Ерлі-зайыптылардың арасындағы ең қымбат нәрсе — бір-бірінің жанында өзін еркін сезіну ғана емес, бір-біріне сеніп, көңілін алаңсыз тапсыра білу еді. Бірақ сенім деген көзге көрінбейтін жіптің бір ұшы үзілсе, оның екінші ұшы да бірте-бірте босай бастайтынын көп адам кеш түсінеді.
Қала шетіндегі шағын үйде Ерлан мен Гүлмира он бес жылдан бері бірге тұратын. Екі баласы бар. Үйдің берекесі қашқан емес. Ерлан жұмыстан келгенде, Гүлмираның шайын дайындап қойғанын көретін. Гүлмира да күйеуінің шаршаған жүзінен көңіл күйін аңғарып, артық сұрақ қоймайтын. Сырт көзге қарағанда, олардың тіршілігі бірқалыпты, тіпті қызығарлықтай көрінетін.
Алайда соңғы жылдары Гүлмира өзгерген еді. Бұрынғы қарапайым киіміне көңілі толмай, әлеуметтік желідегі сәнді өмірлерге жиі көз салатын болды. Құрбыларының бірі жаңа киімін көрсетсе, екіншісі демалыстағы суреттерін жарияласа, Гүлмира өз өмірін солармен салыстыратын.
— Адам бір-ақ рет өмір сүреді. Неге өзімді шектей беруім керек? — дейтін ол.
Ерлан әйелінің өзгерісін байқаса да, бірден қарсы шықпады. Ол Гүлмираның киіміне ғана емес, көңіліне де құрметпен қарағысы келетін. Бірақ кейбір нәрселер оның жанын мазалай бастады. Әйелінің әлеуметтік желідегі ашық суреттері, бейтаныс адамдардың орынсыз пікірлері, сол пікірлерге берілген жауаптар… Бұрын екеуінің арасында болған кейбір әңгімелер енді айтылмайтын болды.
Бір күні кешкі ас үстінде Ерлан телефоннан әйелінің жаңа суретін көріп қалды.
— Гүлмира, мына суретті кімдер көреді? — деді ол жай ғана.
— Бәрі көреді. Оның несі бар?
— Мен саған тыйым салайын деп отырған жоқпын. Бірақ өзіміздің арамызда болған кейбір нәрселердің көпшілікке жария болғанын қаламаймын.
Гүлмира қасықты үстелге қойды.
— Сен мені түсінбейсің. Қазір заман басқа. Әйелдің әдемі көрінуі ұят емес.
— Әдемі көріну ұят деген жоқпын. Мен сенің қадіріңді өзгелердің бағалауына тәуелді етпеуіңді қалаймын.
— Демек, сен маған сенбейсің ғой?
Ерлан жауап бермеді. Өйткені ол әйеліне сенбейтінін айтқысы келмеген. Керісінше, сол сенімді жоғалтып алудан қорқатын.
Ана сөзі
Адам кейде өзіне қойылған сұрақты айыптау деп қабылдайды. Ал шын мәнінде, ол сұрақтың астарында қорқыныш, қамқорлық немесе жоғалтқысы келмейтін қымбат сезім жатуы мүмкін.
Гүлмираның анасы Сәлима апай қызының өзгерісін байқап жүрді. Бір күні екеуі оңаша қалғанда:
— Қызым, сен бақыттысың ба? — деп сұрады.
— Неге олай сұрадың, апа?
— Соңғы кезде жүзіңде бұрынғы тыныштық жоқ. Көп нәрсеге ренжіп жүрсің.
— Ерлан мені түсінбейді. Өзім қалағандай өмір сүруіме қарсы.
Сәлима апай біраз үнсіз отырды.
— Қызым, мен сенің өміріңе араласқым келмейді. Бірақ бір нәрсені айтайын. Әйелдің қадірі киімінің қымбаттығымен де, өзгелердің оған қарауымен де өлшенбейді. Адамның өзіне деген құрметі ең алдымен ішкі ұстанымынан басталады.
— Сонда мен қалай киінсем де, бәріне біреу араласуы керек пе?
— Жоқ, қызым. Мен саған киім туралы ғана айтып отырған жоқпын. Адам өз еркіндігін сақтаймын деп, өзіне қымбат нәрселерді жоғалтып алмауы керек. Отбасының берекесі бір адамның билігінде емес, екі адамның өзара сенімінде.
Сәлима апай қызының қолын ұстады.
— Мен сенің әкеңмен қырық жылға жуық өмір сүрдім. Осы уақыт ішінде бізді бірге ұстап тұрған нәрсе байлық та, сыртқы сұлулық та емес. Бір-біріміздің шекарамызды сыйлау, көңілімізді қорғау және өзара адалдық еді.
Гүлмира үндемеді. Бірақ анасының сөзі көңілінің бір түкпіріне қадалып қалғандай болды.
Көзге көрінбейтін шекара
Келесі аптада Ерлан іссапарға кетті. Үйде қалған Гүлмира күнделікті тіршілігін жалғастырды. Бір күні әлеуметтік желіге жариялаған суретінің астына бұрыннан таныс емес бір ер адамнан хабарлама келді. Әуелде мақтау сөздер жазды. Кейін жеке кездесуді ұсынды.
Гүлмира оның сөздеріне мән бермегендей болғанымен, хабарламаларды өшірмеді. Бірнеше күннен кейін әлгі адам қайта жазды. Бұл жолы әңгімесі бұрынғыдан да еркін еді.
Гүлмира кенет өзіне бір сұрақ қойды: «Мен мұндай сөздерді Ерланның көзінше оқи алар ма едім?»
Жауабы дайын тұрды.
Жоқ.
Сол сәтте ол алғаш рет сырт көздің назары мен жақын адамның құрметі екі бөлек нәрсе екенін анық сезінді. Бірі адамға уақытша жағымды әсер сыйлауы мүмкін, екіншісі өмір бойы сүйеніш болатын сенімге негізделеді.
Ол телефонды өшіріп, терезе алдына барды. Көшеде балалар мектептен қайтып келе жатты. Бір кішкентай қыз анасының қолынан ұстап, әлденені айтып күліп келеді. Гүлмира өз қызын есіне алды. Оның да анасына қарап өсіп келе жатқанын ойлады.
«Мен оған қандай үлгі көрсетіп жүрмін? Еркіндік деген өзің қалағанның бәрін істеу ме, әлде ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін ажырата білу ме?»
Осы сұрақтар оны ұзақ уақыт мазалады.
Еркіндік пен қадір
Бір күні Гүлмира құрбысы Мадинамен кездесті. Мадина соңғы кездері киім үлгісін өзгертіп, ашық киінуді еркіндіктің белгісі санайтын. Әңгіме арасында ол Гүлмираның бұрынғыдан тұйықталып кеткенін байқап:
— Сен неге соңғы кезде суреттеріңді аз жариялайсың? — деп сұрады.
— Әр нәрсені жариялай беру міндет емес екен.
— Қойшы, өмірдің қызығын көру керек. Жас кезіңде әдемілігіңді көрсетпесең, қашан көрсетесің?
Гүлмира құрбысына қарап жымиды.
— Мадина, бір нәрсе сұрайыншы. Неге адам әдемілігін міндетті түрде көпшілікке көрсетуі керек?
— Өзін бағалау үшін шығар.
— Ал адамның бағасы өзгелердің назарына тәуелді болмаса ше?
Мадина жауап бермеді.
Гүлмира да бірден ақыл айтқан жоқ. Өйткені ол бұрын өзі де дәл осылай ойлаған. Адамның сыртқы келбетін бағалау мен оның қадірін тану бір нәрсе емес екенін енді түсіне бастаған.
— Мен бір нәрсені байқадым, — деді ол біраздан кейін. — Кейбір дүниені жұртқа көрсетпеген сайын оның қадірі арта түседі екен. Отбасындағы сыр да, ерлі-зайыптылардың арасындағы жақындық та, адамның жеке кеңістігі де сондай.
— Сонда ашық киінгеннің бәрі жаман ба?
— Мен адамдарды киіміне қарап үкім еткім келмейді. Бірақ өзім үшін ненің дұрыс екенін түсінуге тырысып жүрмін.
Осы әңгімеден кейін Мадина көпке дейін үнсіз қалды.
Киімнің ар жағындағы хикмет
Гүлмираның ойына тағы бір сұрақ оралды: «Неліктен Жаратушы адамға киіну мен әдеп сақтауды бұйырған? Неге ашық-шашық киінуге шектеу қойылған?»
Ол бұл сұрақтың жауабын тек қоғамның салтынан немесе адамдардың пікірінен іздегісі келмеді. Өйткені мәселенің түпкі негізі оның сеніміне байланысты еді.
Бір күні кітап сөресін реттеп отырып, бұрыннан сақтап жүрген кітабын ашты. Кітаптың бетінде әйел мен ер адамның отбасылық бақыты туралы жазылған ойға көзі түсті:
«Бір отбасының өмірлік бақыты ерлі-зайыптылардың арасындағы өзара сенім, шынайы құрмет пен сүйіспеншілік арқылы жалғасады. Әдепсіз ашықтық сол сенімді бұзып, өзара құрмет пен махаббатқа сызат түсіреді…»
(Бәдиүззаман Саид Нұрси, «Лемағат», Жиырма төртінші Лема)
Гүлмира бұл сөйлемдерді қайта оқыды.
Оның ойынша, бұл жерде тек әйелдің киімі туралы айтылып тұрған жоқ еді. Мұнда отбасының ішкі әлемін қорғайтын бір құндылық туралы сөз қозғалған. Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген ерекше құрметі, адалдығы және өзара сенімі кездейсоқ қалыптаспайды. Оны сақтайтын белгілі бір шекаралар бар.
Ол тағы бір ойға тоқтады: адамға берілген әрбір қабілеттің өз орны мен мақсаты болады. Көз көру үшін ғана емес, көрген нәрсені бағамдау үшін берілген. Тіл сөйлеу үшін ғана емес, шындықты айту үшін берілген. Сұлулық та адамның өзін өзгелерге танытуының жалғыз құралы емес.
Киімнің де адам өмірінде өз орны бар. Ол денені табиғи жағдайлардан қорғап қана қоймай, адамның ұяты мен әдеп түсінігін де бейнелейді.
Гүлмира енді жабық киінуді біреуден қорқу немесе қоғамнан жасырыну деп емес, өзінің сеніміне сай өмір сүру деп түсіне бастады.
Әдеп — екі жаққа ортақ міндет
Бірақ оның ойлануына себеп болған тағы бір маңызды жайт бар еді.
Бір күні ол көшеде келе жатып, жасөспірім қыздардың өзара әңгімесін естіп қалды. Бірі екіншісінің киіміне қарап күліп, екіншісі әлеуметтік желідегі танымал қыздарға еліктейтінін айтып жатты.
Сол сәтте Гүлмира мектеп жасындағы қыздардың өздерін қалай қабылдайтыны туралы ойлады.
Қоғамда адамның сыртқы келбеті оның ақылынан, мінезінен, қабілетінен жоғары қойылатын жағдайлар аз емес. Әсіресе әлеуметтік желілерде әйел сұлулығы көбіне назар аударту, лайк жинау, өзгелердің бағасын алу құралына айналып бара жатқандай.
Алайда адамды тек сыртқы келбеті арқылы қабылдау оның тұлғалық болмысын көлеңкеде қалдырады. Әйелдің білімі, еңбегі, парасаты, ана ретіндегі мейірімі, азамат ретіндегі қабілеті сыртқы бейнесінен әлдеқайда кең.
Ашық-шашық киінуге қатысты діни шектеудің бір хикметін де осы тұрғыдан түсінуге болады: адамды тек тәндік тартымдылықпен бағалауға жол бермеу, ар-намысты сақтау, қоғамдық қарым-қатынаста әдеп пен жауапкершілікті орнықтыру.
Бұл жерде бір маңызды мәселені де ұмытпау керек: әйелдің киімі ер адамның әдепсіз әрекетіне ақтау бола алмайды. Көзін, ойын, мінезін тәрбиелеу — ер адамның да міндеті. Құранда алдымен ерлерге көздерін төмен салу және ар-намысын сақтау бұйырылады, одан кейін әйелдерге қатысты әдеп талаптары айтылады. Демек, ұят пен жауапкершілік бір тарапқа ғана жүктелмейді.
Гүлмира осыны түсінген сайын, мәселенің тереңдігіне бойлай түсті.
Түсініктен туған таңдау
Бір күні ол анасына телефон соқты.
— Апа, мен бір нәрсені түсінген сияқтымын.
— Не болды, қызым?
— Бұрын киімге қатысты талаптарды адамның еркіндігін шектеу деп қабылдайтынмын. Қазір оның артында адамның қадірін сақтау, қоғамдағы әдепті қалыптастыру, отбасының сенімін қорғау сияқты мағыналар бар екенін түсіндім.
Сәлима апай жымиып қойды.
— Түсінік адамның өз жүрегінде піскенде ғана орнығады, қызым. Біреудің айтқанын орындау бір басқа, оның мәнін ұғып орындау бір басқа.
— Бірақ апа, кейбір адамдар жабық киінгенімен, мінезі дөрекі, сөзі ауыр болады ғой.
— Әрине. Киім адамның бүкіл болмысын бірден түзеп жібермейді. Сыртқы әдеп пен ішкі әдеп қатар жүруі керек. Жабық киім киіп, біреудің көңілін жаралау да дұрыс емес. Әдеп деген тек үстіңдегі киім емес, сөзіңде, ісіңде, ниетіңде де көрінуі керек.
Гүлмира осы сөзге ерекше мән берді.
Өйткені ол бір кездері сыртқы көріністі ғана өзгерту жеткілікті деп ойлаған еді. Енді адамның ішкі дүниесі де тәрбиені қажет ететінін ұғынды.
Бір шаңырақтың сабағы
Кешкісін Ерлан үйге келгенде, Гүлмира дастарқан басында кітап оқып отырды.
— Не оқып отырсың? — деп сұрады Ерлан.
— Әйелдің әдебі мен отбасының бақыты туралы.
— Қызық екен. Қандай ой түйдің?
Гүлмира кітапты жауып қойды.
— Бұрын мен сенің кейбір сөздеріңді шектеу деп қабылдадым. Енді түсіндім: отбасындағы сенім екеуміздің де жауапкершілігіміз екен. Мен өз ұстанымымды түсініп, соған сай өмір сүргім келеді.
— Мен де саған бір нәрсе айтайын, — деді Ерлан. — Менің де үйренерім көп. Әйелімнің қадірін қорғау деген оны басқару емес. Сенің ойыңды тыңдауым, таңдауыңа құрметпен қарауым керек.
— Екеуміз де бір-бірімізді өзгертуге тырыспай, жақсы жаққа бірге өзгерсек қайтеді?
Ерлан күлімсіреді.
— Менің де қалағаным сол.
Сол кеште олардың арасында бұрыннан жоғалып бара жатқан бір жылылық қайта оралғандай болды.
Бірнеше айдан кейін қызы мектептен келіп, анасына сұрақ қойды:
— Анашым, қыз бала неге орамал тағады? Кейбір қыздар тағады, кейбіреулері тақпайды. Неге бәрі бірдей емес?
Гүлмира қызының шашын сипап, сәл ойланып қалды.
— Қызым, әр адамның өмірге көзқарасы мен таңдауы әртүрлі. Бірақ мен саған бір нәрсені айтқым келеді. Адамның денесі де, ар-намысы да құрметке лайық. Киім — тек сән емес, кейде адамның дүниетанымы мен ұстанымының көрінісі.
— Ал сен неге орамал тағасың?
— Өйткені мен мұны өзімнің сеніміммен және өмірлік ұстанымыммен байланыстырамын. Мен үшін бұл — Жаратушының әміріне мойынсұну, өзімді белгілі бір құндылықтар аясында ұстау.
— Ал оны тақпайтын адамдар жаман ба?
Гүлмира қызына мұқият қарады.
— Адамды бір ғана сыртқы белгісіне қарап бағалауға болмайды, қызым. Әркімнің жүрегіндегі жағдайды, өміріндегі күресті біз біле бермейміз. Біз өз ұстанымымызды сақтай отырып, өзгеге де құрметпен қарауды үйренуіміз керек.
— Сонда киім адамның жақсы-жаман екенін көрсетпей ме?
— Киім адамның ұстанымы туралы белгілі бір мәлімет беруі мүмкін. Бірақ адамның толық болмысын ашпайды. Ол үшін оның сөзіне, ісіне, мінезіне қарау керек.
Қызы басын изеді де, бөлмесіне қарай жүгіріп кетті.
Гүлмира оның соңынан қарап тұрып, өзіне бір кездері жетіспеген түсініктің енді қызына жеткеніне іштей қуанды.
Жылдар өте берді. Ерлан мен Гүлмираның отбасында да келіспеушіліктер болып тұрды. Кейде тұрмыстың қиындығы, кейде балалардың тәрбиесі, кейде жұмыстағы мәселелер екеуін де шаршататын. Бірақ олар бір-бірінің көңілін аяқасты етпеуге тырысты.
Ерлан бірде досына:
— Отбасындағы бақыт деген ұрыс-керістің мүлде болмауы емес екен. Ең бастысы — бір-біріңді жоғалтатындай әрекетке бармау, — деген еді.
Досы күліп:
— Оны қалай түсінеміз?
— Адамның сыртқы әрекеті ішкі дүниесіне әсер етеді. Қандай нәрсені қадірлесең, соны қорғайсың. Отбасыңды қадірлесе, оның сенімін де қорғайсың.
Ерлан осы сөздерді айтқанда, Гүлмира екеуінің бастан кешкен күндері есіне түскен еді.
Адамның киімі оның бүкіл болмысын анықтамайды. Бірақ киімге деген көзқарасы кейде оның қандай құндылықтарды қадірлейтінін аңғартады.
ТҮЙІН
Ашық-шашық киінуге неліктен тыйым салынған? Тұмшаланудың парыз етілуінде қандай хикмет бар?
Бұл сұрақтарға жауап іздегенде, мәселені тек сыртқы киіммен шектеп қоюға болмайды.
Ислам дүниетанымында тұмшалану — Алланың бұйрығы. Сондықтан оны орындаудың ең негізгі себебі — Жаратушының әміріне мойынсұну. Адам бір бұйрықтың барлық хикметін толық түсінбесе де, оның құлшылық пен жауапкершілікке қатысты мәнін жоққа шығармайды. Өйткені адам ақылы барлық ақиқатты түгел қамти алмайды.
Сонымен бірге бұл бұйрықтың өмірлік және қоғамдық хикметтері де бар.
Ар-намысты сақтау
Адамның денесі көпшілік назарына ұсынылатын зат емес. Оның өзіндік қадірі мен жеке шекарасы бар. Әдепті киім сол шекараны сақтауға көмектеседі.
Адамды тәндік тартымдылықпен ғана бағаламау
Қоғамда адамның білімі, мінезі, еңбегі мен парасаты сыртқы сұлулығынан жоғары тұруы керек. Әйелдің қадірі оның өзгелердің назарын қаншалықты аударғанымен өлшенбейді.
Отбасылық сенімді сақтау
Ерлі-зайыптылар арасындағы махаббат пен сыйластық өзара адалдыққа сүйенеді. Жеке өмірдің шекарасын сақтау, бөтен назар мен орынсыз қарым-қатынастан аулақ болу отбасылық сенімнің нығаюына ықпал етеді.
Қоғамдық әдепті қалыптастыру
Киім мен мінез, көзқарас пен қарым-қатынас бір-бірімен байланысты. Адам өзін ғана емес, айналасындағы адамдардың да қадір-қасиетін ескеруге үйренуі қажет.
Ішкі және сыртқы тәрбиені үйлестіру
Тұмшалану адамның барлық мінезін автоматты түрде түзетпейді. Жабық киіммен қатар, таза ниет, сыпайы сөз, адал әрекет, кішіпейіл мінез де қажет. Сол сияқты ер адамға да көзін, ойын және әрекетін бақылау міндеттелген.
Осы тұста тағы бір маңызды ақиқатты есте ұстаған жөн: отбасындағы барлық қиындықты әйелдің киімінен көру дұрыс емес. Сенімнің бұзылуына екі тараптың да мінезі, әрекеті, жауапсыздығы әсер етуі мүмкін. Сондықтан отбасы бақыты — ер мен әйелдің ортақ жауапкершілігі.
Бәдиүззаман Саид Нұрси «Жиырма төртінші Лемада» отбасының өмірлік бақыты ерлі-зайыптылар арасындағы өзара сенімге, шынайы құрмет пен махаббатқа сүйенетінін атап көрсетеді. Бұл ойдың астарында терең әлеуметтік және психологиялық шындық жатыр: адам өзіне қымбат дүниені қорғауға тырысады. Ал отбасының ең қымбат байлығы — бір-біріне деген сенім.
Киім — тәннің шекарасы, әдеп — мінездің шекарасы, ал адалдық — отбасының шекарасы. Осы үшеуі үйлескен жерде адамның да, отбасының да қадірі арта түседі.
Адамның қадірі қанша көздің өзіне қарағанымен емес, қанша жүректің оған құрметпен қарайтынымен өлшенеді.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
