Философиялық-психологиялық повесть
ПРОЛОГ. ТҮНГІ СҰРАҚ
Түнгі үште қала басқаша көрінеді. Күндізгі қарбалас басылып, көшедегі көліктер сирегенімен, терезелердегі жарық әлі сөнбеген. Бір үйде сәби жылап жатса, екіншісінде біреу жұмыс істеп отыр. Тағы бір терезенің ар жағында ұйқысы қашқан адам төбеге қарап жатқан шығар.
Әлихан да солардың бірі еді.
Ол терезе алдында біраз тұрды. Қолындағы телефонындағы хабарламаларды бірінен соң бірін ашып, оқымай-ақ жауып отырды. Біреулер туған күнмен құттықтаған, біреулер пікір жазған, тағы біреулер ертеңгі кездесуді еске салған. Бәрі қалыпты. Бірақ сол қалыпты тіршіліктің ішінде өзін бөтен адамдай сезінді.
Телефонды үстелге қойды.
Бөлме тып-тыныш болып қалды.
— Адамдар сонша асығып қайда барады екен? — деді ол өзіне.
Жауап күткен жоқ. Соңғы кезде сұрақ қоюды әдетке айналдырғанымен, жауап табуға келгенде дәрменсіз еді.
Үстел үстінде көптен бері ашылмаған қоңыр мұқабалы дәптер жатты. Әлихан оны қолына алып, шаңын сүртті. Бірінші беті бос екен. Қаламын алып, біраз ойланып отырды да, былай деп жазды:
«Адам бүкіл өмірін дүниені тануға арнайды. Бірақ бір күні өзіне мүлде бейтаныс екенін аңғарады».
Осы сөйлемді жазған соң қаламын қойды.
Ол кезде Әлихан өзінің өмірінде бір өзгеріс басталғанын сезбеген еді. Тек бұрын жауап бермей келген сұрақтар енді тыныштық бермейтін.
БІРІНШІ ТАРАУ. БӘРІ БАР, БІРАҚ…
Әлихан қырық тоғыз жаста болатын. Қарапайым өмір сүрді деуге келмес, жетістікке жеттім деуге де толық негіз бар еді. Жоғары білім алған, жұмыс істеген, отбасын құрған. Өз күшімен баспана алып, балаларын өсірген. Жастық шағында армандаған дүниелерінің біразы орындалған.
Сырт көзге оның өмірінде шағымданатындай ештеңе жоқ.
Бірақ адамның ішкі жағдайын сыртқы дүниемен өлшеу қиын.
Соңғы жылдары Әлиханның көңілі жиі құлазып жүретін болды. Таңертең жұмысқа асықпайды, кешке үйге келгенде ешкіммен сөйлескісі келмейді. Кейде бір бөлмеде отырып-ақ жақындарынан алыстап кеткендей сезінетін.
Бір күні университеттегі досы Марат хабарласты.
— Қайда жоғалып кеттің? Кездеспегелі біраз болды ғой.
— Жұмыс, үй… Күнделікті тірлік.
— Онда бүгін кешке кездесеміз. Қарсы болмасаң, мен шақырамын.
Олар қала ортасындағы шағын дәмханада кездесті.
Марат бұрынғы қалпында. Дауысы қатты, күлкісі еркін. Қымбат сағатын үстел үстіне қойып, телефонын қайта-қайта тексереді.
— Қалайсың? — деді ол. — Түрің шаршаңқы көрінеді.
— Жаман емеспін.
— «Жаман емеспін» деген сөздің өзі біртүрлі естіледі. Не болды?
Әлихан иығын көтерді.
— Кейде өмірімде бір нәрсе жетіспейтін сияқты.
— Ақша ма?
— Жоқ.
— Жұмыс па?
— Ол да емес.
— Онда не?
Әлихан біраз үнсіз отырды.
— Білмеймін. Бәрі бар сияқты. Бірақ көңілім орнына түспейді.
Марат күліп жіберді.
— Сенің мәселең — тым көп ойланатының. Адамға нақты мақсат керек. Жақсы көлік ал, демалысқа шық, жаңа кәсіп баста. Сонда басың босамайды.
— Ал мақсаттың бәріне жеткен соң ше?
— Тағы мақсат қоясың.
— Оның да мәні болмаса ше?
Марат кесесін үстелге қойды.
— Әй, досым, сен өмірді қиындатып жібересің. Біз жас емеспіз. Қолымызда барды бағалап, қалған өмірді жақсы өткізу керек.
Әлихан досына қарсы ештеңе айтпады. Марат жаман адам емес. Көмек керек болса, бірінші болып жететіндердің бірі. Тек ол өмірге басқаша қарайтын.
Үйіне қайтып бара жатқанда жол бойындағы үлкен экраннан жарнама көрінді. Қымбат үй, жаңа көлік, теңіз жағасында күліп тұрған отбасы. Экранның төменгі жағында: «Өзің армандаған өмірді сүр!» деген жазу тұр.
Әлихан бағдаршамның қызыл шамында тоқтап, жарнамаға қарады.
Ол да бір кезде осындай өмірді армандаған. Бірақ қазір сол арманының орындалған-орындалмағанынан гөрі, неге сонша жыл бойы асыққанын түсінгісі келетін.
ЕКІНШІ ТАРАУ. БЕЛГІСІЗ БОЛАШАҚ
Бірнеше күннен кейін ол қала сыртына жалғыз шықты.
Көлігін жол жиегіне тоқтатып, далаға беттеді. Көкжиек ашық. Алыстағы төбелердің ар жағында күн еңкейіп барады.
Әлихан осындай жерлерде ой жинақтайтын.
Ол болашағын елестетуге тырысты. Бір жылдан кейін қайда болады? Бес жылдан соң ше? Он жылдан кейін денсаулығы қандай болады? Балалары өз алдына кеткенде, үйде кім қалады?
Ойдың ұшығы бірінен екіншісіне жалғасып, ақыры өзіне ұнамайтын тұсқа келіп тірелді.
Адам қанша жоспар құрса да, ертеңіне кепілдік бере алмайды.
Ол жерден бір тас алып, алдына қарай лақтырды. Тас шөптің арасымен домалап барып тоқтады.
— Біз де осылай жүріп барамыз ба? — деді ол.
Жел ғана естіді.
Әлиханның қорқынышы өлімнің өзінен гөрі белгісіздіктен еді. Ертең не болатынын білмеу, жақындарының тағдырына жауап бере алмау, бір күні бәрін тастап кетуге мәжбүр болу…
Осы ойлар оны мазалайтын.
Бір кезде әкесінің айтқан сөзі есіне түсті.
«Балам, өмірде бәрін алдын ала білу мүмкін емес. Бірақ қандай жағдай болса да, адамдығыңнан айырылма».
Әкесі бұл сөзді қай кезде айтқанын Әлихан есіне түсіре алмады. Бәлкім, бала кезінде. Бәлкім, студенттік шағында.
Бірақ сол сөздің салмағын енді ғана сезінгендей болды.
Ол көлігіне қайта отырды. Үйіне қайтар жолда әкесіне телефон шалмақ болып еді, кейінге қалдырды.
«Ертең хабарласармын», — деді іштей.
Бұл оның әдеттегі кейінге қалдыруы еді.
ҮШІНШІ ТАРАУ. ТАБИҒАТТЫҢ ҮНСІЗДІГІ
Келесі аптада Әлихан тауға барды.
Ол табиғат аясында жүргенді жақсы көретін. Қаладағы шудан алыстап, таза ауа жұтса, ойы да реттелетіндей көрінетін.
Бұл жолы да солай болар деп ойлаған.
Алайда тау етегіне жеткенде ауа райы күрт өзгерді. Аспанды қара бұлт басып, жел күшейді. Жаңбыр аяқ астынан құйып кетті.
Әлихан жақын маңдағы жартастың ықтасын жағына өтті. Су киімінің жеңіне сіңіп, аяқ астындағы топырақ езіліп жатты.
Ол айналасына қарады. Табиғат ешкімнің көңіл күйіне қарамайды екен. Адамның кім екені, не ойлап жүргені, қанша жаста екені оған бәрібір. Дауыл басталса, басталады. Жаңбыр жауса, жауады.
Әлихан осыны бұрын да білетін. Бірақ дәл сол сәтте өзгеше сезінді.
Ғылым табиғаттың көптеген құпиясын ашты. Адамдар найзағайдың себебін, жаңбырдың қалай пайда болатынын, жер сілкінісінің ерекшелігін зерттеді. Бірақ құбылыстың қалай жүретінін білу мен оның түпкі мәнін түсіну бір нәрсе емес сияқты.
Ол телефонын алып, Маратқа қоңырау шалды.
— Не істеп жүрсің? — деді досы.
— Таудамын.
— Қайтадан жалғыз ойға кетіп қалдың ба?
— Бір нәрсе сұрайын деп едім. Сен өмірде бәрін өз күшіңмен жасауға болады деп ойлайсың ғой?
— Әрине. Еңбек етсең, көп нәрсеге жетесің.
— Ал денсаулығыңнан айырылсаң ше?
— Емделеміз.
— Ем көмектеспесе ше?
Телефонның ар жағында үнсіздік орнады.
— Онда қиын, — деді Марат.
— Ал ең жақын адамыңнан айырылсаң?
— Әлихан, не болды саған? Неге осындай сұрақтарды қойып жүрсің?
— Жай ғана ойландым.
— Ойланған дұрыс. Бірақ өзіңді жеп бітірме.
Қоңырау аяқталды.
Әлихан телефонын қалтасына салды. Мараттың соңғы сөзі көңіліне тиді. Досы оның жан дүниесін түсінуге тырыспайтын сияқты. Бірақ, бәлкім, Әлиханның өзі де не іздеп жүргенін түсіндіріп бере алмайтын шығар.
Жаңбыр саябырлады. Ол таудан төмен түсе бастады.
ТӨРТІНШІ ТАРАУ. ШЕКСІЗ КЕҢІСТІК
Саматпен таныстығы университет кезінен басталған. Екеуі бір факультетте оқығанымен, кейін әр салаға кеткен. Самат астрономияға қызығып, өмірін аспан әлемін зерттеуге арнады.
Әлихан оған бір кеште қоңырау шалды.
— Обсерваторияға баруға бола ма?
— Әрине. Не болды? Ғарышты көргің келді ме?
— Бір нәрсені түсінгім келеді.
— Онда кел. Тек дайын бол, сұрағың көбейіп кетуі мүмкін.
Обсерваторияда Самат оны телескоп тұрған бөлмеге алып кірді. Үлкен экранда жұлдыздар мен галактикалардың бейнелері көрсетіліп тұрды.
— Мына кеңістікке қара, — деді Самат. — Біз көріп тұрғанымыз — ғаламның өте аз бөлігі ғана.
Әлихан экранға жақындады.
— Соншама дене бір-біріне соғылыспай қалай қозғалады?
— Әрқайсысы белгілі физикалық заңдылықтарға бағынады. Қозғалыс, тартылыс, жылдамдық — бәрінің өз есебі бар.
— Ал осы заңдылықтардың пайда болуын түсіндіре аламыз ба?
Самат орындыққа отырды.
— Кейбір сұрақтарға ғылым нақты жауап береді. Кейбірі әлі зерттеліп жатыр. Ал «неге мүлде бір нәрсе бар?» деген сұрақ — одан да күрделі мәселе. Оны философтар да талқылайды.
— Сонда біз бәрін білеміз деп айта алмаймыз ғой?
— Әрине, айта алмаймыз. Ғылымның дамуы да осыдан басталады. Білмегеніңді мойындау — әлсіздік емес.
Әлихан телескопқа көз салды.
Алыстағы бір жарық нүктесі үлкейіп көрінді. Ол көзге әрең байқалатын кішкентай ғана нүкте еді. Бірақ оның артында адам ақылына сыймайтын кеңістік жатты.
— Осынша үлкен әлемде адамның орны қандай? — деп сұрады Әлихан.
Самат оның жүзіне қарады.
— Өлшеммен есептесең, өте кішкентаймыз. Бірақ мағына тек көлеммен өлшенбейді ғой.
Әлихан осы сөзді есінде сақтап қалды.
Сол түні үйіне қайтқанда аспанға бірнеше рет қарады. Бұрын жұлдыздарға жай ғана әдемі көрініс ретінде қарайтын. Енді олардың үнсіз қозғалысынан бір тәртіпті сезгендей болды.
БЕСІНШІ ТАРАУ. ӨЗІМЕН ҚАЛҒАН КҮН
Жұма күні Әлихан бір күнін жалғыз өткізуге шешім қабылдады.
Телефонын өшірді. Теледидарды қоспады. Әлеуметтік желілерге кірмеді. Таңертең шай ішіп, үстеліне дәптерін қойды.
Алғашқы сағатта ештеңе ойына келмеді.
Содан кейін біртіндеп ескі оқиғалар есіне түсе бастады.
Әкесіне айтқан қатты сөзі. Анасына барамын деп уәде беріп, уақыт таппаған кездері. Қызының мектептегі қойылымына жұмысын сылтау етіп бармай қалғаны. Бір досының өтінішін кейінге қалдырып, ақырында мүлде ұмытып кеткені.
Ол қаламын қолына алды.
«Мен неден қорқамын?» деп жазды.
Жауап бірден шықпады.
«Жалғыз қалудан».
Осы сөздің астына тағы бір сөйлем қосты:
«Жақындарымның алдында дәрменсіз болып қалудан».
Сосын:
«Өмірімді босқа өткізіп алудан».
Ол дәптерге қарап ұзақ отырды.
Өзіне ренжігендей болды. Көп нәрсеге қол жеткізуге тырысып жүріп, кейде ең жақын адамдарын ұмытып кеткенін енді аңғарды.
Кешке есік қағылды.
Қызы Айсұлу кірді. Қолында екі кесе шай бар.
— Әке, неге жарықты қоспай отырсыз?
— Ойланып отырмын.
— Сіз соңғы кезде үнемі ойланасыз.
— Жаман ба?
— Жаман емес. Бірақ кейде бізбен де сөйлессеңіз жақсы болар еді.
Әлихан қызына қарады.
— Мен сендермен сөйлеспей жүрмін бе?
— Сөйлесесіз. Бірақ кейде қасыңызда отырып та, басқа жақта жүргендей боласыз.
Әлихан жауап бере алмады.
Айсұлу бір кесені алдына қойды.
— Әке, сізге бір нәрсе айтайын ба?
— Айта ғой.
— Мен кішкентай кезімде сіз жұмыстан келгенше есік алдында күтіп отыратынмын. Көлігіңіздің дыбысын естігенде жүгіріп шығатынмын. Қазір есейдік қой. Бірақ кейде сол кездегідей сізбен жай ғана сөйлескім келеді.
Әлиханның саусақтары кесенің шетін сипап қалды.
— Қызым…
— Ештеңе етпейді. Тек айтып қояйын дедім.
Айсұлу орнынан тұрып, бөлмеден шықты.
Әлихан шайын ішпеді.
Ол дәптерді жауып, біраз уақыт қызының соңынан қарап отырды. Көптен бері іздеп жүрген жауабының бір ұшы дәл осы бөлмеде жатқанын енді ғана аңғарғандай болды.
АЛТЫНШЫ ТАРАУ. ЖАНСЫЗ БЕЙНЕЛЕР
Келесі күні таңертең Әлихан телефонды қолына алды. Әдеттегідей жаңалықтарды қарап, әлеуметтік желіге кірді.
Экранда бірінен соң бірі адамдардың суреттері шығып жатты. Біреу шетелде демалып жүр. Біреу жаңа көлігін көрсеткен. Біреу табысын жариялаған. Біреу мінсіз отбасылық өмірін бейнелеген.
Әлихан саусағымен экранды сырғыта берді.
Бір сәтте өзіне таныс бір адамның суретін көрді. Ол адам бірнеше күн бұрын ғана телефон арқылы қарыз сұрап, жағдайының қиын екенін айтқан. Ал суретте теңіз жағасында күліп тұр.
Әлихан еріксіз жымиды.
Адамдар өз өмірінің қай бөлігін көрсететінін өздері таңдайды екен. Көбіне жұртқа қуанышын көрсетіп, мұңын жасырады.
Ол тағы бірнеше бейнені көрді. Бәрі әдемі. Бәрі мінсіз. Бәрі бақытты.
Бірақ экранның ар жағындағы шынайы өмір қандай екенін ешкім білмейді.
Бір көне кітаптан оқыған «жымиған мәйіттер» деген тіркес есіне түсті. Сол кезде бұл сөздің мағынасын түсінбеген. Енді сол тіркестің астарында жансыз суреттердің тірі адамның ойына әсер етуі жатқанын сезді.
Экрандағы бейне күледі. Бірақ оның сезімі жоқ. Ол адамның қайғысын да, қуанышын да білмейді. Соған қарамастан, тірі адамның көңіл күйін өзгерте алады.
Әлихан телефонын өшірді.