Ерлі-зайыптылардың бір шаңырақ астында өмір сүруі қиын емес. Бір дастарқаннан ас ішуге, бір үйде ұйықтауға, бір-бірінің қуанышы мен қайғысына ортақтасуға болады. Бірақ екі адамның бір-біріне өмірлік серік болуы мен мәңгілікке бірге қалуға лайық болуы — екі бөлек мәселе.
Кейде адамдар жар таңдағанда адамның сыртқы келбетіне, мінезінің жұмсақтығына, дәулетіне, біліміне немесе қоғамдағы беделіне көбірек назар аударады. Жас жұбайлар болашақ өмірлерін жоспарлап, қай үйде тұратынын, қанша бала сүйетінін, қандай көлік мінетінін ойластырады. Алайда сол жоспарлардың арасында бір маңызды сұрақ ескерусіз қалады: «Біз бір-біріміздің қандай адам болып қалыптасуымызға ықпал етеміз?»
Ал шын мәнінде, отбасылық үйлесімділіктің ең терең өлшемі — адамның ішкі дүниесі мен өмірлік ұстанымдарының сәйкестігі.
Бірде ауылдағы үлкен кісінің үйіне қонаққа барған едім. Үй иесі мен жұбайы көп жылдан бері бірге тұрады екен. Қарапайым ғана шаңырақ. Қымбат жиһаз да, көз тартатын сән-салтанат та жоқ. Бірақ үйдің ішінен бір ерекше тыныштық сезіледі. Қарт кісі шай құйып отырған әйеліне қарап:
— Осы кісі менің өмірімді түзеген адам ғой, — деді.
— Қалайша? — деп сұрадым.
— Жас кезімде ашуланшақ едім. Бір нәрсеге көңілім толмаса, дауыс көтеретінмін. Ал мына кісі үндемей қалатын. Бірақ оның үндемегені әлсіздігінен емес, менің қателігімді өзіме түсінуге мүмкіндік бергенінен еді. Кейін ойлана келе, оның сабырынан өзіме сабақ алдым. Адам кейде жұбайының бір ауыз сөзінен емес, күнделікті ісінен тәрбие алады екен.
Әйелі жымиып қойды.
— Мен де одан көп нәрсе үйрендім. Ең бастысы, бір-біріміздің жақсы қасиетімізді жоғалтпауға тырыстық, — деді.
Осы шағын әңгіме ерлі-зайыптылар арасындағы үйлесімділіктің мәнін аңғартқандай болды. Адамның жанындағы жары оны күн сайын өзгертеді. Бірақ сол өзгерістің қай бағытқа қарай жүріп жатқанын әркім аңғара бермейді.
Кейбір отбасыларда ерлі-зайыптылар бір-бірінің жақсы қасиеттерін толықтырудың орнына, кемшіліктерін күшейтеді. Бірі ашуланса, екіншісі одан бетер ашуланады. Бірі өтірік айтса, екіншісі оны жасыруға көмектеседі. Бірі теріс жолға түссе, екіншісі тоқтатудың орнына бірге жүреді. Уақыт өте келе олар өздерінің қателіктерін қалыпты жағдай деп қабылдай бастайды.
Міне, осындайда отбасы екі адамның бас қосқан мекені болғанымен, олардың рухани өсуіне кедергі келтіретін ортаға айналады.
Ал шынайы жарасымдылық басқаша көрініс табады. Ер адам әйелінің бойындағы адалдықты, сабырды, ар-ұятты, жауапкершілікті көріп, соған лайық болуға ұмтылады. Әйел де күйеуінің парасатын, кішіпейілдігін, әділдігін, адамгершілігін бағалап, өз бойындағы жақсы қасиеттерді жетілдіруге тырысады. Мұнда бірінің екіншісіне үстемдік етуі жоқ. Керісінше, екеуі де бір-бірінің жақсы болуына себепші болады.
Бұл — отбасының ең асыл қасиеттерінің бірі.
Бірақ мұндай үйлесімділік бір күнде қалыптаспайды. Оның негізінде күнделікті таңдау жатыр. Жұбайың қателескенде оны қорлаудың орнына түсінуге тырысу, ашуланғанда сабыр сақтау, бір-бірінің әлсіз тұсын өзгелерге жария етпеу, жақсы қасиеттерін бағалау — осылардың бәрі отбасылық байланысты бекітеді.
Дегенмен, бір маңызды нәрсені ұмытпау керек: адамның жақсы болуы тек жұбайының міндеті емес. Әркім өзінің мінезіне, сөзіне, ісіне өзі жауапты. Жұбайының ізгілігін пайдаланып, оның төзімін шексіз мүмкіндік деп қабылдау — үлкен қателік. Адам жарының жақсы қасиеттерін бағалаумен қатар, сол жақсылыққа өзі де лайық болуға ұмтылуы тиіс.
Рисалей Нұрдағы «Жиырма төртінші Леманың» екінші хикметінде осы мәселе терең қозғалады. Онда ерлі-зайыптылар арасындағы куфув, яғни өзара сәйкестік мәселесі қарастырылады. Бұл сәйкестіктің ең маңызды өлшемі ретінде діни ұстаным мен тақуалықтың бірлігі көрсетіледі. Себебі адамның дүниелік өмірі аяқталғанымен, оның мәңгілік өмірге қатысты үміті мен мұраты бар. Сондықтан жұбайлар бір-бірін тек бүгінгі тіршіліктің серігі ретінде емес, мәңгілікке қатысты арман-мақсаттарының да ортағы ретінде бағалауы қажет.
Осы ойдың астарында үлкен жауапкершілік жатыр. Егер адам жарын шын сүйсе, оның тек бүгінгі көңіл күйін ойламайды. Оның адамдық қасиетінің сақталуына, жақсы жақтарының артуына, өмірлік бағытының түзелуіне де мән береді.
Әрине, ешбір адам мінсіз емес. Отбасында түсініспеушілік те болады, реніш те кездеседі. Кейде екі адамның дүниетанымы, мінезі, өмірге көзқарасы бірдей болмауы мүмкін. Бірақ маңыздысы — бір-бірінің кемшілігін ақтап алу емес, сол кемшілікті жеңуге көмектесу. Жақсы жар қателеспейтін адам емес, қателігін түзетуге ұмтылатын адам.
Жылдар өткен сайын адамның бет-жүзі өзгереді, денсаулығы әлсірейді, дүниелік мүмкіндіктері азаяды. Бір кездегі сұлулықтың орнын әжім басады, байлықтың орнын қарапайым тіршілік басуы мүмкін. Бірақ бірге қалыптасқан жақсы мінез, өзара құрмет, адалдық пен ізгілік уақыт өткен сайын құнын жоғалтпайды.
Кейде қартайған ерлі-зайыптылардың үнсіз отырғанын көресің. Бірі екіншісіне шай ұсынып, екіншісі оның дәрісін әкеліп береді. Олар енді бір-біріне бұрынғыдай ұзақ сөз айтпайды. Бірақ көзқарастарының өзінде жылдар бойы қалыптасқан түсіністік бар. Бірінің көңіл күйін екіншісі сөзсіз сезеді. Олардың арасында уақытпен сыналған сенім жатыр.
Сондайда ойлайсың: бақыт дегеніміз — өмір бойы бір адамның жанында болу ғана емес, сол адамның жанында жүріп, өзіңнің де жақсы адамға айналуың екен.
Адам жарын таңдағанда: «Ол мені бақытты ете ала ма?» деп қана сұрамауы керек. «Мен оның өміріне қандай жақсылық алып келемін? Оның ізгілігін арттыруға себепші бола аламын ба? Екеуіміз бір-бірімізді жақсы адам болуға жетелей аламыз ба?» деген сұрақтарды да өзіне қойғаны жөн.
Өйткені шаңырақтың беріктігі тек ортақ мүлікпен, ортақ баламен немесе ортақ мекенмен өлшенбейді. Оның шынайы беріктігі — екі жүректің ортақ құндылықтарға адалдығында.
Мәңгілікке бірге қалудың алғашқы шарты — бір-біріңді өмірлік серік деп қана емес, ізгілік жолындағы серік деп тану.
Нағыз бақытты отбасы — бір-бірінің кемшілігін көбейтетін емес, бір-бірінің жақсы қасиетін оятатын отбасы.
