Ескерту: шығарма берілген мәтіннің философиялық идеяларына негізделген көркем интерпретация. Кейіпкерлер мен оқиғалар әдеби қиялдан туған.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Бірінші бөлім. Көрмеген адам
— Жаратушының бар екенін дәлелдей алмайсыңдар. Олай болса, Оның бар екеніне сенудің қандай негізі бар?
Зал іші бір сәтке тына қалды. Мінберде тұрған жігіт сөзін сенімді дауыспен аяқтап, қолындағы микрофонды төмен түсірді. Алдыңғы қатарда отырған бірнеше адам бас изеді. Арт жақтан біреу қол соқты. Көп ұзамай бүкіл зал ду қол шапалаққа толды.
Отызға енді толған Әлихан мұндай сәттерге үйреніп қалған. Университетте философиядан дәріс оқитын, ғылыми конференцияларға қатысатын, әлеуметтік желілерде танымал пікірталасшы еді. Оның сөздері өткір, ойлары жүйелі, қарсыласын ыңғайсыз жағдайға қалдыратын сұрақтары көп болатын. Ол өзін ақиқатты іздеуші адам деп есептейтін. Бірақ соңғы жылдары ақиқатты іздеуден гөрі, өзгелердің сенімін теріске шығаруға көбірек уақыт жұмсап жүргенін өзі де байқамайтын.
Сол күні конференцияға қатысқан адамдардың арасында оның бұрынғы ұстазы — профессор Марат та бар еді. Көп сөйлемейтін, даулы мәселелерде дауыс көтермейтін, бірақ әр сөзін ойланып айтатын адам. Ол мінберге шыққанда залдағы шу біртіндеп басылды.
— Әлиханның айтқанын түсіндім, — деді ол. — Бірақ бір нәрсені нақтылап алғым келеді. Сен Жаратушының жоқ екенін дәлелдедің бе, әлде Оны көрмегеніңді ғана айтып тұрсың ба?
Әлихан жымиды.
— Профессор, көрінбейтін нәрсені бар деп қабылдауға міндетті емеспіз ғой.
— Міндетті емеспіз. Бірақ көрінбеген нәрсені жоқ деп жариялауға да құқымыз бар ма?
— Егер оның бар екеніне дәлел болмаса, жоқ деуге негіз жеткілікті.
Профессор сәл кідірді.
— Онда бір қарапайым мысал келтірейін. Осы залда сенің қалтаңда не бар екенін мен көріп тұрған жоқпын. Демек, қалтаң бос па?
Залда күлкі естілді.
— Жоқ, әрине. Қалтамда телефон бар, — деді Әлихан.
— Мен көрмедім. Бірақ сен бар дедің. Енді менің көрмегенім телефонның жоқтығына дәлел бола ма?
— Бұл басқа мәселе. Телефонды шығарып көрсете аламын.
— Дұрыс. Демек, сен бар екенін көрсететін дәлел ұсына аласың. Ал енді бүкіл әлемде сен көрмеген, білмеген, зерттемеген ешбір жерде ондай нәрсе жоқ екенін дәлелдеп көрші.
Әлихан жауап бермеді.
— Мен сенен сенуді талап етіп тұрған жоқпын, — деді профессор. — Тек білмеу мен жоқ деудің, көрмеу мен жоқтығын дәлелдеудің арасындағы айырмашылықты ажыратуды сұраймын.
Бұл сөз Әлиханға ұнамады. Ол пікірталасты жалғастыруға дайын еді, бірақ профессор дауласуға емес, ойландыруға келгендей көрінді.
Конференция аяқталған соң Әлихан дәлізде ұстазын қуып жетті.
— Сіз бүгін менің пікірімді теріске шығарған жоқсыз, — деді ол.
— Мен сенің пікіріңді емес, дәлеліңнің шегін көрсеттім.
— Сонда менің қателігім неде?
Профессор оған ұзақ қарады.
— Сен өзің көрмеген дүниенің бәрін жоққа шығаруға асығасың. Бірақ адамның көзі бүкіл әлемді қамти алмайды, балам.
Әлихан қоштаспастан бұрылып кетті.
Ол ұстазының соңғы сөзін әлсіз адамның жұбату сөзі деп қабылдады.
Екінші бөлім. Екі түрлі үкім
Бір аптадан кейін Әлихан ғылыми орталықта ұйымдастырылған пікірталасқа шақырылды. Тақырып — «Ақиқаттың дәлелі және адамның таным шегі».
Ол өзіне қарсы сөйлейтін адамның есімін білгенде таңғалды. Бұл — профессор Мараттың бұрынғы шәкірті, қазір жаратылыстану ғылымдары саласында зерттеу жүргізетін Данияр еді.
Данияр діни уағыз айтатын адамға ұқсамайтын. Киімі қарапайым, сөзі байсалды, ғылыми мақалалар жазатын зерттеуші болатын. Ол Әлиханмен бұрын да кездескен, бірақ екеуі ешқашан ұзақ сөйлеспеген.
Пікірталас басталғанда Әлихан әдеттегі уәждерін қайталады. Ол әлемдегі зұлымдықты, ауруды, соғысты, табиғи апаттарды мысалға келтіріп, мейірімді әрі құдіретті Жаратушы бар болса, мұндай құбылыстардың неге орын алатынын сұрады.
Данияр оның сөзін бөлмеді.
— Сұрақтарың орынды, — деді ол. — Бірақ сен бір нәрсені ұмытып отырсың. Бір құбылыстың себебін білмеу оның себебі жоқ дегенді білдірмейді. Ғылым да дәл осындай жолмен дамиды. Біз алдымен құбылысты байқаймыз, кейін оның себебін зерттейміз. Кейде бұрын мүмкін емес деп есептеген нәрсенің шындығын кейін тәжірибе арқылы анықтаймыз.
— Сонда ғылым білмейтін нәрсенің бәрін Құдайға телуіміз керек пе? — деді Әлихан.
— Жоқ. Білмеген нәрсені білмеймін деп мойындау керек. Ал дүниедегі тәртіпті, заңдылықты, себеп-салдар байланысын зерттеп, олардың түпкі негізі туралы сұрақ қою — басқа мәселе.
Әлихан күлімсіреді.
— Сіз де нақты дәлел ұсына алмадыңыз.
— Мен сенің көзіңе көрінбейтін нәрсенің бәрін дәлелдеймін деп тұрған жоқпын. Мен сенің көрмегеніңді жоқтықтың дәлелі ретінде қолдануыңа қарсымын.
Данияр экранға аспан әлемінің суретін шығарды. Миллиондаған жұлдыз, сансыз галактика, адамның көзінен тыс жатқан кеңістік.
— Мына суретке қарашы. Сен осы жұлдыздардың бәрін өз көзіңмен көрдің бе?
— Жоқ. Бірақ телескоптар бар.
— Дұрыс. Көрмеген нәрсені танудың жолдары бар. Ал сен неге бүкіл болмысты тек өз көзіңнің шегіне сыйғызғың келеді?
Әлихан үндемеді.
Данияр сөзін жалғастырды:
— Бір нәрсенің бар екенін дәлелдеу үшін кейде бір ғана нақты айғақ жеткілікті. Ал оның мүлде жоқ екенін дәлелдеу үшін сол нәрсе болуы мүмкін барлық орынды, уақытты және жағдайды қамтуың керек. Бұл екеуі бірдей міндет емес.
Ол үстел үстіндегі қаламды алды.
— Мысалы, осы қалам осы жерде бар десем, оны көрсетемін. Ал осы дүниеде мұндай қалам ешқашан болмаған десем, соны дәлелдеу үшін қайда барамын? Қай уақытқа ораламын? Қай елді, қай үйді, қай бөлмені тексеремін?
Әлихан бұл жолы күле алмады.
Пікірталас аяқталған соң ол Даниярға жақындады.
— Сенің айтқаныңды түсінген сияқтымын. Бірақ көпшіліктің сенбеуі де бір нәрсені білдірмей ме?
Данияр басын шайқады.
— Көпшіліктің пікірі шындықтың өлшемі емес. Мың адам бір нәрсені көрмесе, бұл олардың көрмегенін ғана білдіреді. Бірақ сол мың адамның көрмеуі көрген екі адамның куәлігін автоматты түрде жоймайды. Әрине, олардың куәлігі де тексерілуі керек. Маңыздысы — сан емес, дәлелдің сапасы.
Әлихан бұл сөзді бұрын естігендей болды. Бірақ енді оның мағынасы басқаша сезілді.
Үшінші бөлім. Көздің шекарасы
Әлиханның өмірінде бәрі сырт көзге мінсіз еді. Жақсы қызмет, тұрақты табыс, ғылыми ортадағы бедел, әлеуметтік желідегі танымалдық. Бірақ үйіне қайтқан сайын оны біртүрлі бос кеңістік қарсы алатын.
Әкесі бірнеше жыл бұрын қайтыс болған. Анасы шағын қалада жалғыз тұратын. Әлихан оған аптасына бір рет телефон соғатын, кейде айлап хабарласпай кететін. Анасы ешқашан реніш білдірмейтін. Тек:
— Балам, амансың ба? — деп сұрайтын.
Әлихан «аманмын» деп жауап беріп, әңгімені тез аяқтайтын.
Бір күні анасы қоңырау шалды.
— Балам, осы демалыста келсең қайтеді?
— Апа, жұмыс көп. Келесі аптада барамын.
— Жарайды, қарағым. Жұмысыңды бітір.
Ол телефонды қойды да, жұмыс үстеліндегі қағаздарға қайта үңілді.
Сол күні кешке университеттен шыққан кезде жаңбыр жауып тұрды. Көше бойында қолшатыр ұстаған адамдар асығып бара жатты. Әлихан аялдамада тұрып, қарсы беттегі шамға қарады. Оның астында бір қарт кісі жаңбырдан қорғанып, біреуді күтіп тұр екен.
Бір кезде қарттың жанына жас жігіт келді. Екеуі амандасып, қол алысты. Қарт оның қолын жібермей, біраз тұрды. Содан кейін екеуі бірге жүріп кетті.
Әлихан олардың әрекетіне қарап тұрып, өз әкесін есіне алды.
Әкесі соңғы рет қашан қолынан ұстаған еді?
Есіне түсіре алмады.
Ол көлігінің есігін ашып, ішіне отырды. Бірақ қозғалтқышты қоспады. Телефонын алып, анасының нөмірін терді.
— Апа, ертең келемін.
— Не болды, балам?
— Ештеңе болған жоқ. Жай ғана сізді көргім келді.
Анасы біраз үнсіз қалды.
— Кел, қарағым. Шай қойып қоямын.
Ол телефонды өшірген соң терезеден жаңбырға қарады. Адамның көзімен көрмейтін нәрселер де көп екен. Біреудің жүрегіндегі сағынышты, біреудің үнсіз күтуін, біреудің ішкі күресін көру үшін жай ғана қарау жеткіліксіз.
Төртінші бөлім. Жоқтықтың дәлелі
Демалыс күні Әлихан анасының үйіне барды. Үй бұрынғы қалпында. Қабырғадағы сағат баяу жүріп тұр. Әкесінің ескі шапаны есік артында ілулі. Асүйден шайдың иісі шығады.
Анасы дастарқанға нан, май, бауырсақ қойып жүр.
— Балам, шаршаған шығарсың. Алдымен шай іш.
Әлихан анасының жүзіне қарады. Шашы бұрынғыдан да ағарған. Қолдары дірілдейді. Бірақ ол мұны бұрын байқамағандай еді.
— Апа, әкем қайтыс болар алдында не айтқан еді?
Анасы қолындағы кесені үстелге қойды.
— Әкең сені көп ойлайтын. Кейде түнде оянып кетіп, «Әлиханға хабарласып көрдің бе?» деп сұрайтын. Мен «хабарластым» дейтінмін. Бірақ сенің жұмысың көп екенін білетін.
— Ол мені ренжіді ме?
— Жоқ, балам. Әкең ешқашан сені кінәлаған емес. Тек бір күні: «Балам дүниені танып жүр. Тек өзін жоғалтып алмаса екен» деді.
Әлихан басын төмен түсірді.
— Апа, әкемнің сенімі қандай еді?
Анасы жымиып қойды.
— Әкең көп сөйлемейтін. Бірақ таңертең ерте тұрып, дұға жасайтын. Қиындық көрген адамға көмектесетін. Біреу жамандық жасаса да, кешіретін. «Адамның жүрегі бос қалмауы керек» дейтін.
Әлиханның көкейінде бір сұрақ тұрды.
— Апа, сіз Құдайдың бар екеніне қалай сенесіз?
Анасы баласына таңырқай қарады.
— Қалай сенемін дейсің бе?
— Иә. Сіз Оны көрген жоқсыз ғой.
Анасы біраз ойланып отырды.
— Балам, мен желді көрмеймін. Бірақ оның терезені қозғағанын көремін. Баланың жүрегіндегі мейірімді ұстап көре алмаймын. Бірақ оның ісінен сеземін. Таң атқанда күнді өзім жақпаймын. Бірақ жарықтың келгенін көремін. Әлемдегі әр нәрсені көзбен көрмесек те, оның бар екенін басқа белгілерінен танимыз ғой.
Әлихан үндемеді.
— Сен ғылым оқыдың, көп нәрсені білесің. Мен сен сияқты сөйлей алмаймын. Бірақ бір нәрсені түсінемін: адамның ақылы үлкен болғанымен, бүкіл әлемді түгел қамти алмайды. Білмеген нәрсесіне бірден жоқ деп үкім шығармағаны дұрыс.
Анасы шай құйып отырып сөзін жалғастырды:
— Әкең қайтыс болғанда мен қатты қиналдым. Егер өмір осы дүниемен ғана бітсе, онда біздің бірге өткізген жылдарымыздың бәрі қайда қалады? Оның маған жасаған жақсылығы, сен үшін төккен тері, ешкімге айтпаған дұғалары қайда кетеді? Менің жүрегім мұның бәрі босқа жоғалады деп қабылдай алмайды.
Әлихан анасының жүзінен көз алмады.
— Бірақ мұның бәрі дәлел бола ма, апа?
— Мен саған ғылыми дәлел ұсынып отырған жоқпын, балам. Мен саған сенімнің адамға не беретінін айтып отырмын. Әкеңнің дүниеден кеткенін көрдім. Бірақ оның жасаған жақсылығы жоғалды деп айта алмаймын.
Сол сәтте Әлихан алғаш рет сенетін адамды әлсіз, ал күмәнданатын адамды міндетті түрде ақылды деп бөлуге болмайтынын сезді.
Бесінші бөлім. Қараңғылықтағы жарық
Арада екі ай өтті.
Әлихан бұрынғы жұмысын жалғастырды. Бірақ енді ол пікірталастарға басқа көзқараспен қарай бастады. Біреу сенім туралы сұрақ қойса, бұрынғыдай дайын жауаптарын төге салмайтын. Сұрақтың түпкі мәнін түсінуге тырысатын.
Оның бұл өзгерісін әріптестері де байқады.
Бір күні университетте студенттердің бірі сұрақ қойды:
— Ағай, сіз бұрын Құдайдың бар екенін дәлелдеу мүмкін емес дейтінсіз. Қазір көзқарасыңыз өзгерді ме?
Әлихан тақта алдынан орын алып, студенттерге қарады.
— Мен бұрын өзім көрмеген нәрсені жоққа шығаруға бейім болдым. Қазір бір нәрсені түсіндім: күмәндану — қателік емес. Бірақ күмәнді ақиқаттың орнына қою — қателік. Адам сұрақ қоюы керек, зерттеуі керек, дәлел іздеуі керек. Бірақ өзінің таным шегін де мойындай білуі керек.
— Сонда сіз қазір сенесіз бе?
Әлихан бірден жауап бермеді.
— Мен әлі де ізденіп жүрмін. Бірақ енді біреудің сенімін жоққа шығару үшін емес, ақиқатты тану үшін ізденемін.
Студенттер үнсіз қалды.
Сол кеште Әлихан үйіне қайтып келе жатып, аспанға қарады. Қала шамдары жұлдыздардың жарығын көмескілетіп тұр. Бірақ аспанның тереңдігі сол күйі қалған.
Ол телефоннан әкесінің ескі суретін ашты. Суретте әкесі ауладағы ағаштың түбінде отыр. Қасында кішкентай Әлихан. Әкесі баласының басынан сипап отыр екен.
Әлихан суретке ұзақ қарады.
Осы уақытқа дейін ол өмірді тек көзге көрінетін нәрселермен өлшеп келген. Бірақ адам өміріндегі ең маңызды дүниелердің көбі көзге көрінбейді екен: мейірім, сенім, сағыныш, ар-ұят, махаббат, үміт.
Олардың бар екенін адам салмағымен өлшемейді, түсімен ажыратпайды, қолымен ұстап көрмейді. Бірақ оларсыз адамның ішкі дүниесі бос қалады.
Сонда ол бір ойға тоқтады: көрінбейтін нәрсенің бәрі жоқ емес. Бірақ көрінбейтін нәрсенің бәрі бар деп те айта салуға болмайды. Әрбір тұжырымның өз дәлелі, өз негізі болуы керек.
Ол іздеген ақиқатқа енді асығыс үкіммен емес, сабырлы зерттеумен жақындауы тиіс еді.
Алтыншы бөлім. Екі куәгер
Көктемнің соңғы күндерінің бірі еді. Әлихан ғылыми орталықтың терезесінен аспанға қарап тұрды. Сол күні Рамазан айының басталуына байланысты жаңа туған айды бақылау ұйымдастырылған. Қала сыртындағы арнайы бақылау алаңына бірнеше маман мен қарапайым тұрғындар жиналған.
Аспанда жұқа бұлт бар. Күн батып, көкжиек біртіндеп қарауыта бастады.
Бақылаушылар телескоптарын бағыттап, жаңа айды іздеп жатты. Біраз уақыттан кейін екі адам бір мезгілде:
— Көрдік! — деді.
Бірі ауылдан келген қарт, екіншісі жас жігіт еді. Екеуі де телескопсыз, қарапайым көзбен байқағандарын айтты.
Ал бақылау жүргізіп отырған бірнеше маман:
— Біз көрген жоқпыз, — деді.
Олардың арасында тәжірибелі астрономдар да бар еді. Кейбірі аспандағы бұлтты, көкжиектің жарықтығын, көру жағдайларын алға тартты.
Әлихан бақылаушылардың сөзін тыңдап тұрды.
Бірнеше минуттан кейін қарт адам қайта сөйледі:
— Анау, көкжиектің сол жағында. Жіңішке ғана болып тұр.
Жас жігіт те сол бағытты көрсетті.
Мамандар телескоптарын қайта бұрды. Біреуі байқап, екіншісі әлі көре алмады. Ақыры бақылау тобы куәгерлердің айтқан бағытын тексеріп, көріну жағдайларын салыстыра бастады.
Әлиханның есіне профессордың мысалы түсті. Бір нәрсенің бар екенін нақты көрсетуге болады. Ал оны көрмеген адамдардың саны қанша көп болса да, олардың көрмеуі өздігінен жоқтықтың дәлелі болмайды.
Бірақ ол бұл жерде тағы бір нәрсені түсінді: көрдім деген куәгердің сөзі де тексеруден тыс қалмауы керек. Ақиқатқа жету үшін куәлік те, дәлел де, әділ бағалау да қажет.
Ол аспанға қарады. Жаңа туған айдың жұқа иіні көкжиекте білінер-білінбес болып тұр екен.
Әлихан ұзақ уақыт бойы сол айға қарап қалды.
Бір сәтте ол өзіне сұрақ қойды: «Мен қанша нәрсені көрмегенім үшін жоққа шығардым? Қанша ақиқатты өз танымымның тар шеңберіне сыймағаны үшін қабылдамадым?»
Ол бұл сұраққа сол түні жауап таба алмады.
Бірақ енді сұрақтан қашқысы келмеді.
Жетінші бөлім. Соңғы пікірталас
Келесі күзде университетте тағы бір үлкен конференция өтті. Бұл жолы Әлиханның өзі мінберге шақырылды. Тақырып бұрынғыдай — ғылым, сенім және ақиқат.
Зал лық толы. Бірінші қатарда профессор Марат отыр. Оның шашы бұрынғыдан да ағарған, бірақ жүзіндегі сабыр өзгермеген.
Әлихан мінберге көтеріліп, аудиторияға көз жүгіртті.
— Бұрын мен өзімді күмәнданатын адаммын деп ойлайтынмын. Күмәнді ақылдылықтың белгісі санадым. Бірақ уақыт өте келе күмәннің де жауапкершілігі бар екенін түсіндім. Егер бір нәрсені білмесем, оны жоқ деп жариялауға асықпауым керек. Егер бір пікірді теріске шығарсам, оның орнына дәлел ұсынуым керек.
Ол сәл кідірді.
— Бір нәрсенің бар екенін дәлелдеу мен оның жоқ екенін дәлелдеудің міндеті бірдей емес. Бар екенін көрсету үшін кейде бір нақты айғақ жеткілікті. Ал жоқ екенін дәлелдеу үшін сол нәрсе болуы мүмкін барлық орын мен уақытты қамту қажет болуы мүмкін. Сондықтан «мен көрмедім» деген сөзді «ол жоқ» деген үкімге айналдыру — логикалық қате.
Зал тыныштала түсті.
— Бірақ мен тағы бір нәрсені айтқым келеді. Көпшілікке сену де, көпшілікке қарсы шығу да өздігінен ақиқатқа жеткізбейді. Мың адамның сөзі бір адамның дәлелінен артық емес. Бір адамның сөзі де мың адамның зерттеуінен автоматты түрде жоғары тұрмайды. Әрбір пікір дәлелдің сапасымен бағалануы керек.
Ол профессорға қарады.
— Бірнеше жыл бұрын мен осы залда бір сұраққа жауап бере алмадым. «Сен жоқ екенін дәлелдедің бе, әлде көрмегеніңді ғана айтып тұрсың ба?» деген сұрақ еді. Сол сұрақ менің ойымды өзгертті.
Профессор үнсіз бас изеді.
— Мен бүгін сенімнің барлық сұрағына жауап таптым деп тұрған жоқпын. Бірақ енді білмеуді жоққа шығарумен шатастырмаймын. Адамның ақылы — ақиқатты тануға берілген құрал. Бірақ ол бүкіл болмыстың шекарасы емес.
Әлихан сөзін аяқтап, микрофонды орнына қойды.
Бұл жолы залда ду қол шапалақ болмады. Бірнеше секунд үнсіздік орнады. Сосын артқы қатардан бір студент қол көтерді.
— Ағай, сонда адам қалай сенуі керек?
Әлихан оған қарап жымиды.
— Сұрақ қоюдан қорықпай. Дәлел іздеуден жалықпай. Өзінің білмейтінін мойындаудан ұялмай. Ең бастысы, ақиқатты өзіне ыңғайлы болғаны үшін емес, ақиқат болғаны үшін қабылдауға дайын болуы керек.
Эпилог. Көрмегеннің үкімі
Конференциядан кейін Әлихан профессор Маратпен бірге ғимараттан шықты. Күн батып бара жатқан. Қала үстіне кешкі салқын түскен.
— Бүгін жақсы сөйледің, — деді профессор.
— Сіздің сол кездегі сұрағыңыз болмаса, бәлкім, әлі де бұрынғы қалпымда жүрер ме едім.
— Мен саған жауап берген жоқпын, Әлихан. Тек дұрыс сұрақ қоюға көмектестім.
Олар біраз үнсіз жүрді.
— Профессор, бір нәрсе сұрасам бола ма?
— Сұра.
— Адам өмір бойы ізденіп, бірақ барлық сұрағына жауап таппай кетсе ше?
Профессор аспанға қарады.
— Адамның міндеті бүкіл әлемді ақылына сыйғызу емес. Қолынан келгенше ақиқатты іздеу, білгеніне адал болу, білмегеніне әділ қарау. Танымның шегі бар екенін түсіну де — танымның бір бөлігі.
Әлихан басын изеді.
Осы кезде телефонына анасының хабарламасы келді: «Балам, амансың ба? Бүгін әкеңнің жылдық асына дайындалып жатырмыз. Келсең жақсы болар еді».
Әлихан бірден жауап жазды: «Апа, ертең таңертең барамын. Сізді сағындым».
Ол телефонды қалтасына салды.
Көшенің арғы бетінен бір бала әкесінің қолынан ұстап келе жатты. Әкесі баласына бір нәрсе түсіндіріп жатыр. Бала басын көтеріп, әкесінің жүзіне қарап тыңдайды.
Әлихан сол көрініске қарап тұрып, жүрегінде әлдебір жылылық сезді.
Ол енді ақиқатты тек мінберден іздемейтін болды. Оны табиғаттың тәртібінен, адам жүрегіндегі мейірімнен, өмірдің мәнінен, өз ар-ұятының үнінен іздейтін болды. Бірақ әрбір сезімді дәлелдің орнына қоймай, әрбір дәлелді жүректің есігін жабатын құралға айналдырмауға тырысты.
Аспанда алғашқы жұлдыз көрінді.
Оны сол сәтте мыңдаған адам байқамаған болуы мүмкін. Бірақ мыңдаған адамның көрмеуі оның бар екенін өзгертпейтін еді.
Әлихан аспанға тағы бір қарады да, ішінен баяу ғана тіл қатты:
«Раббым, мені ақиқатты іздеуден айырма. Көрмегенімді жоққа шығарудан, білгенімді өзіме телуден, күмәнімді тәкаппарлыққа айналдырудан сақта».
Ол үйіне қарай жүріп кетті.
Өйткені кейде адам ақиқатқа жақындау үшін алдымен өзінің бәрін білмейтінін мойындауы керек екен.
Көрмегеннің бәрі жоқ емес. Ал жоқ деп кесіп айту үшін, кейде бүкіл әлемді шарлау аздық етеді.
Көпшіліктің келіспеуі ақиқатты жоққа шығармайды. Алайда ақиқатқа жету үшін сеніммен қатар әділдік, дәлел және танымдық кішіпейілділік қажет.
