Философиялық-психологиялық хикаят

I. МӘДЕНИЕТСІЗ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ САУДАҒА ТҮСКЕН СҰЛУЛЫҚ

Қаланың ең үлкен алаңында «Жаңа өркениет — жаңа еркіндік» атты халықаралық форум өтіп жатты.

Ғимараттың маңдайшасына алтын әріптермен жазылған ұран алыстан көзге түседі. Ішінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдар жиналған. Мінберде ғалымдар, кәсіпкерлер, саясаткерлер мен мәдениет қайраткерлері кезек-кезек сөз сөйледі.

Мәриям да сол жиынға шақырылған еді.

Оның алдында үлкен экран тұр. Экранда әйелдердің жарқыраған бейнелері бірінен соң бірі ауысып жатты. Әр бейненің астында қаралым саны, жарнама құны, танымалдық көрсеткіші жазылған.

Форумның бір қатысушысы мінберге көтерілді.

— Қазіргі өркениет әйелге бұрын болмаған мүмкіндіктер берді. Ол енді ешкімге тәуелді емес. Қалаған киімін киеді, қалаған жерінде жүреді, қалаған өмірін сүреді.

Залда қол шапалақтау естілді.

Мәриям да алақанын соқты. Бірақ оның көңілінде әлдебір күдік оянды.

Баяндамашы сөзін жалғастырды:

— Әйелдің сұлулығы — оның жеке капиталы. Оны пайдалана білу керек.

Мәриям экранға қарады. Онда күлімсіреген жүздер, мінсіз мүсіндер, жарқыраған көздер. Бірақ біртүрлі, сол жүздердің ешқайсысы оған тірі адамның бейнесіндей көрінбеді.

Ол жанындағы Айсұлуға сыбырлады:

— Біз әйелді азат еттік деп жүрміз. Бірақ оны жаңа ғана басқа нарыққа шығарып қойған жоқпыз ба?

Айсұлу таңырқай қарады.

— Нені айтқың келеді?

— Бұрын әйелдің еңбегін бағаламаған қоғам бар еді. Енді оның сыртқы бейнесін бағалап, ішкі әлемін елемейтін қоғам пайда болды. Сонда не өзгерді?

Айсұлу жауап бермеді.

Сол сәтте сахнаға жаңа жарнама шықты. Онда әйел бейнесі тауардың қасына орналастырылған. Сұлулық пен заттың арасындағы шекара жойылғандай.

Мәриямның есіне анасының сөзі түсті:

«Қызым, үйде болсаң — күң болма, қоғамда жүрсең — тауар болма».

Ол кенет әйелдің қадірі екі түрлі жолмен қорлануы мүмкін екенін түсінді. Біріншісі — оның еркіндігін тартып алу. Екіншісі — еркіндік деген атпен оның ар-намысын саудаға салу.

Ал шынайы мәдениет адамның сыртқы бейнесін емес, ішкі қадірін қорғайтын емес пе?

Кешкісін форумнан шыққан Мәриям Айсұлумен бірге мейрамханаға барды.

Олар отырған залға әдемі киінген жас әйел кірді. Бірнеше ер адам оған бұрылып қарады. Бірі көзін алмай бақыласа, екіншісі жанындағы досына сыбырлап күлді.

Айсұлу да оған көз тастады.

— Қарашы, қандай әдемі. Бірақ тым қарапайым киінген екен.

Мәриям құрбысына қарады.

— Неге оны бағалап отырсың?

— Жай ғана айтып отырмын.

— Біз әйелдердің қадірін бір-біріміздің көзқарасымызбен өлшей берсек, қашан тоқтаймыз?

— Сен бүгін тым философ болып кеттің.

Мәриям жымиды.

— Мүмкін, біз жоғалтып алған нәрсемізді іздеп жүрген шығармыз.

Осы кезде әлгі әйелдің үстеліне даяшы келіп, сусын төгіп алды. Әйел сабырмен майлық алып, даяшыға көмектесті.

Оның жанарында ашу да, тәкаппарлық та жоқ еді.

Мәриям әлгі көрініске ұзақ қарады.

Сұлулықтың ең биік өлшемі бет әлпетінде емес, адамның өзгенің қателігіне қалай қарайтынында жатқан шығар.

Сол түні ол анасының үйіне барды.

Әмина әдеттегідей терезе алдында отыр екен. Қолында ескі кітап.

— Апа, сіз бір кездері әйелдің сәні — тазалық, айбыны — көркем мінез, көркі — ар-ұяты деп айтатын едіңіз. Қазір соның бәрі ескіріп қалған жоқ па?

Әмина кітапты жауып қойды.

— Қызым, тазалық тек киімде емес, ниетте де болуы керек. Көркемдік тек жүзде емес, мінезде де болуы керек. Ар-ұят адамның еркіндігін шектейтін бұғау емес. Ол — адамды өз қадірінен айырмайтын шекара.

— Ал әйелдің бақыты ше?

— Әйелдің бақыты тек бір рөлмен өлшенбейді. Оның білімі де, еңбегі де, арманы да бағалы. Бірақ мейірім мен отбасыны төмендетіп, сұлулық пен атақты жоғары қою — кемелдену емес.

Әмина қызының қолынан ұстады.

— Шынайы сұлулықтың бір белгісі бар. Ол адамды өзіне ғана емес, өзгеге де жақсылық жасауға жетелейді.

Мәриям үнсіз қалды.

II. ҚАРАҢҒЫЛЫҚТАН ЖАРЫҚ ІЗДЕГЕН ЖАН

Сол түні Мәриям ерекше түс көрді.

Өзін шексіз қараңғылықтың ортасында тұрғандай сезінді.

Айналасында ешқандай үй жоқ. Ешқандай ағаш жоқ. Тіпті аяғының астындағы жердің өзі сезілмейді.

Ол алға қарай жүрді.

Қараңғылық арасынан бір жарық көрінгендей болды. Мәриям сол жарыққа ұмтылды. Бірақ жақындаған сайын оның жарық емес, алыстан жылдам қозғалып келе жатқан алып денелер екенін байқады.

Аспанда жұлдыздар мен ғаламшарлар үнсіз қозғалып барады. Әрқайсысы өз жолымен ұшып келе жатқан алып денелерге ұқсайды.

Мәриям шошып кетті.

— Бұлар бір-біріне соғылып кетсе ше?

Ол аспанға үрейлене қарады.

— Осыншама алып әлемді кім ұстап тұр? Олардың жолын кім белгілеген?

Жауап болмады.

Ол оң жағына қарады. Қара топырақ, тастар, суық жел. Сол жағына қарады. Қараңғылық. Алдында — белгісіздік.

Ол табиғаттан көмек күтті.

— Табиғат, мені қорғай аласың ба?

Жел күшейді. Ағаштардың бұтақтары бір-біріне соғылды. Толқындар жағалауға ұрды.

Табиғат оның тілегін естімегендей еді.

Мәриям жоғары қарады.

Аспандағы алып денелер бұрынғыдан да қорқынышты көрінді. Олардың әрқайсысы өз жолымен қозғалып барады. Егер біреуі жолынан жаңылса, бүкіл әлемнің астан-кестеңі шығатындай.

Ол көзін жұмды.

— Мұның бәрі кездейсоқтық болса, менің өмірімнің мәні неде?

Сол сәтте оның жүрегінен бір дауыс шықты.

«Ал өзіңе қарадың ба?»

Мәриям кеудесіне қолын қойды.

Жүрегі соғып тұр.

Бірақ сол жүректің ішінде қаншама қорқыныш, қаншама арман, қаншама орындалмаған тілек бар еді.

Ол өзін тыңдай бастады.

Жүрегінен бірінен соң бірі сұрақтар көтерілді.

Неге жалғыздықтан қорқамын?

Неге өзгенің мақтауына мұқтажбын?

Неге қолымда бәрі бола тұра, жаным тыныштық таппайды?

Неге біреуді ренжіткенімді біле тұра, кешірім сұрауға асықпаймын?

Неге өзіме берілген уақыттың қадірін білмеймін?

Сұрақтардың соңы көрінбеді.

Мәриям өз жанынан жұбаныш іздеді. Бірақ ішіндегі қорқыныш пен күмән одан сайын көбейе берді.

Ол тізерлеп отырды.

— Мен өзіме де ие бола алмайды екенмін ғой…

Сол сәтте қараңғылық ішінен әлдебір дауыс естілді.

— Сен өзіңді жараттың ба?

Мәриям жалт қарады.

Алдында ақ сақалды қарт тұр екен.

— Жоқ.

— Жүрегіңнің соғуын өзің басқарып отырсың ба?

— Жоқ.

— Күннің шығуын, жұлдыздардың қозғалысын, дүниенің тынысын өзің реттеп отырсың ба?

— Жоқ.

— Ендеше, неге өзіңді бүкіл әлемнің жалғыз иесі сияқты сезінесің?

Мәриям басын төмен түсірді.

Қарт сөзін жалғастырды:

— Адам дүниеге келгенде әлсіз болып келеді. Оның алдында мыңдаған қажеттілік, мыңдаған қорқыныш, мыңдаған мұқтаждық тұрады. Ол табиғаттан медет күтеді, адамдардан көмек іздейді, байлықтан тыныштық іздейді. Бірақ бұлардың ешқайсысы оның барлық мұқтаждығын өтей алмайды.

— Сонда мен қайдан жұбаныш табамын?

— Өзіңді жаратқанды танудан баста.

— Ал мен Оны қалай танимын?

Қарт аспанға қарады.

— Әлемнің әр бөлшегінде бір тәртіп бар. Жердің айналуы, жүректің соғуы, гүлдің ашылуы, ананың мейірімі — бәрі саған бір нәрсені еске салады. Сен бұл дүниеге кездейсоқ тасталған жоқсың. Саған өмір берілді, ақыл берілді, таңдау берілді. Енді сол аманаттың мәнін түсінуің керек.

Мәриям көз жасын сүртті.

— Мен көп нәрсені іздедім. Бірақ ең маңызды сұрақты өзіме қоймаппын.

— Қандай сұрақ?

— Мені кім жаратты және мен не үшін өмір сүріп жүрмін?

Қарт үнсіз жымиды.

Сол сәтте қараңғылықтың ар жағынан таң шапағы көрінді.

Мәриям оянды.

Терезеден таңның алғашқы сәулесі түсіп тұр екен.

Ол төсегінен тұрып, терезені ашты.

Қала баяу оянып келе жатты.

Бірақ бұл жолы ол қаланың биік ғимараттарына емес, көкжиектен көтеріліп келе жатқан күнге қарады.

Көкірегінде бұрын болмаған бір тыныштық пайда болғандай еді.

Ол жай ғана сыбырлады:

— Раббым, мені өзіме тастай көрме…

III. ҮЙГЕ ҚАЙТУ

Мәриям таңертең әлеуметтік желіге кірмеді.

Алдымен қызының бөлмесіне барды. Әсел әлі ұйықтап жатыр. Анасы оның шашын сипады.

Қыз көзін ашты.

— Анашым, сен бүгін де кетесің бе?

— Жоқ, қызым. Бүгін сенімен бірге боламын.

— Ертең ше?

Мәриям үнсіз қалды. Сосын қызының қолынан ұстады.

— Ертең де. Бірақ менің жұмысым да болады. Біз бәрін бірге реттейміз.

Әсел жымиды.

Осы бір күлкі Мәриямға мыңдаған жүрек белгісінен қымбат көрінді.

Ол Ерланмен ұзақ сөйлесті.

— Мен сенің барлық нәрсеге кінәлі емес екеніңді енді түсініп отырмын, — деді Мәриям. — Мен өзімнің ішкі бос кеңістігімді сыртқы мақұлдаумен толтырғым келді.

Ерлан терезеге қарады.

— Мен де сені түсінуге тырыспадым. Кейде сенің армандарыңнан қорықтым. Өйткені сенің өсуіңді өзімнің орнымнан айырылу деп қабылдадым.

Мәриям оған бұрылды.

— Біз қайтадан бастай аламыз ба?

— Білмеймін. Бірақ бір-бірімізді тыңдаудан бастай аламыз.

Олар бірден бақытты болып кеткен жоқ.

Ескі реніштер бір күнде жоғалмады. Сенім де бір әңгімемен қалпына келмеді.

Бірақ олар кешкі ас кезінде телефондарын шетке қойып, бір-біріне қарауды үйрене бастады.

Мәриям жарнамалық келісімшарттың бір бөлігінен бас тартты. Өзінің кәсіби жұмысын жалғастырды, бірақ әйел бейнесін қорлайтын жобаларға қатыспауға шешім қабылдады.

Айсұлу оның бұл шешімін естігенде күліп жіберді.

— Сен өзгеріп кетіпсің. Енді үй шаруасымен айналысатын болдың ба?

— Жоқ, Айсұлу. Мен өзімді жоғалтпай өмір сүруді үйреніп жүрмін.

— Сонда әйелдің еркіндігі неде?

— Өз өмірін өзі таңдауында. Бірақ таңдауы үшін өзгенің қадірін таптамауында.

Айсұлу жауап бермеді.

Бірнеше күннен кейін ол Мәриямға түн ортасында хабарлама жіберді:

«Сенің айтқаныңды ойлап жүрмін. Мен де кейде өзімді жалғыз сезінемін».

Мәриям телефонды қолына алды.

Бұл жолы ол экранға күлімсіреу үшін емес, бір адамның үнсіздігін есту үшін қарады.

IV. АЛМА АҒАШЫНЫҢ КӨЛЕҢКЕСІ

Көктем келді.

Әминаның ескі үйіндегі алма ағашы қайта гүлдеді.

Мәриям қызы Әселмен бірге анасына қонаққа келді. Ерлан да олармен бірге еді.

Үйдің ауласында дастарқан жайылды. Самауырдан бу көтерілді. Әмина немересіне алма ағашының түбінде кітап оқып берді.

— Әже, мына ағаш неге жыл сайын қайта гүлдейді? — деп сұрады Әсел.

— Өйткені оның тамыры тереңде, құлыным.

— Ал тамыры болмаса ше?

Әмина немересінің басынан сипады.

— Онда жел соққан сайын құлайды.

Мәриям бұл сөздерді естіп, анасына қарады.

— Апа, мен бұрын сіздің айтқандарыңызды ескі заманның сөзі деп ойлайтынмын.

— Ал қазір ше?

— Қазір түсіндім. Сіз бізді өткенге қайтарғыңыз келмеген екен. Тамырымызды ұмытпауымызды қалаған екенсіз.

Әмина жымиды.

— Адамның қайда жүргені маңызды емес, қызым. Оның кім болып қалғаны маңызды.

Кешкісін Мәриям аулаға жалғыз шықты.

Қала алыстан жарқырап көрінеді. Сол қалада тағы да мыңдаған жарнама жанады. Адамдар тағы да бір-бірімен жарысады. Біреулер байлық іздейді, біреулер атақ, енді біреулер өздерін өзгелерге дәлелдеуге тырысады.

Бірақ алма ағашының астында басқа бір тыныштық бар еді.

Мәриям аспанға қарады.

Ол енді еркіндік пен жауапкершіліктің бір-біріне қарсы ұғым емес екенін түсінгендей болды. Әйелдің қадірі оның тек ана, жар немесе қызметкер болуында емес, ең алдымен Алланың алдында жауапты, ар-намысы бар адам болуында еді.

Ер адамның қадірі де әйелді билеуінде емес, оның аманатына адал болуында еді.

Отбасы — бір адамның екінші адамға үстемдік ететін орны емес, екі жанның бір-бірін қорламай, бірге кемелденуге тырысатын мекені.

Мәриям үйге кірер алдында алма ағашына тағы бір қарады.

Бір бұтақта кішкентай алма бүршік жарып келе жатты.

Ол ойланып қалды.

Адамзат қанша биік ғимарат салса да, қанша жаңа өркениет құрса да, жүрегінде мейірім болмаса, бәрі бір күні үнсіз қирандыға айналмай ма?

Ал шынайы өркениет адамның қолындағы технологиямен емес, жүрегіндегі адамдықпен өлшенбейді ме?

Осы кезде үйден Әселдің дауысы шықты:

— Анашым, келші! Біз сені күтіп отырмыз!

Мәриям есікке қарай жүрді.

Бұл жолы ол ешқайда асықпады.

Өйткені ол іздеген әлем сыртта емес, жүрегіне қайта оралған еді.

Адамзаттың ең үлкен трагедиясы — үйінен кетуі емес, үйіне қайтатын жолды жүрегінен жоғалтуы.