Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Ауылдың шетінде орналасқан шағын дүкеннің алдында үш-төрт адам әңгімелесіп тұр еді. Күздің салқын желі соғып, жол бойындағы сарғайған жапырақтарды ұшырып әкетіп жатты. Әңгіме әуелде ауа райынан басталғанымен, бірте-бірте ауылдағы адамдардың тіршілігіне ауысты. Біреудің баласы, біреудің жұмысы, енді біреудің отбасылық жағдайы сөз болды.
— Естідіңдер ме, анау Ерланның әйелі туралы? — деді біреуі даусын бәсеңдетіп.
Қалғандары бір-біріне қарады. Әлгі адам әңгімесін жалғастыруға ыңғайланды. Біреуі қызығушылықпен жақындай түсті, екіншісі басын изеді. Үшіншісі ештеңе демегенімен, тыңдауға дайын екенін аңғартты.
— Өз көзіммен көрген жоқпын, бірақ жұрт айтып жүр…
Осы бір сөйлемнен кейін әлгі әйелдің тағдыры бірнеше адамның аузында әртүрлі сипат ала бастады. Біреу естігенін қосып айтты, екіншісі оған өз жорамалы мен күдігін араластырды. Бастапқыда анық емес сөз көп ұзамай жұрттың аузында ақиқатқа айналды.
Ал сол әңгіме айтылған үйде ешкім ештеңеден хабарсыз еді.
Ерлан кешкісін жұмыстан келіп, дастарқан басына отырды. Әйелі шай құйып берді. Балалары мектептегі жаңалықтарын айтып, бір-бірімен жарыса күліп жатты. Үйдің іші тыныш, тіршілігі қалыпты болатын. Бірақ сыртта әлдекімдердің аузынан шыққан бірнеше ауыз сөз осы шаңырақтың ертеңгі тыныштығын бұзуға дайын тұрған.
Адам кейде өз қолымен біреудің үйін өртемейді, бірақ өз аузымен сол үйдің берекесін күлге айналдыруы мүмкін.
СӨЗДІҢ САЛМАҒЫ
Адамдар біреудің сыртынан сөз айтуды көбіне үлкен қылмыс деп қабылдай бермейді. «Мен тек естігенімді айттым», «Өзім ойлап тапқан жоқпын», «Бәрі айтып жүр ғой» деген сылтаулармен ар-ұят алдындағы жауапкершіліктен қашады.
Алайда сөздің де салмағы бар. Бір ауыз сөз адамның көңілін көтеруі мүмкін, бір ауыз сөз өмір бойы жазылмайтын жара қалдыруы мүмкін.
Гүлнар мектепте көп жылдан бері жұмыс істейтін. Мінезі салмақты, сөзі аз, жұмысына ұқыпты әйел еді. Бір күні әріптестерінің арасында өзі туралы орынсыз әңгіме тарағанын естіді. Әуелде мән бермеді. Бірақ дәлізде кездескен адамдардың көзқарасы өзгергенін, бұрын ашық сөйлесетін кейбір әріптестерінің енді сөзін бөліп, бір-біріне сыбырлайтынын байқады.
Ол ешкімнен түсініктеме сұрамады. Тек үйіне келгенде ұзақ уақыт үнсіз отырды.
— Апа, не болды? — деді қызы.
— Ештеңе, қарағым.
Бірақ қызы анасының жүзіндегі өзгерісті көріп қойған еді.
Гүлнардың жанын ауыртқаны өсек айтылғаны ғана емес, адамдардың оны тексеруге де тырыспастан сенгені болатын. Өмір бойы адалдықпен жинаған абыройын бірнеше минуттық әңгіме жоққа шығарғандай сезінді.
Сол кеште ол бір нәрсені түсінді: адамның беделін сақтау үшін жылдар қажет, ал оны бүлдіру үшін кейде бір ғана өсек жеткілікті.
ҮНСІЗДІКТІҢ ДА ӨЗ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ БАР
Бірде ауыл қариясы немересімен бірге аулада отырды. Немересі мектептен көңілсіз оралған. Сыныптастарының бірі туралы жағымсыз әңгіме айтып, оны өзгелерге жеткізгені үшін мұғалім ескерту жасапты.
— Ата, мен өтірік айтқан жоқпын. Өзім естігенімді ғана айттым, — деді бала.
Қария немересіне ұзақ қарады.
— Балам, біреудің айтқанын қайталау сені сол сөздің жауапкершілігінен босатпайды. Өзің көрмеген нәрсеге куә бола алмайсың. Естігеніңнің бәрін тарата берсең, ертең біреудің өмірін өзің білмей-ақ ойрандауың мүмкін.
— Бірақ ол рас болса ше?
— Рас екенін кім дәлелдеді? Адамның күдігі ақиқаттың орнына жүрмейді. Біреудің абыройы сенің әңгімеңе тәуелді болмауы керек.
Қария орнынан тұрып, қора жаққа қарай жүрді. Немересі оның соңынан үнсіз қарады.
— Есіңде болсын, қарағым, адамды сыртынан сынау оңай. Ал оның орнында болып, сол сынаққа төтеп беру қиын.
ЖАЛА — БІР ОТБАСЫНЫҢ ҒАНА ҚАСІРЕТІ ЕМЕС
Адамның ар-намысына қол сұғудың ең ауыр түрі — оның ар тазалығына дәлелсіз күмән келтіру. Әсіресе әйел мен ер адамның адалдығына қатысты негізсіз айып тағу бір адамның ғана емес, тұтас отбасының тағдырына әсер етеді.
Мұндай сөздің салдары кейде ажырасуға, ата-ана мен баланың арасындағы сенімнің жоғалуына, ағайынның араздасуына дейін барады. Кеше ғана бір дастарқан басында отырған адамдар бүгін бір-бірінің жүзіне қарай алмай қалуы мүмкін.
Ең өкініштісі, жалған айыпты таратқан адам көбіне өз сөзінің салдарын көрмейді. Ол әңгімесін айтып болған соң үйіне қайтады, шайын ішеді, ұйықтайды. Ал жала жабылған адам сол сөздің салмағымен өмір сүреді. Оның жұбайы күмәнмен арпалысады, балалары үлкендердің үнсіздігінен бір нәрсенің бұзылғанын сезеді.
Сөз иесі үшін бұл — бірнеше минуттық әңгіме. Жала жабылған отбасы үшін — ұзақ жылдарға созылатын қасірет.
Сондықтан біреудің арын таптау тек әдепсіздік емес, адамдық жауапкершіліктен аттау. Әсіресе дәлелсіз ауыр айып тағу — ешқандай ақтауға келмейтін әділетсіздік.
ОТБАСЫНЫҢ ТЫНЫШТЫҒЫ — ҚЫМБАТ ҚҰНДЫЛЫҚ
Бір күні Ерланның үйіне ауылдың үлкені келді. Ол сыртта тараған әңгімені де естіген екен. Бірақ ешкімге қосылмаған, ешкімнен сұрамаған. Керісінше, сөздің анық-қанығын білмей тұрып, біреудің шаңырағына күмән кіргізудің жөнсіз екенін түсінген.
— Ерлан, — деді ол, — адамның абыройы — көзге көрінбейтін байлығы. Оны жоғалтсаң, қайта қалпына келтіру оңай емес. Біреудің сөзіне бола өз шаңырағыңның тыныштығын бұзба. Ал ел ішіндегі әңгімеге келсек, дәлелсіз сөзге тоқтау айту — бәріміздің міндетіміз.
Ерлан үнсіз бас изеді.
Сол сәтте ол үлкен адамның айтқан сөзінен бір ақиқатты сезді: кейде отбасын сақтап қалу үшін сырттағы жұртпен емес, өз ішіңдегі күмәнмен күресу керек екен.
АЙТЫЛМАҒАН СӨЗ — КЕЙДЕ ЕҢ ДҰРЫС ШЕШІМ
Адамның сөзі оның тәрбиесін ғана емес, дүниетанымын да танытады. Біреудің кемшілігін іздеп, өзгенің жеке өмірін талқылауға құмар жан көбіне өз өміріндегі бос кеңістікті осындай әңгімелермен толтырады.
Бірақ өзгелердің абыройын түсіру арқылы ешкімнің өз қадірі көтерілмейді. Біреудің арын таптаған адам өз абыройын да байқамай аяққа басады.
Өсек пен жала — қоғамның ішкі сенімін ірітетін құбылыс. Адамдар бір-біріне сенуден қалса, ағайынның арасы алыстайды, көршінің көңілі суиды, отбасылардың берекесі кетеді. Сенім жоғалған жерде татулықтың да тамыры қурай бастайды.
Біреудің сыртынан сөз айтпас бұрын өзімізге бірнеше сұрақ қойғанымыз жөн: Мен мұны өз көзіммен көрдім бе? Айтып отырған сөзімнің нақты дәлелі бар ма? Бұл сөзді тарату біреуге пайда әкеле ме, әлде зиян келтіре ме? Егер дәл осы сөз менің анам, жарым немесе қызым туралы айтылса, қалай қабылдар едім?
Осы сұрақтардың біріне де анық жауап бере алмасақ, үнсіз қалғанымыз әлдеқайда дұрыс.
Өйткені үнсіздік кейде қорқақтық емес, парасаттылықтың белгісі.
АБЫРОЙДЫ ҚОРҒАУ — БӘРІМІЗДІҢ МІНДЕТІМІЗ
Көктем шығып, ауыл көшелері қайта жанданды. Ерланның отбасы да бұрынғы тіршілігіне оралды. Бірақ сыртта айтылған сөздердің ізі бірден өшкен жоқ. Кейбір адамдар кешірім сұрады, кейбіреулері үндемей қалды. Ал бір кездері әңгімеге қызыға құлақ түргендер енді сол оқиғаны еске алудан қашатын болды.
Бір күні дүкен алдында баяғы адамдар тағы кездесті. Біреуі тағы да әлдекім туралы әңгіме бастамақ болды.
— Анау кісі туралы бір нәрсе естідім…
Сол кезде бұрын үнсіз тыңдайтындардың бірі сөзін бөлді.
— Тоқта. Өз көзіңмен көрдің бе? Нақты дәлелің бар ма?
Әңгіме иесі тосылып қалды.
— Жоқ, бірақ…
— Ендеше, айтпа. Біреудің абыройын біздің әңгімемізге құрбан етпейік.
Бұл жолы ешкім күлмеді, ешкім сөз қоспады. Әркім өз ойымен қалды.
Адамның адамдығы кейде көп сөйлегенінен емес, қай жерде сөйлемеу керектігін білгенінен танылады.
Біреудің етін жеу үшін қолына пышақ ұстау міндетті емес. Кейде оның сыртынан айтылған өсек те сол қиянаттың рухани бейнесіне айналады. Ал дәлелсіз жала — адамның ар-намысына жасалған ең ауыр шабуылдардың бірі.
Сондықтан біреудің кемшілігін көрсең, оны жариялауға асықпа. Күмәнің болса, ақиқат деп таратпа. Ал біреудің абыройына қатысты сөз естісең, оны көбейтетін адам емес, тоқтататын адам бол.
Өйткені адам баласы бұл дүниеден өзімен бірге өзгенің өсегін алып кетпейді. Бірақ өз аузынан шыққан әрбір сөздің жауапкершілігін өмірінің соңына дейін арқалап жүреді.
