Кейде бір үйдің ішінде отырып-ақ, адамдар екі бөлек әлемде өмір сүріп жатқандай көрінеді. Бір дастарқан басында ас ішеді, бір жаңалыққа бірге күледі, бір шаңырақтың астында түнейді. Бірақ көңілге кірбің түскен сәтте әрқайсысы өз ішіндегі шындыққа сүйеніп, қарсы алдындағы адамды түсінуден қалады.
Ерлан мен Динараның шаңырағында да сондай үнсіздік орнаған. Он бес жыл отасқан ерлі-зайыптының арасында бұрын сөзге келмейтін ұсақ-түйек көбейіп, кейін сол ұсақ-түйектің өзі үлкен дауға айнала бастаған. Динара күйеуінің үйге кеш келетінін немқұрайдылыққа балады. Ерлан әйелінің әр сұрағын сенімсіздік деп қабылдады. Екеуі де өздерінше шындықты айтып жүрді. Бірақ екеуінің шындығы бір-біріне жетпей, араларына көрінбейтін қабырға тұрғызған.
Бір күні кешкісін Динара асүй үстеліне телефонды қойып, үнсіз отырып қалды. Экранда Ерланның әріптесімен түскен суреті ашық тұр екен. Суретте екеуі кеңседегі мерекелік дастарқанда күліп отыр. Динара суретке ұзақ қарады. Күйеуінің жанындағы әйелге емес, Ерланның өзіне қарап отырғандай еді: «Маған күлуге уақытың жоқ, өзгеге бар екен ғой».
Ерлан үйге кіргенде, әйелінің жүзіндегі салқындықты бірден сезді.
— Мына суретті көрдің бе? — деді Динара телефонды ұсына.
Ерлан суретке көз жүгіртті де, иығын қиқаң еткізді.
— Кеңседегі жиын. Мұнда тұрған не бар?
— Сен үшін ештеңе жоқ шығар. Ал мен үшін бар.
— Тағы да бір нәрсені өзіңше ойлап таптың ба?
Осы бір ауыз сөз Динараның көңіліндегі көптен жиналған реніштің бетін ашты. Ол күйеуінің соңғы айларда үйге шаршап келетінін, әңгімеге зауқы болмайтынын, балаларының сабағын сұрауға да кейде шамасы жетпейтінін айтты. Ерлан болса, жұмыстағы қысымды, қысқарған табысты, несие төлемін, үйдің шығынын тізіп шықты. Бірі жүрегінің жарасын көрсетті, екіншісі иығындағы жүгін. Бірақ екеуі де қарсы алдындағы адамның жүгін көтеріп көруге тырыспады.
— Сен мені тыңдамайсың, — деді Динара.
— Өзің де мені түсінбейсің, — деді Ерлан.
Сөйтіп, екеуі де өздерін жалғыз қалған адамдай сезінді. Ең өкініштісі — екеуі де жалғыз емес еді.
Ертеңіне олардың ұлы Әли мектептен көңілсіз оралды. Әдетте есіктен кіре сала бірдеңе айтып, үй ішін күлкіге бөлейтін бала бұл жолы сөмкесін үнсіз қойып, бөлмесіне кіріп кетті. Динара соңынан барып, не болғанын сұрады. Әли біраз үнсіз отырды да:
— Апай мені сыныптастарымның алдында өтірікші деді, — деді.
— Неге олай деді?
— Мен тапсырманы орындадым. Бірақ дәптерімді үйде ұмытып кетіппін. Айтсам, сенбеді. Сосын бәрінің көзінше ұрысты.
Динара баласының басынан сипады. «Мұғалімнің де өз шындығы бар шығар, балам», — дегісі келді. Бірақ баласының жанарындағы қорланған сезімді көргенде, сөзін жұтып қойды. Әли үшін сол сәтте ең маңыздысы — тапсырманың орындалғаны емес, оған ешкімнің сенбегені еді.
Кешке Ерлан баласымен сөйлесті. Ол мұғалімнің де жауапкершілігі барын, бірақ баланың дәптерін ұмытқаны рас екенін айтты. Әли әкесіне тіке қарады.
— Әке, мен дәптерімді ұмытқанымды білемін. Бірақ апай мені өтірікші деді. Менің қателігім бар екен деп, менің айтқанымның бәрі өтірік болып кете ме?
Ерлан жауап бере алмады. Баласының сұрағы өзіне қойылғандай сезілді. Ол да жұмыстан кешіккенін мойындайтын, бірақ сол үшін әйелінің барлық күдігін әділетті деп қабылдауға тиіс пе? Динара да ренжігенін жасырмайтын, бірақ сол ренішпен күйеуінің әр әрекетін айыптауға құқылы ма? Адамның бір қателігі оның бүкіл болмысын анықтап бере ала ма?
Сол түні Ерлан ұйықтай алмады. Терезенің ар жағында қала шамдары жылтырап тұр. Ол Динараның соңғы кезде жиі айтатын «сен өзгердің» деген сөзін есіне алды. Расында, ол өзгерген. Бұрын жұмыстан келгенде балаларымен ойнайтын, әйеліне күннің қалай өткенін сұрайтын. Қазір үйге денесі ғана келетіндей. Бірақ Динараның да өзгергенін байқаған: бұрын күтіп алатын жүзі енді сұраққа толы, бұрынғы әзілдің орнын күдік басқан. Екеуі де өзгерісті байқапты, алайда оның себебін бір-бірінен ғана іздепті.
Келесі күні Ерлан жұмыстан ертерек қайтты. Динара асүйде ыдыс жуып тұр екен. Ол әйелінің қасына келіп, біраз үнсіз тұрды.
— Кеше сенің сөзіңді бөлдім, — деді ол ақырын. — Шаршағанымды сылтау етіп, сені тыңдамадым. Бірақ суретке қарап, өзіңді неге бұлай сезінгеніңді сұраудың орнына, бірден кінәладым.
Динара кранды жапты. Ол мұндай сөзді күтпеген сияқты.
— Мен де сені тыңдамадым, — деді біраздан соң. — Жұмыста не болып жүргенін сұрамадым. Кешіккен сайын өзімше қорытынды жасап қойдым. Бірақ менің ішімде жиналған жалғыздықты сен байқамадың.
— Байқамадым. Мүмкін, байқағым келмеген шығар.
— Мен де сенің шаршағаныңды көргім келмеді.
Олар сол күні бірден татуласып кеткен жоқ. Бұрынғы реніш бір әңгімемен жоғалмайды. Бірақ алғаш рет екеуі де өз шындығын қорғаудан бұрын, екіншісінің шындығын тыңдауға келісті. Ерлан жұмыстағы қиындықтарын жасырмай айтты. Динара өзін мазалаған нәрселерді айыптау түрінде емес, сезімі арқылы жеткізуге тырысты. Кейбір сөздер ауыр тиді, кейбір үнсіздік ұзаққа созылды. Дегенмен әңгіме бұл жолы жеңу үшін емес, түсіну үшін өрбіді.
Бір аптадан кейін Әлидің мұғалімімен кездесуге барды. Мұғалім баланың дәптерін ұмытқанын растады, бірақ оны көптің алдында өтірікші деп атағанын мойындамады. «Мен тек тапсырманы орындамадың деп ескерттім», — деді ол. Әли болса, сол сөзді басқаша қабылдағанын айтты. Үшеуі де бір оқиғаны әр қырынан көріп тұрған еді. Мұғалім тәртіпті ойлады, бала намысына тиген сөзді сезінді, ата-ана баласының қорғансыз қалғанын уайымдады.
Кездесуден шыққанда Динара: «Демек, ешкім өтірік айтпаған шығар», — деді. Ерлан басын изеді.
— Бірақ бәрі бірдей дұрыс түсінген жоқ.
— Иә. Шындықты айту бір бөлек, оны екінші адамның қалай қабылдағанын түсіну бір бөлек екен.
Осы оқиғадан кейін олардың үйінде жаңа бір әдет пайда болды: дау туған кезде бірден үкім шығармай, алдымен «Сен мұны қалай көрдің?» деп сұрайтын болды. Бұл сұрақ кейде әңгімені жеңілдетті, кейде керісінше, бұрын айтылмаған ауыр сезімдерді сыртқа шығарды. Бірақ олар енді үнсіздікті келісім деп, ашуды жек көру деп, шаршауды немқұрайдылық деп бірден қабылдамауға тырысты.
Адамдардың әрқайсысы өмірге өз терезесінен қарайды. Бір терезеге таңғы күн түссе, екіншісіне сол мезетте көлеңке түсуі мүмкін. Біреу үшін үнсіздік — сабыр, екіншісі үшін — суықтық. Біреу үшін сын — қамқорлық, екіншісі үшін — қорлау. Біреу кешірім сұрауды әлсіздік санайды, біреу оны адамдықтың белгісі деп біледі. Сондықтан біз өз көзімізбен көргенді бүкіл ақиқаттың өзі деп қабылдауға асықпауымыз керек.
Дегенмен «әр адамның өз шындығы бар» деген сөз бәрінің пікірі бірдей дұрыс дегенді білдірмейді. Ақиқат пен жеке көзқарас — екі бөлек ұғым. Адамның сезімі шынайы болуы мүмкін, бірақ сол сезімге сүйеніп жасаған қорытындысы қате болуы ықтимал. Біреудің реніші — оның жан дүниесіндегі шындық; алайда ол реніш өзгені кінәлі деп жариялауға жеткілікті дәлел емес. Түсінуге ұмтылу әділеттен бас тарту емес. Керісінше, әділетке асықпай, байыппен жетудің жолы.
Кейде бізге қарсы тұрған адам қасақана жамандық ойлаған жоқ, тек біз көрмеген нәрсені көрген шығар. Кейде оның әрекеті шынымен орынсыз болуы мүмкін. Мұндайда да өзгенің уәжін тыңдау қателікті ақтау емес. Бұл — оқиғаны толық көруге талпыныс. Ал толық көрмей тұрып шығарылған үкім көбіне адамның өз ашуына қызмет етеді.
Кешкісін Ерлан мен Динара балконда шай ішіп отырды. Қала баяу түнге ауысып, терезелердегі жарықтар бірінен соң бірі жанды. Динара күйеуіне қарап:
— Бұрын мен сені түсінемін деп ойлайтынмын. Қазір түсіну деген бір рет танып қою емес екенін білдім, — деді.
Ерлан кесесін үстелге қойды.
— Мен де сені білемін деп жүріп, күн сайын өзгеріп жатқан көңіліңді байқамаппын.
Екеуі үнсіз қалды. Бұл жолғы үнсіздік бұрынғыдай қабырға емес еді. Ол — бір-бірінің сөзін ой елегінен өткізуге берілген тыныс болатын.
Өмірде әркім өз шындығын арқалап жүреді. Бірақ адамдықтың өлшемі — сол шындықты өзгеге күштеп мойындатуда емес, өзгенің шындығын тыңдай алуда. Біз біреуді түсінген сайын оның барлық ісін мақұлдамаймыз; тек оның да өз тарихы, өз қорқынышы, өз үміті бар екенін мойындаймыз. Ал кейде дәл осы мойындау үлкен даудың бетін қайтарып, алыстап кеткен адамдардың арасынан қайтадан жол ашады.
Өйткені бір-бірімізді жеңу үшін емес, түсіну үшін сөйлескен күні ғана шындықтың жалғыз адамның қолында тұрмайтынын аңғарамыз.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
