғауын» — өзара жәрдемдесу заңдылығы деп атауға болады.
Бірақ осы заңдылықтың тағы бір таңғаларлық қыры бар. Жәрдемдесіп жатқан нәрселердің өзінде адамға тән сана, ниет немесе мейірім жоқ. Бұлт өсімдікті аяғандықтан жаңбыр жаудырмайды. Топырақ ағаштың тағдырын ойлап нәр бермейді. Жасушалар бір-біріне жанашырлық сезінгендіктен қызмет етпейді. Сонда осындай дәлдік пен үйлесімділікті кім қамтамасыз етіп отыр?
Бір бөлмеде бірнеше адам жұмыс істеп жатқанын елестетейік. Әрқайсысының өз міндеті бар. Бірі есік ашады, бірі жарықты қосады, енді бірі үстелді дайындайды. Егер олардың әрқайсысы бір-бірінің қажеттілігін алдын ала біліп, бір ортақ мақсатқа сай әрекет етсе, бұл жұмыстың артында белгілі бір тәртіп пен басқару бар екенін түсінеміз. Ал табиғаттағы үйлесім мұндай қарапайым қызметтен әлдеқайда күрделі.
Адам денесінің өзіне назар аударсақ, сансыз жасуша, ұлпа, мүше бір-бірімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Жүрек қан айдайды, өкпе оттегімен қамтамасыз етеді, асқорыту жүйесі қоректі өңдейді, жүйке жүйесі мүшелер арасындағы байланысты үйлестіреді. Бір мүшенің қызметі бұзылса, тұтас ағзаның тіршілігіне әсер етеді. Әрқайсысы өз міндетін атқарғанымен, бәрі біртұтас өмірдің қызметіне жұмылған.
Мұндай үйлесімді тек адам денесінен ғана емес, ғаламның барлық қабатынан байқауға болады. Аспан денелерінің қозғалысында белгілі бір тепе-теңдік бар. Жер бетіндегі тіршілік сан түрлі табиғи жағдайға тәуелді. Жәндіктердің өзіне тән міндеті, өсімдіктердің өзіне тән қызметі бар. Араның гүлден гүлге қонып, шырын жинауының нәтижесінде өсімдіктердің көбеюіне де жағдай жасалады. Бір тіршілік иесінің күнделікті әрекеті басқа бір тіршілік иесінің өміріне ықпал етеді.
Табиғаттағы тепе-теңдік те осы өзара байланыстан көрінеді. Жаратылыс тек бір-біріне көмектесіп қана қоймайды, сонымен қатар белгілі бір шектен шықпауға, үйлесімділікті сақтауға бейімделген. Қауіптің алдын алу, қорғану, тіршілікті жалғастыру секілді құбылыстар да осы үлкен жүйенің құрамына кіреді.
Ал әлемнің әсемдігі ше? Аспанның алуан реңкі, жердің құлпырған көрінісі, гүлдердің сан түрлі пішіні, жемістердің ерекше түсі мен дәмі — мұның бәрі тіршіліктің қажеттілігін ғана емес, сұлулықтың да назардан тыс қалмағанын көрсетеді. Гүлге қарасаң, оның жапырақтары мен реңктерінен артық-кемі жоқ бір үйлесімді көресің. Анарды жарып қарасаң, ішіндегі дәндерінің орналасуынан өзіндік бір тәртіпті байқайсың. Жүгерінің собығындағы дәндер де ретсіз шашылмай, белгілі бір жүйемен орналасқан.
Осыдан тағы бір терең ой туындайды: әлемде тек қажеттілік өтеліп қана қоймайды, қажеттіліктен тыс әсемдік те бар. Тіршілікке керек болғаны жасалады, сонымен бірге көзді қуантатын, көңілді тебірентетін сұлулық та беріледі. Табиғаттың осы екі қыры — пайдалы қызмет пен көркемдік — бір-бірінен ажырамай қатар өріліп жатыр.
Күн мен Айдан бастап, бұлттар мен элементтерге, өсімдіктер мен жануарларға, тіпті бал арасына дейін әрқайсысының өзіне тән қызметі бар. Ешқайсысы бүкіл ғаламның міндетін атқармайды, бірақ әрқайсысы өз орнында жалпы үйлесімнің бір бөлшегіне айналады.
Мұның бәрі адамға үлкен жауапкершілік жүктейді. Егер әлемдегі әрбір жаратылыс өз міндетін атқару арқылы өзге тіршілікке пайдасын тигізсе, онда саналы адам өз міндетінен қашып, тек өз пайдасын ғана көздеп өмір сүре ала ма? Табиғаттағы өзара жәрдемдесу адамзатқа да үнсіз сабақ беріп тұрғандай.
Адам кейде біреуге көмектесу үшін міндетті түрде бай, күшті немесе білімді болу керек деп ойлайды. Алайда табиғаттағы әрбір жаратылыстың қызметі оның көлемімен өлшенбейді. Кішкентай араның атқаратын қызметі үлкен ағаштың тіршілігіне әсер етеді. Көзге көрінбейтін жасушаның жұмысы бүкіл дененің саулығына ықпал етеді. Демек, адамның да қоғамдағы орны оның атақ-дәрежесімен ғана емес, айналасына тигізген шынайы пайдасымен өлшенуге тиіс.
Бәлкім, біз іздеген үлкен мағына күнделікті өмірдің өзінде жатқан шығар. Біреудің жолын жеңілдеткен сөз, мұқтаж жанға берілген бір үзім нан, баласына мейірім төккен ананың алақаны, ұстаздың шәкіртіне арнаған уақыты — бұлардың бәрі өзара жәрдемдесудің адам өміріндегі көрінісі.
Қарт бағбан әлгі күні немересіне ағаштың қалай өсетінін түсіндіріп болған соң, орнынан тұрып, жас көшеттің түбіне бір шелек су құйды. Бала да қолындағы кішкентай ыдысын алып, екінші көшетке су септі. Ол енді ағаштың жалғыз өспейтінін түсінген еді. Бірақ сол үлкен байланыстың ішінде өзінің де кішкентай болса да орны бар екенін алғаш рет сезінді.
Адамзаттың ең үлкен қателіктерінің бірі — өзін әлемнен бөлек, өзгелерден тәуелсіз тіршілік иесі санауы. Шын мәнінде, біз дүниеге келген сәттен бастап өзімізге қатысы жоқтай көрінетін мыңдаған құбылыстың көмегіне сүйеніп өмір сүреміз. Өзіміз байқамайтын қамқорлықтың ортасында жүріп, кейде өзгеге қамқор болуды ұмытып кетеміз.
Әлемнің үнсіз сабағы осында: тіршілік — жалғыздық емес, өзара байланыс; өмір — тек алу емес, беру; ал әрбір жаратылысқа жүктелген міндет — тұтас үйлесімнің бір бөлшегі.
Ғаламның әр түкпірінде жалғасып жатқан осы өзара жәрдемдесу, тепе-теңдік, қорғау, әсемдік пен жүйелі реттеу ақиқаттары бір ғана үлкен шындыққа меңзейді: сансыз жаратылысты бір-бірімен үйлестіріп, әрқайсысына өз міндетін атқартатын — бүкіл әлемді біртұтас жүйе ретінде басқарып отырған шексіз құдірет пен даналық Иесі.
