ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ПОВЕСТЬ
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Өткен уақыт қайтып келмейді. Бірақ бір сәт адамның бүкіл өмірін өзгерте алады.
Бірінші бөлім. Сағат тоқтаған күн
Сағаттың тықылы тоқтаған кезде Саят алғаш рет өзінің қанша уақыт жоғалтқанын ойлады.
Ол мұндай тыныштықты бұрын-соңды сезінбеген еді. Қырық жыл бойы сағат жөндеген адамның құлағы уақыттың дыбысына үйреніп кеткен. Қабырғадағы үлкен сағат, үстел үстіндегі шағын оятқыш, біреудің қалтасынан шыққан күміс сағат — бәрі де бір-бірімен жарысқандай тықылдап тұратын. Олардың әрқайсысы өзіне берілген уақытты үнсіз санап жататын.
Ал бүгін шеберханада бірде-бір сағат жүріп тұрған жоқ.
Саят үстел үстіндегі ескі қалта сағатын қолына алды. Қақпағының шетіне ұсақ әріптермен «М. С.» деген жазу ойылған. Сағаттың шынысы сызылған, тілі он бірден он жеті минут кеткен жерде қатып қалған.
Ол сағатты танитын.
Бұл — әкесінің сағаты еді.
Отыз жыл бұрын әкесінің қалтасынан көрген соңғы заттарының бірі.
Саят сағаттың қақпағын ашып, ішкі механизмін зерттей бастады. Тетіктері тот басқан, серіппесі босап кеткен. Бір қарағанда жөндеуге келмейтіндей көрінді. Бірақ ол сағаттың ішінен бір бүктелген қағаз тауып алды.
Қағаз сарғайып кеткен. Шетіне уақыттың ізі түскен. Сыртында өзінің аты жазылыпты.
«Саятқа. Әкеңнен».
Ол біраз уақыт хатқа қарап отырды. Содан кейін ғана конвертті ашты.
«Балам!
Бұл хатты оқыған кезде мен қасыңда болмауым мүмкін. Саған айтарым көп еді, бірақ кейбір сөздерді адамның бетіне айту қиын екен.
Сен үнемі уақыттың аздығына шағымданасың. Жұмысың көп, шаруаң көп, арманың көп. Бір күні бәріне үлгеремін дейсің.
Мен де кезінде солай ойлағанмын.
Бірақ балам, адам уақытты жинай алмайды. Ақшаны жинайды, дүние-мүлік жинайды, атақ жинайды. Ал өткен уақытты ешкім қайтара алмайды.
Анаңның жанында көбірек отыр. Балаңмен сөйлес. Біреудің көңілін қалдырсаң, кешірім сұрауға асық. Өйткені сен кешірім сұрауға үлгермей қалуың мүмкін.
Ең бастысы, жүрегіңді тірі ұста.
Әкең».
Саят хатты қайта бүктеді.
Терезеге қарады.
Сыртта күн еңкейіп бара жатты.
Ол кенеттен әкесінің жүзін есіне түсірді. Бірақ сол жүзден соңғы рет шын көңілімен көз алмай қарағанын есіне түсіре алмады.
Екінші бөлім. Жоғалған жылдар
Саят жас кезінде уақыттың көптігіне сенетін.
Әкесі ауылдағы шағын шеберханада сағат жөндейтін. Үйдің бір бұрышында орналасқан сол шеберхана оның балалық шағының мекені еді. Әкесі тетіктерді реттеп отырғанда, Саят қасында отырып, сағаттардың тілін қозғап ойнайтын.
— Әке, сағат неге тоқтайды? — деп сұрайтын ол.
— Өйткені оның да күші таусылады, балам.
— Ал адам ше?
Әкесі қолындағы бұрағышын қойып, баласына қараушы еді.
— Адамның денесі шаршайды. Бірақ жүрегі не үшін өмір сүріп жатқанын білсе, рухы құламайды.
Саят ол кезде бұл сөздің мәнін түсінбеген.
Оған әкесінің шеберханасы тар көрінетін. Қалаға кетіп, үлкен адам болуды армандайтын. Әкесінің баяу өмірі оған уақытты бос өткізу сияқты сезілетін.
Жылдар өтті. Ол қалаға оқуға түсті. Кейін кәсіп ашты. Саудасы жүрді. Үй алды, көлік мінді, адамдар арасында бедел жинады. Бір кезде әкесінің ескі шеберханасын бұзып, орнына дүкен салуды да ойлаған.
Әкесі оған қарсы болмады.
Тек бір күні:
— Балам, дүкен салсаң да, мына сағатты сақтап қойшы, — деген.
— Ескі темірдің несі керек? Қазір бәрі электронды сағат тағады.
— Ескі болғаны үшін оның қадірі жоғалмайды.
Саят күліп жіберген.
— Әке, сіз де қызықсыз. Заман өзгерді ғой.
Әкесі жауап бермеген.
Саяттың қалаға кеткеніне он бес жыл болғанда анасы қайтыс болды. Әкесі ауылда жалғыз қалды. Саят анда-санда телефон соғып, ақша жіберіп тұратын. Бірақ ауылға баруға уақыт таппайтын.
Әкесі бірде телефонмен:
— Осы жұмада келсең қайтеді? — деді.
— Әке, жұмыстан қол босамай жатыр. Келесі аптада барамын.
— Жарайды, балам.
Келесі аптада Саяттың маңызды келісімі болды. Одан кейін шетелдік серіктестер келді. Содан соң тағы бір жоба басталды.
Әкесі қайта хабарласпады.
Үш айдан кейін көршісі телефон соқты.
— Саят, әкеңізді ауруханаға алып кеттік. Жағдайы ауыр.
Ол сол күні жолға шықты. Бірақ ауылға жеткенде әкесі өмірден өтіп кеткен еді.
Жерлеу рәсімінен кейін Саят әкесінің бөлмесіне кірген. Үстел үстінде ашық жатқан дәптерді көрді. Бір бетінде өзінің аты бірнеше рет жазылыпты.
«Саят бүгін келеді деп ойладым».
«Саят хабарласты. Дауысы шаршаңқы».
«Балам жұмыстан қолы босамай жүр».
Соңғы жазба:
«Бүгін де келмеді. Ештеңе етпес. Бәлкім, мен оның уақытына сыймай қалған шығармын».
Саят дәптерді жауып қойған.
Содан бері ол бұл бөлмеге қайта кірмеген.
Үшінші бөлім. Бір минуттың бағасы
Хатты оқығаннан кейін Саят бірнеше күн бойы мазасыз жүрді. Әкесінің сағатын жөндеуге кірісті. Бірақ әрбір тетікті орнына қойған сайын бір нәрсе есіне түсетін.
Ол уақытты жөндей алмайтынын енді түсінгендей болды.
Бір күні шеберханаға жас жігіт келді. Қолында арзан электронды сағат бар.
— Аға, мынаны жөндеп бере аласыз ба?
Саят сағатты қарап шықты.
— Жөндеуге болады. Бірақ жаңасын алғаның арзанға түседі.
— Бұл әкемдікі еді. Ол қайтыс болған. Маған естелік болып қалған жалғыз зат осы.
Саят жігітке ұзақ қарады.
— Қашан қайтыс болды?
— Бір жыл бұрын.
— Қасында болдың ба?
Жігіт басын изеді.
— Соңғы күндері қолынан ұстадым. Сөйлей алмай қалса да, жанында отырдым.
Ол сәл үнсіз қалды.
— Аға, адам біреудің жанында үнсіз отырған кезде де оған көп нәрсе айта алады екен.
Саяттың қолындағы бұрағышы қозғалыссыз қалды.
— Дұрыс айтасың, балам.
Жігіт кеткен соң ол әкесінің сағатына қайта қарады. Бұрын оған тек уақыт көрсететін зат болып көрінген сағат енді адамның өмірі туралы үнсіз куәлік сияқты сезілді.
Сол кеште Саят қызы Әминаға телефон соқты.
— Қызым, жағдайың қалай?
— Жақсы, әке. Өзіңіз ше?
— Жақсы. Ертең уақытың бар ма?
— Неге?
— Көргім келіп кетті.
Телефонның ар жағында аз ғана тыныштық орнады.
— Әке, сізге бір нәрсе керек пе?
Саяттың жүрегі шым ете қалды.
— Жоқ, қызым. Жай ғана сені көргім келді.
— Жарайды. Ертең барамын.
Ол телефонды қойған соң ұзақ отырды. Қызының қарапайым сұрағынан өзінің әкелік қарым-қатынасындағы салқындықты сезгендей болды. Ол қызына көп нәрсе алып берген, жақсы мектепте оқытқан, қалаған дүниесін әперген. Бірақ соңғы рет екеуі қашан ешқандай мақсатсыз бірге отырып әңгімелескен?
Ол есіне түсіре алмады.
Төртінші бөлім. Кешіккен кездесу
Әмина ертеңіне түстен кейін келді. Әкесі дастарқан әзірлеп қойыпты.
— Қызым, шай іш.
— Әке, өзіңізді біртүрлі ұстап жүрсіз. Бір жағдай болды ма?
— Жоқ. Тек кейбір нәрселерді кеш түсінген сияқтымын.
— Қандай нәрселерді?
Саят әкесінің сағатын қолына алды.
— Мына сағат атамдікі. Мен оны бұрын ескі темір деп ойлайтынмын. Қазір түсінгенім, бұл сағаттың ішінде менің бүкіл балалық шағым қалып қойған екен.
Әмина сағатқа үңілді.
— Атам қандай адам болған?
Саят жауап беруге асықпады.
— Ол мені жақсы көрді. Бірақ мен оны жақсы көретінімді жеткілікті көрсете алмадым.
— Сіз де мені жақсы көресіз ғой, әке.
— Әрине.
— Бірақ кейде сізбен сөйлескім келгенде, жұмысыңыз шығып кететін. Кейде туған күнімде де келмейтінсіз. Мен сіздің бос емес екеніңізді түсінетінмін. Бірақ бала кезімде сіздің бос уақытыңыз болмағанын емес, мен үшін уақытыңыз болмағанын сезінетінмін.
Саят басын төмен түсірді.
Бұл сөз оған әкесінің дәптеріндегі соңғы жазбадан да ауыр тиді.
— Кешір, қызым.
Әмина әкесінің қолын ұстады.
— Мен сізді кінәламаймын. Бірақ енді өзгерсеңіз екен деймін.
Осы сәтте Саят бір нәрсені ұқты: кешірім сұрау — өткенді өзгерту емес, болашаққа басқа жол ашу.
Бесінші бөлім. Уақыттың екінші жүзі
Келесі күндері Саяттың өмірі өзгере бастады. Ол бұрынғыдай әр минутын сауда мен кездесуге арнамады. Қызына жиі телефон соқты. Ауылға барып, әкесінің қабірін зиярат етті. Ескі шеберхананың орнын аралады.
Бірде сол маңдағы үйде тұратын қарт көрші әйел оны шақырды.
— Саятжан, әкеңнің саған қалдырған бір затын бермей жүр едім.
Ол шағын сандықты алып шықты. Ішінде ескі фотосуреттер мен бірнеше хат бар екен.
— Әкең осыны маған тапсырған. «Бір күні балам келсе, берерсің» деген.
Саят сандықты ашты.
Ең үстінде өзінің бала кезіндегі суреті жатыр. Қолында кішкентай сағат ұстап, әкесінің жанында күліп тұр.
Суреттің артында жазу бар екен:
«Баламның уақыты көп болсын. Бірақ сол уақыттың қадірін жоғалтпасын».
Саяттың көзіне жас келді.
— Әкең сен туралы көп айтатын, — деді көрші әйел. — Бірде маған: «Балам үлкен адам болды. Бірақ кейде үлкен адамның да кішкентай баладай біреудің мейіріміне мұқтаж екенін ұмытып кетеміз» деген еді.
Саят үндемеді.
Ол әкесінің хаттарын бірінен соң бірін оқыды. Бір хатта әкесі өзінің жас кезінде үлкен қалаға кеткісі келгенін, бірақ отбасына көмектесу үшін ауылда қалғанын жазыпты. Саят әкесін өмірден өз орнын таппаған адам деп ойлаған еді. Ал шын мәнінде, әкесі өз таңдауын жасаған, сол таңдауы үшін ешкімді кінәламаған.
Саят осыны бұрын түсінбеген.
Ол әкесінің қарапайым өмірін кішкентай деп бағалаған. Бірақ сол қарапайым өмірдің ішінде қаншама мейірім, сабыр мен қанағат жатқанын енді ғана сезінді.
Сандықтың түбінен тағы бір хат шықты. Бұл хаттың сыртында:
«Егер балам өз уақытын жоғалттым деп ойласа, осыны оқысын» деп жазылыпты.
Саят хатты ашты.
«Балам!
Өмірде бәріне үлгеру мүмкін емес. Мен де саған көп нәрсе үйреткім келді. Бірақ адамның ең үлкен ұстазы — уақыттың өзі.
Сен менің қасымда аз болдың деп өзіңді кінәлама. Мен сені күткен күндеріме өкінбеймін. Өйткені күту де кейде сүйіспеншіліктің бір түрі.
Бірақ бір өтінішім бар: енді ешкімді күттірме.
Адамға берілген өмірдің ұзақтығын өзі таңдай алмайды. Бірақ сол өмірдің мазмұнын таңдауға мүмкіндігі бар.
Жаратушыны таныған жүрек уақыттың тарлығына қамалмайды. Өйткені оның өмірі тек бүгінмен шектелмейді. Ол өткеніне сабақ, бүгініне мағына, ертеңіне үміт табады.
Сен мені енді сағынышпен ғана еске алма. Менің саған үйреткім келген мейірімімді өзгелерге бер.
Әкең».
Саят хатты кеудесіне басты.
Ол осы уақытқа дейін әкесінен айырылғанын ойлап келген. Енді әкесінің өзін ешқашан жалғыз қалдырмағанын түсінгендей болды. Әкенің махаббаты оның өмірінде жылдар бойы үнсіз сақталыпты. Тек оны көруге Саяттың көзі енді ашылған еді.
Алтыншы бөлім. Бір секунд
Қалаға оралған соң Саят шеберханасының маңдайшасын өзгертті.
Бұрын онда «Сағат жөндеу орталығы» деп жазылған. Енді оның астына кішкентай әріптермен тағы бір сөйлем қосты:
«Уақытты жөндей алмаймыз. Бірақ оны қалай өткізетінімізді таңдай аламыз».
Ол шеберхананың бір бұрышына балаларға арналған тегін сағат жөндеу үйірмесін ашты. Жасөспірімдерге сағат механизмдерін үйретіп қана қоймай, әр заттың қадірі мен әр сәттің бағасы туралы әңгімелейтін.
Бір күні бір бала одан:
— Аға, бір секунд ұзақ бола ма? — деп сұрады.
Саят күлімсіреді.
— Қандай секунд екенінe байланысты.
— Секундтың да түрі бола ма?
— Әрине. Біреуді күтіп отырған адамның бір секунды мен жақсы көрген адамымен бірге отырған адамның бір секунды бірдей сезілмейді.
— Бірақ екеуі де бір секунд қой.
— Сағат үшін бірдей. Жүрек үшін әртүрлі.
Бала ойланып қалды.
Саят әкесінің сағатын үстел үстіне қойды. Ол сағатты жөндеп қойған еді. Тілі қайта қозғалып, тықылы естіле бастады. Бірақ Саят оны бұрынғыдай уақытты өлшейтін құрал ретінде ғана қабылдамады.
Ол енді әрбір тықылдан өмірдің үнін еститіндей еді.
Кешке қызы Әмина келді. Екеуі бірге серуендеуге шықты. Қала көшелеріндегі адамдар асығыс. Бірі телефонмен сөйлесіп келеді, бірі көлігіне қарай жүгіріп барады, енді бірі қолындағы сағатқа қайта-қайта қарайды.
— Әке, қайда барамыз? — деп сұрады Әмина.
— Ешқайда.
— Қалайша?
— Жай ғана бірге жүрейік. Кейде адамның бір жерге жетуі міндетті емес. Қасында кімнің жүргені маңызды.
Әмина әкесінің қолынан ұстады.
Саят сол сәтте өмірінде бұрын байқамаған бір тыныштықты сезінді.
Ол енді уақытты қуып жетуге тырыспайтын болды. Өйткені уақыттың соңынан жүгіру мен өмірдің ішінде болу екі бөлек нәрсе екенін түсінген еді.
Эпилог. Мәңгілікке созылған сәт
Арада бірнеше жыл өтті.
Саяттың шеберханасы бұрынғыдай үлкен бизнеске айналған жоқ. Бірақ оның есігінен кірген адамдар тек сағаттарын жөндетіп шықпайтын. Кейбірі әңгіме айтып, кейбірі ішіндегі мұңын бөлісіп, енді бірі жай ғана тыныштық іздеп келетін.
Саят қартайған сайын әкесінің сөздерін жиі еске алатын болды. Бірде ол қызына әкесінен қалған хаттарды көрсетіп отырды.
— Қызым, адам өмірінде екі түрлі уақыт бар сияқты. Бірі — сағаттың уақыты. Екіншісі — жүректің уақыты.
— Айырмашылығы неде?
— Сағаттың уақыты өткен сайын азаяды. Ал жүректің уақыты мағына тапқан сайын кеңейеді.
— Сонда адам аз өмір сүріп те көп ғұмыр кешуі мүмкін бе?
Саят қызына қарады.
— Иә. Кейде адамның бүкіл өміріне татитын бір ғана сәт болады. Ол сәтте адам өзін, өмірді және Жаратушысын тереңірек түсінеді.
Ол терезеге көз салды. Күн батып бара жатты. Шеберханадағы ескі сағаттар бірінен соң бірі тықылдап тұрды.
Саят әкесінің сағатын қолына алды. Оның тілі жүріп тұр. Бірақ уақытты көрсеткенімен, ол енді Саят үшін басқа нәрсенің белгісіне айналған еді.
Бір кезде ол уақыттың көптігіне сенді. Кейін уақыттың жетпейтінін түсінді. Ал қазір уақыттың қадірі оның ұзақтығында емес, сол уақыт ішінде жүректің кімге және неге бағытталғанында екенін білді.
Өмірдің мәңгілігі жылдардың көптігінде емес екен.
Кейбір адамдар ұзақ өмір сүріп, өз жүрегіне жете алмай өтеді. Ал кейбірі бір ғана шынайы сәтте бүкіл ғұмырын табады.
Саят сағаттың тықылын тыңдап отырып, әкесінің баяғы сөзін есіне алды:
«Жүрегіңді тірі ұста, балам».
Ол көзін жұмды.
Сол сәтте өткен жылдар да, жоғалған күндер де, орындалмаған армандар да бір-бірінен ажырап, бір ғана ақиқатқа келіп тірелгендей болды: адамға берілген өмірдің әр секунды — мүмкіндік. Бірақ сол мүмкіндіктің мәңгілікке жалғасатын мәнін табу адамның өз жүрегіне байланысты.
Сағат тағы бір секундты санады.
Ал Саят үшін сол бір секунд тұтас ғұмырға татитын еді.
