Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Қарт кітапханашы ескі қолжазбаның сарғайған бетін ақырын парақтап отырды. Терезеден түскен күн сәулесі қағаздың бетіне жайылып, ғасырлар қойнауынан жеткен сөздерді қайта тірілткендей. Ол бір жолды оқыды да, тоқтап қалды. Сосын көзілдірігін шешіп, терең күрсінді.
— Адамзат талай сөзді ұмытты. Бірақ кейбір сөздер уақыт өткен сайын жаңғыра түседі екен, — деді ол өзіне-өзі.
Шынында да, сөздің бәрі бірдей жүрекке жете бермейді. Бір сөз құлақтан кіріп, екіншісі көңілге қонады. Ал енді бір сөз адамның дүниеге деген көзқарасын түбегейлі өзгертіп жібереді. Мұндай сөздің құдіреті оның әдемі айтылуында ғана емес, адамның санасында бұрын байқалмаған ақиқаттың есігін ашуында жатыр.
Араб даласында бір заманда сөз өнері аса жоғары бағаланған. Ақынның абыройы оның байлығымен емес, айтқан өлеңінің қуатымен өлшенетін. Бір ауыз тапқыр сөз ру намысын қорғап, бір шумақ өлең елге тараған даңққа айналатын. Шешендік пен ақындықты өнердің төресі санаған жұрт үшін өлең — жай ғана көркем шығарма емес, адамның рухани дәрежесін танытатын өлшем еді.
Сол дәуірдің атақты ақындары өздерінің ең үздік өлеңдерін Қағбаның қабырғасына ілген деген тарихи әңгіме бар. «Муаллақат-ы Сәбға» атанған жеті мәшһүр өлең араб әдебиетінің асқар шыңындай қабылданды. Олардың авторлары ел ішінде зор құрметке ие болды. Әрбір жолы жатталып, әрбір сөзі талданып, ұрпақтан ұрпаққа жетті.
Бірақ уақыт өте келе сол биікке өзгеше бір сөз жетті. Ол бұрынғы ақындардың даңқын жоққа шығару үшін емес, адамның сөзге деген өлшемін жаңарту үшін келгендей еді.
Құран аяттары оқыла бастағанда, сөз өнерін өмірінің өзегіне айналдырған адамдардың өзі таңданысын жасыра алмады. Бұрынғы өлеңдердің көркемдігіне сүйсінген жұрт енді мүлде басқа бір тілдік құбылыстың алдында тұрғанын сезді. Бұл сөзде ұйқас пен ырғақ қана емес, ойдың тереңдігі, мағынаның кеңдігі, адамның ішкі дүниесіне әсер ететін ерекше қуат бар еді.
Ел аузындағы әңгімелердің бірінде атақты ақын Ләбидтің қызы әкесінің өлеңі жазылған тақтайшаны түсіріп жатқанда: «Мұның енді аятпен таласарлық құны қалмады!» дегені айтылады.
Бұл сөздің астарында әкесінің өнерін менсінбеу жатқан жоқ. Керісінше, ол өзі өскен ортаның ең жоғары бағалаған әдеби өлшемінің алдында жаңа бір құдіреттің пайда болғанын мойындағандай еді. Кейде адам өз қолымен көтерген дүниесінің биіктігін басқа бір биікке жол берген сәтте ғана түсінеді.
Бір күні далада жүрген бәдәуи шешен Құраннан: «Саған бұйырылғанды ашық жарияла!» деген мағынадағы «Фасдағ бима ту’мар» аятын естиді. Қысқа ғана сөз. Бірақ оның ішкі құрылымында ерекше бір екпін, бұйрықтың салмағы мен үннің айқындығы бар еді. Шешен бұл сөзді ести сала сәждеге жығылады.
Жанындағылар таңырқап:
— Сен мұсылман болдың ба? — деп сұрайды.
Ол басын көтеріп:
— Жоқ. Бірақ мына сөздің шешендігіне қайран қалдым, — деп жауап береді.
Оның жауабы көп нәрсені аңғартатын. Өйткені адам кейде өзі толық түсінбеген ақиқаттың әсерін алдымен жүрегімен сезеді. Сөздің терең мағынасына жетпесе де, оның бойындағы өзгеше қуатты аңғарады. Бұл — өнердің адамға жасайтын алғашқы ықпалы.
Алайда Құранның тілдік құдіреті бір адамның таңданысымен немесе бір дәуірдің бағасымен шектелмеді. Ғасырлар бойы сөз өнерін зерттеген ғалымдар оның құрылымын, мағыналық қабаттарын, сөйлем өрнегін, дыбыстық үйлесімін және ойды жеткізу тәсілдерін талдады.
Абдүлқадир әл-Жүржани, Сәккаки, Зәмәхшари секілді тіл мен шешендік өнерінің ірі өкілдері Құранның көркемдік ерекшеліктерін терең зерттеді. Олар сөздің сыртқы әсемдігіне ғана емес, оның мағынамен байланысына, әрбір сөздің өз орнында тұруына, сөйлемдегі бір ғана бөлшектің ауысуы тұтас ойдың әсерін қалай өзгертетініне назар аударды.
Сөз өнерінің нағыз шеберлігі де осында еді. Кейде бір сөзді артық қолдану сөйлемнің қуатын әлсіретеді. Кейде бір сөзді орнынан қозғау тұтас мағынаны өзгертеді. Ал кейде қысқа ғана сөйлем адамның санасында ұзақ уақыт бойы тарқатылмайтын ой қалдырады.
Құран өзінің қарсыластарына да ерекше талап қойды: егер оның сөзіне күмән келтірсеңдер, соған ұқсас бір сүре келтіріңдер.
Бұл жай ғана әдеби жарысқа шақыру емес еді. Ол өз дәуірінің ең мықты ақындары мен шешендерін өздері жетік меңгерген өнер саласында жауап беруге шақырды. Өйткені сол қоғамда сөз жарысынан жеңу соғыста жеңуден әлдеқайда жеңіл әрі қауіпсіз болатын.
Алайда сол заманның өлеңге жүйрік, тілі өткір, намысқой шешендері бұл талапқа жауап берудің орнына, ұзаққа созылған қақтығыстарға, қауіпті күрестерге барды. Бір ғана сүреге ұқсас сөз құрастырып, қарсы жауап беру мүмкіндігі тұрғанда, олардың өзге жолды таңдауы Құран келтірген дәлелдің маңызды тұстарының бірі ретінде түсіндіріледі.
Бірақ сөздің құдіретін түсіну үшін оның тарихи жағдайын білу жеткіліксіз. Оны тыңдаған адамның қандай дүниеде өмір сүріп жатқанын да елестете білу керек.
Бірде бір адам Құрандағы мына аятты оқып:
— «Аспандар мен жердегінің бәрі Алланы пәктейді» деген сөйлемнің ерекше шешендігін түсіне алмай тұрмын, — дейді.
Оған бір білгір адам:
— Сен бұл аятты бүгінгі түсінігіңмен ғана қабылдап отырсың. Өзіңді Құран түспеген заманда өмір сүріп жатқандай елестетіп көрші, — дейді.
Ол ойланып қалады.
Көз алдына бір сәтке басқа әлем келеді. Аспан — үнсіз кеңістік, жер — жансыз топырақ, тау — қозғалмайтын тас, өзен — бағытсыз аққан су секілді көрінеді. Адам табиғаттың сыртқы қозғалысын ғана байқайды, бірақ оның ар жағындағы мағынаға үңілмейді. Әлем бар, алайда оның не үшін бар екенін түсіндіретін тұтас көзқарас жоқ. Әр нәрсе жеке-жеке тіршілік етіп жатқандай.
Сол сәтте ол аятты қайта оқиды:
«Аспандар мен жердегінің бәрі Алланы пәктейді».
Бұл жолы сөйлем оның санасында мүлде басқа көрініс туғызады.
Аспан енді үнсіз кеңістік емес. Ол — өз тәртібімен қозғалып тұрған ұлы жүйе. Жер — жансыз мекен емес, сан алуан тіршіліктің бесігі. Тау өзінің биіктігімен, өзен өзінің ағысымен, ағаш өзінің өсуімен, күн өзінің жарығымен біртұтас әлемдік үйлесімге қатысып тұрғандай.
Бұрын ол табиғатты тек көретін. Енді табиғаттың әрбір құбылысының өз мәні бар екенін сезіне бастады.
Бір ғана аят оның дүниетанымындағы пердені ашқандай болды. Әлем бұрынғыдай бөлшектенген, кездейсоқ қозғалыстар жиынтығы емес, әрбір бөлшегі өзара байланысқан алып жүйеге айналды. Жаратылыстың әрбір көрінісі үнсіз бір мағынаны жеткізіп тұрғандай сезілді.
Ол енді аяттың шешендігін тек сөздердің әдемі орналасуынан іздемеді. Оның көркемдігі ашқан дүниесінен, адамға танытқан мағынасынан, санаға сыйғызған кеңістігінен көрінді.
Міне, сөз құдіретінің бір сыры осында еді: шынайы шешендік адамның құлағын ғана емес, көзқарасын да өзгертеді. Бұрын көріп жүрген нәрсесіне басқа қырынан қарауға үйретеді. Бір сөйлем арқылы тұтас әлемді жаңаша танытады.
Қарт кітапханашы әлгі қолжазбаны қайта жапты. Терезенің ар жағында ағаш бұтақтары баяу тербеліп тұр. Ол біраз уақыт соларға қарап отырды. Бұрын мұндай көріністі талай рет көрген. Бірақ бүгін оның ойында басқа бір сұрақ пайда болды: адам қаншама жыл өмір сүрсе де, айналасындағы дүниенің мәнін толық тани алды ма?
Сөздің ұлылығы да, бәлкім, осында шығар. Ол адамға жаңа әлем жасап бермейді, бұрыннан бар әлемнің көзге көрінбеген мағынасын танытады.
Ғасырлар өтеді. Ақындар ауысады. Әдеби мектептер қалыптасып, талай шығармалар дүниеге келеді. Кезінде елді таңғалдырған өлеңдердің кейбірі уақыт өте ұмытылуы мүмкін. Бірақ адамзаттың жүрегіне терең орныққан, әр дәуірде қайта оқылып, қайта ойлануға мәжбүр ететін сөздің ғұмыры ұзақ.
Өйткені нағыз сөз өнері уақытпен жарыспайды. Ол уақыт өткен сайын жаңа мағынасын ашады.
Адамның биіктігі — қанша сөз білгенімен емес, сол сөз арқылы дүниенің қанша сырын тани алғанымен өлшенеді.
