Ауылдың шетіндегі ескі мектептің ауласында үш мұғалім әңгімелесіп отыр еді. Күздің қара суығы сезілгенімен, күн сәулесі әлі де жер бетін жылытып тұрған. Мектеп терезелерінен балалардың дауысы естіліп, қоңыраудың үні анда-санда тыныштықты бұзып қояды.
Үшеуінің де ұстаздық жолы бір болғанымен, мінездері үш түрлі еді. Бірі қаталдықты тәртіптің тірегі санайтын, екіншісі баланың жүрегіне жол таппай білімнің бойға сіңбейтінін айтатын, үшіншісі екеуінің де сөзін тыңдап, көбіне үнсіз отыратын.
Сол күні әңгіме тағы да әркімнің өз ұстанымын дұрыс санауынан басталды.
— Қазіргі жастардың тәрбиесі әлсіреп барады. Мұның бәрі талаптың жоқтығынан. Балаға қатал болмасаң, басыңа шығып алады, — деді алғашқысы.
— Қаталдықпен бәрін шеше алмайсың. Бала темір емес қой. Оның да жаны бар. Алдымен түсіну керек, — деп қарсы жауап қатты екіншісі.
— Екеуің де бір-біріңді тыңдамайсыңдар. Әрқайсың өз әдістеріңді ғана дұрыс көресіңдер, — деді үшіншісі.
Бірінші мұғалім қабағын түйді.
— Мен отыз жылдық тәжірибеммен айтып отырмын. Өз әдісімнің нәтижесін көрдім. Сондықтан өзгелердің жолына қарағанда, менің жолым әлдеқайда дұрыс.
Екінші мұғалім жымиып қойды.
— Өз жолыңды дұрыс санауың түсінікті. Бірақ басқаның жолын қате деуге асықпа.
— Сонда бәрінің айтқаны дұрыс па? — деді алғашқысы сәл ашуланып.
Үшінші мұғалім орнынан тұрып, мектеп ауласындағы әртүрлі ағаштарға көз салды. Бірі биік өсіпті, бірі аласа, енді бірі бұтағын жан-жаққа жайыпты. Бірақ бәрі де бір топырақтан нәр алып тұрған.
— Мына ағаштарға қараңдаршы. Қайсысы дұрыс өсіп тұр? — деді ол.
— Әрқайсысы өз табиғатына қарай өсіп тұр ғой, — деді екіншісі.
— Ендеше, неге адам баласының бәрі бірдей ойлап, бірдей әрекет етуі керек деп талап етеміз?
Екеуі үнсіз қалды.
Бірнеше аптадан кейін мектепке жаңа директор тағайындалды. Ол келген бойда ұжымдағы әртүрлі көзқарастарды бір арнаға түсіруді мақсат етті. Жиналыстарда бір әдісті мақтап, екінші әдісті жақтырмайтынын ашық білдірді. Оның ойынша, ұжымда бір ғана бағыт болуы керек, ал өзгеше пікір айтатындар ортақ тәртіпке бағынуға тиіс еді.
Басында ешкім қарсыласпады. Бірақ уақыт өте келе ұстаздар арасындағы бұрынғы еркін әңгіме сиреді. Бірі екіншісінің сабағына кіргісі келмеді, бірі өз тәжірибесімен бөлісуден қалды. Тіпті үзілісте де адамдар шағын топтарға бөлініп, әркім өзіне ұқсайтындармен ғана араласатын болды.
Бір күні директор үш мұғалімді кабинетіне шақырды.
— Мектептің беделі үшін бәріміз бір әдіспен жұмыс істеуіміз керек. Менің ұстанымым осы. Басқа жол іздеудің қажеті жоқ, — деді ол.
Алғашқы мұғалім басын изеді. Өйткені оның ойы директордың сөзімен үндесетін. Екінші мұғалім үндемеді. Үшінші мұғалім біраз ойланып барып сөз бастады.
— Бір мақсатқа қызмет ету үшін міндетті түрде бірдей әдіс қолдану керек пе?
— Әрине. Бірлік дегеніміз — бір бағытта болу.
— Дұрыс айтасыз. Бірақ бір бағытта болу мен бір қалыпқа түсу екі бөлек нәрсе емес пе?
Директор оған тіксіне қарады.
— Сонда сіз менің шешіміме қарсысыз ба?
— Мен шешімнің өзіне емес, оның шегіне күмәнданып отырмын. Ұжымның мақсаты — балаға білім беру. Бір ұстаз тәртіп арқылы нәтижеге жетеді, екіншісі мейірім арқылы баланың қабілетін ашады. Екеуінің де еңбегі нәтижелі болса, неге біреуінің жолын жоққа шығаруымыз керек?
— Сонда әркім білгенін істей берсін дейсіз бе?
— Жоқ. Әркімнің өз жолы болғанымен, бәрімізге ортақ талап бар. Заңды, әдепті, кәсіби жауапкершілікті ешкім аттап өте алмайды. Бірақ сол шеңбердің ішінде әркімнің табиғатына, қабілетіне сай жұмыс істеуіне мүмкіндік берген жөн.
Директор жауап қатпады.
Арада бір ай өткенде мектепте күтпеген жағдай болды. Оныншы сыныптың оқушысы Әли сабаққа келмей қойды. Бұрын үздік оқыған баланың соңғы уақытта үлгерімі төмендеп, мұғалімдермен де жиі сөзге келетін әдет тапқан. Бірнеше ұстаз оны тәртіпсіздікке балап, қатаң шара қолдануды ұсынды.
Алғашқы мұғалім де сол пікірде болды.
— Мұндайға жол берсек, өзгелер де соны қайталайды. Тәртіп бәрінен жоғары тұруы керек.
Екінші мұғалім баланың үйіне баруды ұсынды. Бірақ директор бұған уақыт жоғалтудың қажеті жоқ деп санады.
Сол күні үшінші мұғалім Әлидің үйіне өзі барды. Есікті анасы ашты. Көзінің айналасы ісіңкі, жүзінде ұйқысыз түндердің табы бар екен.
— Балам соңғы күндері әкесінің жағдайына алаңдап жүр. Әкесі жұмыссыз қалды. Үйде берекеміз кетіп еді. Мектепке баруға да зауқы соқпай жүр, — деді анасы.
Мұғалім көп сұрақ қоймады. Әлимен ұзақ сөйлесті. Баланың ішіндегі өкпе мен қорқыныш бірте-бірте сыртқа шықты. Ол өзін ешкім түсінбейтіндей сезініп жүргенін айтты.
Келесі күні мұғалім бұл жағдайды директорға жеткізді.
— Баланың тәртібін түзету керек екені рас. Бірақ оның неге өзгергенін де түсінуіміз қажет. Кейде біз сыртқы әрекетке қарап үкім шығарамыз да, сол әрекетті тудырған себепті байқамай қаламыз.
Алғашқы мұғалім ойланып қалды.
— Мен оны еркелікке балап жүр едім…
— Сіз тәртіптің маңызын дұрыс айтасыз. Бірақ меніңше, тәртіп те түсіністікпен ұштасқанда ғана нәтижелі болады, — деді екінші мұғалім.
Бұл жолы ешкім ешкімнің сөзін теріске шығармады.
Әли бірте-бірте сабаққа оралды. Алғашқы мұғалім оған қосымша тапсырма беріп, оқу үлгерімін қалпына келтіруге көмектесті. Екінші мұғалім баланың өзіне деген сенімін қайтаруға күш салды. Үшінші мұғалім екеуінің арасындағы байланысты үйлестіріп отырды.
Үш түрлі мінез, үш түрлі тәсіл бір баланың болашағына қызмет етті.
Сол оқиғадан кейін мектеп ұжымындағы қарым-қатынас өзгере бастады. Бұрын өз әдісін ғана дұрыс көрген мұғалім енді әріптестерінің тәжірибесіне де назар аударатын болды. Ол өзінің қаталдығынан бас тартқан жоқ. Тек қаталдықтың да шегі болатынын түсінді.
Бір күні үшеуі тағы да мектеп ауласында кездесті. Күздің соңғы жапырақтары жерге түсіп, ағаштардың бұтақтары жалаңаштанып қалыпты.
— Білесіңдер ме, — деді алғашқы мұғалім, — бұрын мен өз жолыммен жүрмейтін адамды қателесіп жүр деп ойлайтынмын. Қазір олай ойламаймын. Бірақ өз ұстанымымнан да бас тартқым келмейді.
— Бас тартудың қажеті жоқ, — деді екіншісі. — Адам өзіне жақын жолды сүйсе, сол жолмен жүруге тырысса, оның несі айып?
Үшіншісі екеуіне қарап күлді.
— Мәселе өз жолыңды сүюде емес. Мәселе сол жолды жалғыз дұрыс жол деп жариялауда екен.
Біраз үнсіздік орнады.
— Сонда адамның өз пікірін қорғауға құқығы бар, бірақ өзгелердің пікірін жоққа шығаруға құқығы жоқ па? — деді алғашқысы.
— Өз пікіріңді дәлелмен қорға. Бірақ өзгенің ниетіне күмән келтіріп, еңбегін жоққа шығарма. Біреудің жолын тарылту арқылы өз жолың кеңеймейді, — деді үшіншісі.
Адамдардың табиғаты бірдей емес. Бірі сөзбен ұғады, бірі іспен түсінеді. Бірі терең ойға беріліп, тыныштықты қалайды, енді бірі ортаның бел ортасында жүріп, көпке қызмет етуді ұнатады. Біреуінің бойына батылдық дарыса, екіншісіне сабыр жарасады. Бірі алға бастайды, бірі тереңдете түседі. Осындай алуандық болмаса, қоғамның тынысы да тарылар еді.
Адам өзіне жақын жолды таңдауға, сол жолды сүюге және оның өркендеуіне еңбек етуге құқылы. Бірақ өзінің таңдауы өзгелердің таңдауынан биік тұруы керек деген сөз емес. Өз ісін жақсы көру — табиғи қасиет, ал өзгенің ісін жек көру — сол сүйіспеншіліктің шектен шыққан көрінісі.
Өмірде мұны талай рет көреміз. Бір дәрігер өз мамандығын ең абыройлы кәсіп санайды. Бір ұстаз адам тағдырын білім өзгертеді деп сенеді. Бір құрылысшы елге еңбегімен із қалдыруды мақсат етеді. Әрқайсысы өз орнында дұрыс. Бірақ дәрігер ұстазды, ұстаз құрылысшыны қажетсіз деп айта алмайды. Өйткені қоғам бір мамандықпен, бір мінезбен немесе бір ғана қабілетпен қалыптаспайды.
Тіпті бір отбасындағы адамдардың өзі бір-біріне ұқсамайды. Әкесі үнемшіл, баласы жомарт болуы мүмкін. Анасы сабырлы, қызы қызба мінезді болуы мүмкін. Бірі шешімді тез қабылдайды, екіншісі ұзақ ойланады. Бірақ осы айырмашылықтар оларды бір-біріне жат етпеуі керек. Керісінше, бірінің кемшілігін екіншісі толықтырып, ортақ өмірдің жүгін бірге көтергенде ғана отбасының берекесі артады.
Адамдар арасындағы үлкен қателіктің бірі — өзіне ұқсамайтын жанды өзіне қарсы адам деп қабылдау. Пікірдің әртүрлілігі дұшпандықтың белгісі емес. Кейде бір мәселеге әр қырынан қарау шындықты тереңірек тануға көмектеседі. Тек сол айырмашылықты тартысқа айналдырмай, өзара құрметті сақтай білу қажет.
Бірлік дегеніміз — бәрінің бірдей сөйлеуі, бірдей ойлауы, бірдей әрекет етуі емес. Бірлік — әртүрлі адамдардың ортақ құндылықтарды қадірлеп, бір-бірінің қадірін түсірмей, бір мақсат жолында қызмет ете білуі.
Ағаштардың бәрі бірдей биіктікке өспейді. Бірақ тамыры бір топырақтан нәр алса, бір бақтың көркін келтіре алады. Адамдардың да жолы әртүрлі болғанымен, жүрегінде құрмет, ниетінде тазалық, ісінде жауапкершілік болса, олардың айырмашылығы қоғамды бөлмейді, қайта байытады.
Өз жолыңды сүй, бірақ өзгенің жолына тас атпа. Өйткені сенің жолыңның қадірі өзгенің жолын қаралаумен артпайды. Ал кеңдік — өзгеге орын бере білген жүректен басталады.
