Қарт бағбан күздің соңғы күнінде бақшасын ұзақ аралады. Бір кезде жайқалып тұрған алма ағаштарының бұтақтары жалаңаштанып, жапырақтары жерге төселіп қалыпты. Кеше ғана жасыл желекке оранған бақ бүгін мүлде басқа кейіпке енген. Ағаштардың түбінде сарғайған жапырақтар үйіліп, гүлзардағы өсімдіктердің сабағы қурап жатыр. Көзге көрінген тіршілік біртіндеп үнсіздікке көшкендей.
Немересі атасының жанында үнсіз келе жатты. Бір кезде ол жердегі қураған гүлді аяғымен түртіп қалды.
— Ата, мына гүлдер енді қайтып өспейді ғой?
Қарт бағбан немересіне қарады.
— Сеніңше, өсу деген тек көктеп шығу ма, әлде солғаннан кейін қайта оралу да өсуге жата ма?
Бала жауап бере алмады.
— Қарашы, — деді атасы ағаштың түбіндегі топырақты нұсқап. — Сен қазір қураған жапырақты көріп тұрсың. Бірақ оның ішінде келесі көктемге дайындалып жатқан қаншама тіршіліктің ізі бар екенін байқайсың ба?
Адам көбіне көз алдындағы құбылысқа қарап үкім шығарады. Күзде ағаш жапырағын төксе, оны өлім деп қабылдайды. Қыста жердің беті ақ көрпеге оранғанда, табиғат тіршілігін тоқтатқандай сезіледі. Алайда сыртқы тыныштықтың ар жағында көзге көрінбейтін үлкен дайындық жүріп жатады.
Шын мәнінде, дүниеде ешбір нәрсе мәңгі өзгеріссіз тұрмайды. Бір әлемнің есігі жабылса, екінші әлемнің есігі ашылады. Бір тіршілік кезеңі аяқталғанда, оның орнын жаңа кезең басады. Жыл сайын күз келгенде, көз алдымызда тұтас бір әлем ғайып болады. Жүз мыңдаған түрлі өсімдік, сансыз жәндік, көзге ілінбейтін ұсақ тіршілік иелері өздерінің осы дүниедегі сапарын аяқтайды.
Бірақ олардың кетуі бейберекетсіздікпен жүзеге аспайды.
Ағаштың бұтағынан түскен әрбір дән келесі тіршіліктің бастамасын сақтайды. Топыраққа түскен әрбір тұқым болашақтың үнсіз хабаршысындай. Жәндіктердің жұмыртқалары мен өсімдіктердің ұрықтары өз орындарында қалады. Кешегі тіршіліктің жалғасы ертеңгі күнге аманат етіледі. Табиғаттың бір кезеңі жабылғанымен, оның нәтижесі жоғалып кетпейді.
Бұл — жай ғана биологиялық құбылыс емес, терең ойға жетелейтін таңғажайып жүйе.
Көктем келгенде әлгі үнсіз жатқан әлем қайта қозғалады. Кеше ғана қурағандай көрінген ағаштардың бұтақтарынан бүршік жарылады. Жер астында жатқан тұқымдар өніп, топырақты жарып шығады. Көзге көрінбеген тіршілік қайтадан көрініс табады. Кейбір ағаштар мен өсімдіктер бұрынғы қалпында қайта көктесе, кейбірінің орнына өзіне ұқсас жаңа тіршілік иелері пайда болады.
Былтырғы көктемде жайқалған бақ биыл тағы да гүлдейді. Бірақ бұл жолғы гүлдердің әрқайсысы — жаңа жылдың, жаңа тіршіліктің белгісі.
Бірде осы құбылысты бақылап тұрған жас биолог ұстазынан сұрапты:
— Табиғат жыл сайын осылай жаңарып отырады. Мұның бәрін тек табиғи заңдылықтармен түсіндіруге болмай ма?
Ұстазы терезеден сыртқа қарап біраз үнсіз тұрды.
— Заңдылықты байқау — ақылдың жұмысы. Ал сол заңдылықтың өзін, оның өлшемін, үйлесімін және үздіксіздігін ойлау — одан да терең танымның бастауы. Сағаттың тілін бақылап, уақыттың өткенін білуге болады. Бірақ сағаттың қалай жасалғанын, оның тетіктері неліктен бір-біріне дәл сәйкес келетінін ойлау басқа мәселе.
Ол үстел үстіндегі тұқымды қолына алды.
— Мына кішкентай дәнді қарашы. Оның ішінде болашақ ағаштың мүмкіндігі жатыр. Ол қай мезгілде өніп, қай бағытта тамыр жайып, қалай бой көтеретінін өздігінен жоспарлай алмайды. Бірақ оның бойында сол болашаққа қажетті мүмкіндік пен бағдар бар. Біз көріп отырған әрбір құбылыс осындай таңғажайып үйлесімге толы.
Адамның ақылы кейде үлкен нәрселерден таңғалады да, кішкентай дүниелердің сырын елемей қалады. Аспандағы жұлдыздарды зерттейді, бірақ аяғының астындағы бір уыс топырақта қаншама әлемнің жасырын жатқанын ұмытады. Ғарыштың шексіздігін ойлайды, алайда бір ғана тұқымның ішіндегі болашақ ағаштың құрылымына назар аудара бермейді.
Ал жаратылыстың өлшемі үлкен-кішілігімен анықталмайды. Әрбір заттың өзіне тән болмысы, пішіні, құрылысы мен қызметі бар. Бірі көзге көрінетін алып дене болса, екіншісі микроскопсыз байқалмайтын ұсақ тіршілік иесі. Бірақ олардың әрқайсысы өз орнына лайық жабдықталған.
Осы тұста адамзаттың алдында екі үлкен ақиқат бой көрсетеді.
Біріншісі — «худус», яғни кейіннен пайда болу ақиқаты. Әлемдегі нәрселердің бірде пайда болып, бірде ғайып болуы, бірде жанданып, бірде тіршілігін тоқтатуы олардың мәңгілік әрі өздігінен бар емес екенін аңғартады. Күз бен көктем — осы ақиқаттың көз алдымыздағы жыл сайын қайталанатын көрінісі.
Екіншісі — «имкан», яғни мүмкін болу ақиқаты. Дүниедегі әрбір нәрсе басқаша да болуы мүмкін еді. Ағаштың бір ғана түрі емес, сан алуан түрі бар. Бір жапырақтың өзі мыңдаған өзгеше пішінде жаратылады. Адамның дене құрылысы, жануарлардың ерекшелігі, жәндіктердің табиғаты — бәрі де белгілі бір сипатқа ие. Әрбір жаратылыс өзіне лайық бейнемен дүниеге келеді.
Неліктен бір ағаштың жапырағы екінші ағаштың жапырағына дәлме-дәл ұқсамайды? Неліктен бір тұқымнан алма ағашы, екіншісінен өрік ағашы өседі? Неліктен әрбір тіршілік иесі өзіне қажетті қорғанысымен, қоректену тәсілімен, қозғалу қабілетімен жабдықталған?
Мұның бәрі — болмыстың жай ғана кездейсоқ жиынтығы емес, терең өлшем мен үйлесімге бағынғанын көрсететін белгілер.
Егер дүниедегі әрбір нәрсе өздігінен пайда болса, онда сансыз құбылыстың осындай дәл сәйкестігін, өзара байланысын және ортақ жүйесін қалай түсіндіреміз? Бір ғана ағаштың өсуі үшін күннің сәулесі, судың айналымы, топырақтың құрамы, ауаның температурасы қажет. Ал сол ағаштың өзі мыңдаған тіршілік иесіне мекен, қорек немесе сая болады.
Бір ғана жаратылыстың өмірі қаншама басқа әлемдермен байланысып жатыр.
Демек, әлем — бір-бірінен бөлек тұрған кездейсоқ заттардың қоймасы емес. Ол — әрбір бөлшегі өз орнын тапқан, өзара байланысқан, үздіксіз жаңарып отыратын ұлы жүйе.
Дүниені бір үлкен мейманханаға ұқсатуға болады. Оның есігінен күн сайын сансыз қонақ кіреді. Бірі таң ата келеді, бірі кеш бата кетеді. Бірінің сапары ұзақ, екіншісінікі қысқа. Әрқайсысы өзіне берілген міндетін атқарып, белгіленген мерзімі біткенде орнын келесі қонаққа босатады.
Ешкім бұл дүниеде мәңгі тұрақтамайды. Бірақ ешкімнің келуі де, кетуі де мағынасыз емес.
Бәлкім, адамның өмірі туралы ең үлкен сұрақ та осы жерден басталатын шығар. Егер табиғаттағы әрбір тіршілік иесінің өз міндеті болса, адам не үшін өмір сүріп жүр? Егер бір жапырақтың өзі үлкен жүйенің бір бөлшегі болса, ақыл-ойы, сезімі, ар-ожданы бар адамның өмірі одан да терең мақсатқа ие емес пе?
Қарт бағбанның немересі арада бірнеше ай өткен соң сол баққа қайта келді. Көктемнің алғашқы жылы лебі сезіліп, ағаштардың бұтақтарында кішкентай бүршіктер пайда болыпты. Бала күзде өзі түрткен қураған гүлдің орнында жаңа өскіннің көтерілгенін көрді.
— Ата, қараңызшы! Өлді деген гүл қайта өсіпті!
Қарт күлімсіреді.
— Күзде сен тек оның жоғалғанын көрдің. Ал көктемде қайта оралғанын көріп тұрсың. Екеуі де бір ақиқаттың екі түрлі көрінісі, балам.
Осы сәтте бала бір нәрсені түсінгендей болды: көзге көрінбей қалған нәрсе міндетті түрде мүлде жоғалып кетпейді екен. Кейде ол келесі тіршіліктің бастамасы ретінде өз орнында сақталады екен.
Алайда табиғаттың осы жыл сайынғы жаңаруы адамды одан да үлкен бір ойға жетелейді. Егер әр көктемде сансыз тіршілік қайтадан пайда болса, онда бүкіл әлемді жаратқан шексіз құдіреттің алдында қайта тірілту мүмкін емес нәрсе бола ала ма? Күздегі жоғалу мен көктемдегі жаңғыру — ұлы қайта тірілу ақиқатын түсінуге арналған сансыз мысалдардың бірі емес пе?
Адамзат кейде мүмкін еместікті өз өлшемімен бағалайды. Ал жаратылыстың өлшемі адам ақылының шегінен әлдеқайда кең. Біз үшін мыңдаған ағашты бір сәтте қайта өсіру мүмкін емес. Бірақ көктем келгенде миллиондаған өсімдік бір мезгілде бүршік жарып, жер бетіне шығады.
Осыны көре тұра, адам қалайша әлемнің артында шексіз құдірет пен шексіз ілімнің иесі бар екенін ойланбасын?
Көктемнің әрбір бүршігі — үнсіз жауап. Күздің әрбір сарғайған жапырағы — терең сұрақ. Ал екеуінің арасындағы уақыт — адам ақылын оятып, дүниенің мәнін іздеуге шақыратын ұлы сабақ.
Өмірдің ең үлкен құпиясы — бір нәрсенің қалай пайда болғанында ғана емес, оның не үшін жаратылғанында.
ІЗГІЛІК НАҒИ
