Философиялық-психологиялық әңгіме
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Шөлдің шеті көрінбейтін. Күн көкжиектен көтерілген сайын құмның түсі сарғыштанып, айналадағы дүние отқа қызған табадай ыси бастады. Керуен жолының ізі бірде анық көрініп, бірде жел ұшырған құмның астында жоғалып жатты. Бұл далада адасқан адамға бағыт көрсететін белгі де, жолаушыны паналататын үй де сирек еді. Адамның өзінен басқа ешкімге сенім арта алмайтын сияқты көрінетін.
Сол шөлді екі жолаушы кесіп өтуге шықты. Екеуінің де жолға шығардағы ниеті бір болғанымен, өмірге деген көзқарастары екі түрлі еді.
Біріншісі – сабырлы, көп сөйлемейтін, әр нәрсеге ойлана қарайтын адам. Екіншісі – өз күшіне сенетін, ешкімге тәуелді болуды намыс санайтын тәкаппар жан болатын.
Жолға шыққан алғашқы күндері екеуі қатар жүрді. Алайда шөлдің аптабы күшейіп, су азайып, жол қиындаған сайын олардың мінездері де айқындала бастады.
Бір күні сабырлы жолаушы керуен жолының бойындағы бір тайпаның көсеміне жолығып, оның атын атап, қамқорлығына кірді. Көсем оған арнайы белгі беріп, өз атымен жүріп-тұруға рұқсат етті.
— Енді қайда барсаң да, менің атымды ата. Жолыңда кездескендер сені жатсынбасын. Қажетің болса, адамдарға менің аманатымды жеткіз, — деді ол.
Жолаушы басын изеп, алғысын айтты.
Ал екіншісі мұны естігенде жымиды.
— Өз аяғыммен жүре алатын адамға біреудің атын жамылудың қажеті қанша? Мен өз күшіме сенемін. Біреудің есімімен күн көргенше, өзіме өзім қожа болғаным артық, — деді.
Сабырлы жолаушы оның сөзін бөлмеді. Тек үнсіз ғана жолға жиналды.
Арада көп уақыт өтпей, екеуінің жолы екіге айырылды.
Қамқорлыққа кірген жолаушы қай ауылға барса да, көсемнің атын атады. Жол торыған қарақшылар алдынан шыққанда да:
— Мен пәлен көсемнің атынан жүрмін, — деді.
Қарақшылар оның қолындағы белгіге қарап, жолын бөгемеді. Бір ауылдың шетіне жетіп, түнейтін орын іздегенде де сол есімді атады. Үй иелері оны төрге шығарып, алдынан ас қойды. Қажет болғанда көмек көрсетті, жол көрсетіп, су берді.
Ол өзін әлсіз сезінген жоқ. Өйткені арқа сүйейтін күші өзінің қолында емес, өзінен әлдеқайда қуатты біреудің беделінде екенін білетін.
Ал екінші жолаушының жағдайы мүлде басқаша еді.
Бірде қарақшылар жолын кесті. Бірде су іздеп жүріп, сусыз қалған құдыққа кезікті. Бірде түнейтін жер таппай, ашық аспан астында бүрісіп шықты. Кездескен адамдардың әрқайсысына өзін түсіндіруге, әркімнен көмек сұрауға мәжбүр болды.
Күндіз шөлдің ыстығынан, түнде белгісіз қауіптен қорықты. Қалтасындағы азын-аулақ дүниесі таусылған сайын тәкаппарлығы да кеми берді. Кеше ғана ешкімге мұқтаж емеспін деген адам бүгін бір жұтым су үшін алақан жаятын халге түсті.
Бір күні құм төбенің басында отырып, алыстан көрінген керуенге көз салды. Керуеннің алдында таныс адам келе жатты. Ол – баяғы сабырлы жолаушы еді. Оның жүзінде шаршағандық болғанымен, үрей жоқ. Жолдастары оны құрметтеп, қажетіне қарай көмектесіп келеді.
Тәкаппар жолаушы басын төмен салды. Өзінің күшіне сенгені рас еді. Бірақ сол күшінің шегі бар екенін енді ғана түсінгендей болды.
Адам да – жолаушы
Адамның ғұмыры да осы шөлдегі сапарға ұқсайды.
Біз дүниеге келген сәттен бастап жолға шыққан жолаушымыз. Алдымызда не күтіп тұрғанын білмейміз. Қай жерде қуанышқа, қай жерде қайғыға, қай жерде сынаққа кездесетініміз белгісіз. Қанша бай болсақ та, қанша білім жинасақ та, адам баласының мүмкіндігі шектеулі.
Кейде өзімізді бәріне қабілетті сезінеміз. Ақылымызға, күшімізге, мал-мүлкімізге, атақ-абыройымызға сүйенеміз. Бірақ өмірдің бір ғана күтпеген бұрылысы сол сенімдеріміздің қаншалықты әлсіз екенін көрсетіп береді.
Адамның ең үлкен қателігі – өзінің әлсіз екенін білмегендігі емес, әлсіз екенін біле тұра, шексіз күш иесін қажетсінбейтіндей өмір сүруі.
Өйткені бізге қарсы тұратын қиындықтар да, қанағаттандыруға тиісті қажеттіліктер де шексіз. Ал адамның күші мен ғұмыры шектеулі.
Сонда адам неге сүйенуі керек?
Осы сұрақтың жауабын табиғаттың өзінен іздеп көрейік.
Кішкентай ғана тұқымды алайық. Оның ішінде болашақта жайқалатын алып ағаштың мүмкіндігі жасырынған. Ол қатты топырақтың астына түседі. Үстінен ауыр топырақ басады. Бірақ кішкентай өскін жердің қабатын жарып шығып, күнге қарай бой түзейді. Кейін бұтақ жайып, жапырақ шығарып, жеміс береді.
Сол кішкентай тұқым алып ағаштың жүгін қалай көтерді? Оның бойындағы күш қайдан келді?
Жер астындағы ағаш тамырлары да сондай. Жібектей нәзік тамырлар қатты тастың арасынан жол табады. Күннің аптап ыстығында жұқа жапырақтар қурап кетпей, жасыл қалпын сақтайды. Қыстың ызғарынан кейін көктемде қайтадан бүршік атады.
Адам баласы кейде табиғаттың осы қарапайым көріністеріне күн сайын қарап жүріп, олардың астарындағы ғажайып үйлесімді байқамайды.
Бір талдың бұтағында піскен алманы көреміз де, оның қалай пайда болғанын ойламаймыз. Бір стақан сүт ішеміз де, оның қандай күрделі жаратылыс үдерісінің нәтижесі екенін елемейміз. Дастарқандағы нанды жейміз, бірақ сол нанға айналған дәннің топырақтан қалай өсіп шыққанын, қанша адамның еңбегі мен қаншама табиғи құбылыстың үйлесім тапқанын ұмытып кетеміз.
Әр нәрсенің сыртқы көрінісіне үйреніп алғанымыз соншалық, оның ішкі сырын көруге құлқымыз болмайды.
Бағбанның жауабы
Бірде ауылдағы қарт бағбан немересімен бірге бақша аралап жүрді. Немересі ағаш түбіндегі топырақты теуіп ойнап, бұтақтағы алманы жұлып алды.
— Ата, мына ағаштың жемісін кім өсірді? — деп сұрады ол.
— Мен суардым, балам, — деді қарт.
— Онда алманы сіз жасадыңыз ба?
Қарт күлімсіреді.
— Мен ағашқа су құйдым. Түбін қопсыттым. Қураған бұтағын кестім. Бірақ алманың дәмін өзім жасаған жоқпын.
— Онда оны кім жасады?
Қарт немересінің қолындағы алманы алып, алақанына салды.
— Сен осы алманың ішінде қанша түрлі дәм бар екенін білесің бе? Тәттілігі бар, шырыны бар, иісі бар. Сыртындағы қабығы, ішіндегі дәні, түсі — бәрі өз орнында. Мен оның бәрін қалай жасаймын? Мен тек бағбанмын, балам. Жаратылған нәрсеге күтім жасаймын.
Немересі алманы тістеп, біраз үнсіз қалды.
— Сонда сіз ештеңе істемедіңіз бе?
— Неге істемедім? Еңбектендім. Бірақ еңбегімнің шегін де білемін. Адам өзіне тиесілі істі атқаруы керек. Ал қолынан келмейтін нәрсені өзімдікі деп иемденбеуі керек.
Қарт осыны айтқанда, немересінің басынан сипады.
— Есіңде болсын, балам, біреудің жасаған жақсылығын көргенде, сол жақсылықтың түпкі иесін де ұмытпа.
Игіліктің қайнары
Адам өміріндегі ең үлкен рухани байлықтардың бірі – осыны түсіне білу.
Біз біреуге көмектесеміз, біреуге ас береміз, біреуге жол көрсетеміз. Бірақ сол жақсылықтың өзін де өзіміздің жеке меншігіміздей көрмеуіміз керек. Өйткені адамға берілген мүмкіндік, қолындағы дүние, ақыл мен қабілет те белгілі бір жауапкершілікті бірге алып келеді.
Бергенде – өзіңнің жомарттығыңды көрсету үшін емес, жақсылықтың жалғасуына себепкер болу үшін бер. Алғанда – біреудің қолындағы дүниені ғана емес, оның артындағы игілікті де бағалай біл.
Өмірде бізге дәм ұсынатын адамдар көп. Диқандар, бағбандар, малшылар, наубайшылар, дәрігерлер, мұғалімдер, құрылысшылар… Әрқайсысы өз еңбегімен тіршіліктің бір бөлшегін толықтырады. Олардың еңбегін бағалау – адамдық парыз.
Алайда сол адамдарды құрметтей отырып, бүкіл игіліктің бастауын да ұмытпау қажет.
Бір патшаның қымбат сыйлығын жеткізген кедей адамға алғыс айтып, сыйлықтың иесін мүлде елемеу қандай орынсыз болса, бізге жақсылық жасаған себептерге ғана байланып, сол жақсылықтың түпкі қайнарын ұмыту да сондай орынсыз.
Жолдың мәні
Бір күні әлгі екі жолаушының жолы қайта түйісті.
Бұл жолы тәкаппар жолаушы бұрынғыдай емес еді. Киімі тозған, жүзі жүдеу, көзі шаршаңқы. Ол бұрынғы серігіне ұзақ қарап тұрды.
— Сен қалайша осыншама қиын жолдан аман өттің? — деп сұрады.
— Мен өзіме ғана сеніп шыққан жоқпын, — деді екіншісі.
— Сонда сенің күшің менен артық болғаны ма?
— Жоқ. Менің де күшім сенікінен артық емес. Тек өз күшімнің шегін білдім.
— Мен де күшіме сендім. Бірақ ол мені жарты жолда тастап кетті.
Сабырлы жолаушы оның иығына қолын қойды.
— Адамның өз күшіне сенуі жаман емес. Бірақ өз күшін бәріне жеткілікті санауы қауіпті. Бізге берілген қабілетті пайдалануымыз керек, алайда сол қабілеттің қайдан келгенін ұмытпауымыз керек.
— Енді мен не істеуім керек?
— Жолға шыққанда өзіңе кімнің атынан жүргеніңді есіңе түсір. Сонда сен әр кездескен адамнан көмек сұрап жалтақтамайсың, әр қиындықтың алдында да дәрменсіз күйге түспейсің.
Екеуі біраз үнсіз жүрді.
Күн еңкейіп, шөлдің үстіне ұзын көлеңкелер түсті. Құм арасынан соққан самал ыстықты аздап басқандай болды. Тәкаппар жолаушы алғаш рет айналасына қорқынышпен емес, ойлы көзбен қарады.
Ол енді жолдың ұзақтығынан емес, осы уақытқа дейін өзіне сүйеніш болған нәрсені дұрыс түсінбегенінен қиналды.
Адамның күнделікті өмірінде де осындай бір қарапайым тәртіп бар.
Бір істі бастарда оның қайдан берілген мүмкіндік екенін ойлау; бір нәрсені қолға алғанда оны кімнің игілігіне жарату керектігін түсіну; ал істі аяқтағанда қол жеткізген нәтижеге шынайы ризашылық білдіру.
Бұл үш ұғым адамды өзімшілдіктен сақтайды.
Біріншісі – еске алу. Екіншісі – шүкіршілік. Үшіншісі – ойлану.
Адам таңертең көзін ашқанда, тағы бір күннің берілгенін сезінсе, оның әр сәтіне немқұрайды қарамайды. Ал алдындағы асты жай ғана тамақ деп емес, қаншама себептің тоғысуынан келген несібе деп қабылдаса, ысырапқа жол бермейді. Қолындағы дүниенің қадірін түсінген адам оны өзгемен бөлісуді де үйренеді.
Бір үзім нанның қадірін білу үшін аш қалу міндетті емес. Бір адамның жақсылығын бағалау үшін одан айырылу міндетті емес. Денсаулықтың бағасын түсіну үшін ауру күту де шарт емес.
Кейде адамға жетіспейтіні – жаңа дүние емес, қолындағы дүниеге жаңаша қарайтын көзқарас.
Өйткені ризашылық – қолда барға қанағат ету ғана емес. Ол – өмірдің әрбір игілігінен мән көре білу.
Ал ойлану – сол игіліктің сыртқы көрінісіне тоқтап қалмай, оның түпкі сырын іздеу.
Сол күні екі жолаушы шөлден бірге өтті.
Бірі жолдың басында-ақ өзіне сүйеніш іздеген еді. Екіншісі ұзақ адасқаннан кейін ғана сүйеніштің қадірін түсінді.
Бірақ олардың алдынан әлі талай жол шығатын. Өйткені адам өмірінің сапары бір шөлден өтіп, екінші шөлге жетумен аяқталмайды. Әр күн – жаңа сынақ, әр мүмкіндік – жаңа жауапкершілік.
Ең бастысы, адам өзін осы дүниенің жалғыз иесі санамауы керек. Ол – қолындағы игілікті сақтаушы, жақсылықты жалғастырушы, өмірдің мәнін іздеуші жолаушы.
Біреуге ас ұсынсаң, оны өзіңнің байлығың деп емес, саған сеніп тапсырылған несібе деп ұсын. Біреуден жақсылық көрсең, сол адамды құрметте, бірақ жақсылықтың қайнарын да ұмытпа. Бір істі бастасаң, өзіңнің күшіңе ғана арқа сүйеме; ал аяқтағанда, еңбегіңді бағалай отырып, қолда бар мүмкіндіктің қадірін біл.
Себебі адамның шынайы күші бәрін жалғыз өзі атқара алуында емес, өзінің кім екенін, мүмкіндігінің қайдан басталып, қай жерде шектелетінін түсінуінде.
Өмір – өз күшіңді дәлелдеуге берілген жарыс емес. Өмір – саған сеніп тапсырылған игіліктердің қадірін танып, соларды аманатқа адал жұмсай білу сапары.
