Қала сыртындағы шағын зертханада жас ғалым Әлихан бірнеше айдан бері бір сұрақтың жауабын іздеп жүрді. Оның үстелінде физика, биология, химия кітаптары үйіліп жататын. Қабырғадағы үлкен тақтаға формулалар жазылған. Терезе алдындағы құмыраға отырғызылған кішкентай гүл де күн сайын көз алдында өсіп келе жатты. Әлихан табиғаттың заңдылықтарын зерттеуге құмар еді. Ол үшін әлем дегеніміз — өзара байланысқан құбылыстар, ал тіршілік — белгілі бір тәртіппен жүретін күрделі үдеріс.
Бір күні университетте өткен пікірталас кезінде ол ұстазына тосын сауал қойды.
— Табиғат дегеніміз не? Біз күн сайын табиғат заңдары туралы айтамыз. Заттар белгілі бір заңдылыққа бағынады, өсімдіктер өседі, су буланады, денелер тартылады. Осының бәрін басқарып тұрған табиғаттың өзі емес пе?
Ұстазы асықпай көзілдірігін шешіп, үстел үстіндегі кітапты жапты.
— Сен табиғат заңдарын білесің. Бірақ сол заңдардың өзін кім қалыптастырғанын ойлап көрдің бе?
— Заңдар табиғаттың өзінен туындайды ғой, — деді Әлихан сенімді үнмен.
— Онда бір нәрсені елестетіп көрейік. Егер сен бір кітапханадан ғажайып кітап тапсаң, оның әрбір әрпі өз орнында, әрбір сөйлемі мағыналы, әрбір тарауы бір-бірімен үйлесімді болса, сол кітапты кім жазған деп ойлайсың?
— Әрине, авторы бар.
— Ал кітаптың жазылу ережелерін ғана көріп, авторын жоққа шығарсаң ше?
Әлихан жауап бермеді.
— Әріптердің орналасу тәртібі кітапты өздігінен жаза ала ма? Грамматика ережелері қалам ұстап, сөйлем құрай ма? Жоқ. Ереже жазушының орнына жүрмейді. Ол тек жазушының қандай тәртіппен жазғанын көрсетеді.
Ұстазы терезеге бұрылды. Күзгі жел ағаштардың жапырағын баяу тербеп тұр еді.
— Табиғат деп жүргеніміз де осыған ұқсайды. Табиғат заңдары — әлемдегі құбылыстардың белгілі бір тәртіппен жүзеге асуын көрсететін заңдылықтар. Бірақ заңның болуы сол заңның өздігінен әрекет ететін дербес күш екенін білдірмейді. Заң — тәртіпті сипаттайды, ал тәртіптің жүзеге асуы үшін оны іске асыратын күш қажет.
ТӘРТІП ПЕН БАСҚАРУШЫНЫҢ АЙЫРМАСЫ
Келесі күні ұстазы оны қаланың шетіндегі әскери бөлімге ертіп барды. Алаңда жүздеген сарбаз сап түзеп тұр екен. Бір мезетте бұйрық берілді. Бірі алға шықты, бірі оңға бұрылды, енді бірі қаруын иығына асырды. Қозғалыстардың бәрі бір-бірімен үйлесіп, мінсіз тәртіппен орындалып жатты.
— Мына көріністен нені байқадың? — деп сұрады ұстазы.
— Әр сарбаз өз міндетін орындап тұр. Барлығы бір бұйрыққа бағынады.
— Ал олардың бәрін бір-біріне көрінбейтін жіптермен байлап қойған деп ойлайсың ба?
Әлихан күліп жіберді.
— Жоқ, ондай нәрсе жоқ қой.
— Дұрыс. Олардың қозғалысын үйлестіріп тұрған — тәртіп, ортақ мақсат және берілген бұйрық. Бірақ тәртіптің өзі сарбаздардың орнына жүріп, әрекет етпейді. Әрқайсысының өз міндеті бар, ал олардың бәрін бір жүйеге келтіретін басқару бар.
Ұстазы сәл үнсіз қалды да, сөзін жалғады.
— Енді осыны бүкіл әлеммен салыстыр. Аспандағы миллиардтаған жұлдыз, Күн мен Айдың қозғалысы, Жердің өз осінен айналуы, жыл мезгілдерінің алмасуы, адамның жүрек соғысы, жасушалардың қызметі… Осылардың бәрі бір-бірімен үйлесіп жатыр. Сен мұның бәрін табиғат заңдары деп атайсың. Бірақ сол заңдарды әлемнің тәуелсіз иесі етіп қою — әскери тәртіпті сарбаздарды басқаратын дербес қолбасшы деп қабылдаумен бірдей емес пе?
Әлиханның жүзіндегі сенімділік біртіндеп ойға ұласты.
ЗАҢДЫЛЫҚ — СЕБЕПТІҢ ӨЗІ ЕМЕС
Олар қайтар жолда үлкен мешіттің жанынан өтті. Адамдар жұма намазынан шығып жатыр екен. Бірі танысымен амандасып, бірі үлкен кісіге жол беріп, енді бірі баласын жетектеп барады. Адамдардың арасындағы қозғалыс бейберекет емес, әрқайсысының өз орны мен әдебі бар.
— Қарашы, — деді ұстазы, — адамдардың арасында да белгілі бір қоғамдық заңдылықтар бар. Бірақ сол заңдылықтар адамдардың орнына өмір сүрмейді. Олар адамдардың әрекетін реттейді. Егер біреу қоғамдық тәртіпті көріп, адамдарды басқаратын ешкім жоқ, бәрін тек көзге көрінбейтін заңдар атқарып тұр десе, оның ойы қаншалықты қисынды болар еді?
— Бұл жерде адамдардың санасы, ниеті, жауапкершілігі бар екенін ескеру керек, — деді Әлихан.
— Дәл солай. Ал табиғаттағы тәртіпті қарастырғанда неге осы сұрақты қоюдан қашамыз?
Әлихан жауап таппады.
Ұстазы оның ойлануына мүмкіндік беріп, асықпай жүріп отырды.
— Кейде адам өзі түсіндірген құбылыстың шегінен асып кетеді. Мысалы, судың белгілі температурада қайнайтынын біледі де, осы заңдылықты судың өзіне билік жүргізетін күш деп қабылдайды. Өсімдіктің фотосинтез арқылы қоректенетінін зерттейді де, осы үдерістің заңын өсімдіктің тіршілігін жаратқан күшпен шатастырады. Ал шын мәнінде, құбылыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіру — оның түпкі себебін толық түсіндіріп берумен бірдей емес.
БІР АҒАШТЫҢ БОЙЫНДАҒЫ ҮЛКЕН ҮЙЛЕСІМ
Бір аптадан кейін Әлихан ауылына барды. Әкесінің үйінің артында шағын алма бағы бар еді. Күз келіп, ағаштардың жапырақтары сарғайған. Кейбір бұтақтарда қызыл алмалар әлі де ілініп тұр. Әлихан бір алманы үзіп алып, ұзақ қарады.
Ол кішкентай кезінде осы баққа әкесінің жанында келіп, ағаштың қалай өсетінін сұрайтын. Әкесі әрдайым топырақты көрсетіп, су құйып, бұтақтарын кесіп, күтім жасауды үйрететін. Бірақ алманың дәмін, түсін, хош иісін ешқашан өзі жасай алмайтын.
— Әке, — деді ол үйге кірген соң, — мына ағаштың жеміс беруі үшін қаншама жағдай керек. Топырақ, су, күн сәулесі, ауа, уақыт… Біреуі болмаса, өсуі бұзылады.
— Иә, балам. Бір ағаштың өзіне қаншама нәрсе қажет.
— Ал солардың әрқайсысы белгілі бір заңдылықпен әрекет етеді.
Әкесі шай құйып отырып басын изеді.
— Заңдылық болғаны жақсы ғой. Әйтпесе бүгін алма өсіп, ертең тас өсіп кетсе, не болар еді?
Екеуі күліп алды.
— Бірақ, балам, бір нәрсені ұмытпа. Сен бақтың қалай өсетінін зерттей аласың. Топырақтың құрамын анықтайсың, судың мөлшерін өлшейсің, күн сәулесінің әсерін есептейсің. Бірақ осының бәрін білдің екен деп, ағаштың барлық сырын аштым дей алмайсың. Білімнің өскені — ақиқаттың таусылғаны емес.
Әлихан әкесіне қарады. Қарапайым ғана айтылған сөздің астарында терең мағына жатқанын сезді.
Кешкісін ол баққа қайта шықты. Күн ұясына батып, аспанның шеті қызғылт түске боялған. Ағаштардың арасында самал жел жүріп өтті. Жапырақтар сыбдырлап, бір-біріне сыбырлағандай болды.
Әлихан қолындағы алманы екіге бөлді. Оның ішінен бес дән көрінді. Әрқайсысының пішіні ұқсас, орналасуы үйлесімді. Бір ғана дәннің ішінде болашақ ағаштың мүмкіндігі жатқандай.
Ол бұрын мұндай көріністі талай рет көрген. Бірақ бүгін ғана оны басқаша қабылдады.
Адам кейде әлемнің күрделі заңдылықтарын зерттей келе, сол заңдылықтардың өзіне шектен тыс мағына беріп жібереді. Заңды себеппен шатастырады, тәртіпті басқарушымен теңестіреді, құралды шебердің орнына қояды. Сөйтіп, өзі зерттеген әлемнің сыртқы құрылымын танығанымен, оның ішкі мәніне көз жұмады.
Табиғаттың заңдарын білу — табиғатты түсінудің бір жолы. Бірақ заңдарды дербес жаратушы күш ретінде қабылдау — басқа мәселе. Өйткені заңның өзі саналы әрекет етпейді, бұйрық бермейді, шешім қабылдамайды. Ол тек белгілі бір тәртіптің бар екенін көрсетеді.
Егер әрбір заңның орындалуын өздігінен жүзеге асатын құдірет деп қабылдасақ, онда кішкентай ғана бір құбылыстың артынан шексіз күш пен білімді талап ететін қайшылыққа тап боламыз. Мәселен, бір ғана жасушаның тіршілігін реттейтін барлық ақпарат пен үйлесімділікті кездейсоқ материяның өзіне жүктеу қаншалықты қисынды? Ал миллиардтаған жасушадан құралған адам денесінің тұтас қызметін ше?
Мұндай сұрақтарға жауап іздеу адамды ғылымнан алыстатпайды. Керісінше, ғылымның мүмкіндігін тереңірек бағалауға үйретеді. Өйткені ғылым құбылыстардың заңдылығын ашқан сайын, сол заңдылықтардың өзара таңғажайып байланысын да көрсетіп келеді.
БІЛІМНІҢ ШЕГІ ЖӘНЕ АҚИҚАТТЫҢ МӘНІ
Ертеңіне Әлихан ұстазының алдына жаңа зерттеу дәптерін қойды. Бірінші бетіне үлкен әріптермен: «Заңдылық пен оның себебі» деп жазыпты.
— Ойың өзгерді ме? — деп сұрады ұстазы.
— Бұрын табиғат заңдарын түсінсем, әлемнің сырын толық түсіндім деп ойлайтынмын. Енді заңдылықты білу мен оның түпкі себебін танудың екі бөлек мәселе екенін түсіндім.
— Бұл — жақсы бастама.
— Бірақ менің тағы бір сұрағым бар. Адам неге кейде өз көзімен көріп тұрған үйлесімділіктің ар жағындағы мәнді мойындағысы келмейді?
Ұстазы оған біраз уақыт үнсіз қарады.
— Өйткені адам тек ақылмен ғана шешім қабылдамайды. Кейде өзіне ұнаған түсінікті ақиқат деп қабылдайды. Кейде жауапкершіліктен қашады. Кейде білгенін жеткілікті санап, білмегенін мойындағысы келмейді. Адамның ең үлкен кедергілерінің бірі — білмейтіні емес, білгеніне шектен тыс сеніп қалуы.
Әлихан терезеге қарады. Алыста ағаштардың басы желмен баяу тербеліп тұр.
Сол сәтте ол бір нәрсені анық түсінгендей болды: әлемді түсіну үшін оның заңдарын зерттеу жеткіліксіз, сол заңдардың нені білдіретінін де ойлау керек.
ЭПИЛОГ
Арада бірнеше жыл өтті. Әлихан ғылым жолындағы ізденісін жалғастырды. Ол табиғат заңдарын зерттеуден бас тартқан жоқ. Керісінше, әрбір жаңалықты бұрынғыдан да үлкен жауапкершілікпен қабылдай бастады.
Бір күні зертханасына келген жас студент одан:
— Ұстаз, табиғаттың өзі бәрін басқарып тұр деуге бола ма? — деп сұрады.
Әлихан сәл жымиып, үстел үстіндегі кітапты ашты.
— Мына кітаптағы әріптердің орналасу тәртібін зерттесең, оның грамматикасын түсінесің. Сөйлемдердің құрылысын талдасаң, тілдің заңдылықтарын білесің. Бірақ осының бәрін білгенің үшін кітаптың авторын жоққа шығара аласың ба?
Студент үнсіз қалды.
— Табиғаттың заңдарын зертте, балам. Оның әрбір құбылысын таны, әрбір сырын ашуға тырыс. Бірақ заңдылықты заң шығарушымен, жазуды жазушымен, өнерді өнер иесімен шатастырма. Өйткені әлемдегі тәртіпті байқау бір басқа, сол тәртіптің мәнін тану — мүлде басқа.
Әлихан кітапты жапты.
Терезенің ар жағында көктем басталып келе жатты. Жалаңаш бұтақтарда алғашқы бүршіктер пайда болған. Бірнеше айдан кейін сол бұтақтар жапырақ жаяды, гүлдейді, жеміс береді. Бұл — табиғаттың үйреншікті заңдылығы еді.
Бірақ Әлихан үшін енді ешбір құбылыс үйреншікті емес болатын.
Өйткені заңдылықты күн сайын көру — оның сырын күн сайын тереңірек түсінуге міндеттейді.
