Тарихи-психологиялық мелодрама
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Стамбулдың үстін қара бұлт торлаған қараша айы еді. Көшелерде жаңбырдан кейінгі дымқыл тастың иісі сезіледі. Қала бұрынғы қалпынан өзгеріп бара жатты. Ғасырлар бойы мұнаралардың көлеңкесінде өмір сүрген адамдар енді жаңа заманның талабына қарай киініп, жаңа сөздерді үйреніп, жаңа өмірге бейімделуге мәжбүр болатын.
Қаланың орталығындағы шағын бас киім дүкенінде қарт шебер Әли күн сайын таңертең ерте жұмысын бастайтын. Оның дүкенінде фес те, сарық та, жұмсақ тақия да, еуропалық қалпақтар да бар еді. Бірақ соңғы жылдары сөрелердің сәні өзгерген. Бұрын төрде тұрған қызыл фес енді қойманың қараңғы бұрышына ығысып, оның орнына фетрден жасалған еуропалық қалпақтар тізіліпті.
Әли солардың бірін қолына алып, ұзақ қарап отырды.
– Заман өзгерді, Әли аға, – деді дүкенге кірген жас жігіт.
Бұл оның ұлы Жемал еді. Парижден білім алып оралған, жаңа көзқарастағы, әкесінің ескі дүниесіне түсіністікпен қарай алмайтын жігіт.
– Заман өзгерген шығар, балам. Бірақ адамның басы өзгерді ме? – деді қарт.
Жемал әкесінің сөзін түсінбегендей жымиды.
– Әке, елдің бәрі жаңа киім киіп жатыр. Біз де заманнан қалмауымыз керек. Еуропаға қараңыз. Өркениет деген сол жақта.
– Өркениет бас киімнен басталса, онда адамзаттың ең үлкен ғалымдары қалпақ тігіп отыруы керек еді.
Жемал жауап қатпады. Ол сөреден қара түсті қалпақты алып, айнаға қарап көрді.
– Маған жарасады екен.
– Жарасқан шығар. Бірақ жүрегіңе де жараса ма?
Бұл жолы Жемал күлімсіреген жоқ.
ЗАМАННЫҢ ЖЕЛІ
1925 жылдың тамызы. Түркияның Кастамону қаласында елдің жаңа бағытын айқындаған өзгерістердің бірі басталды. Ататүріктің бас киім реформасы бүкіл елге тарай бастады. Фес пен сарықтың орнына еуропалық үлгідегі қалпақ кию мемлекеттік саясаттың көрінісіне айналды.
Көшелерде адамдар бір-біріне қарап, бірінің басындағыны бірі бағамдайтын болды. Біреу жаңа қалпағын мақтанышпен кисе, енді біреу оны амалсыздан сатып алды. Ал кейбіреулер дүкенге кіріп, есіктің жабылғанын күтіп, ескі бас киімін жасырын сұрайтын.
Әлидің дүкеніне бір күні полиция қызметкері келді.
– Ертеңнен бастап дүкендегі ескі үлгідегі бас киімдерді сатуды тоқтатасыз.
– Мен ешкімді мәжбүрлеп сатып жатқан жоқпын, – деді Әли.
– Заң бар.
– Заңды білемін.
– Онда орындаңыз.
Полиция қызметкері шығып кетті. Әли есікті ішінен жауып, сөредегі қызыл фесті қолына алды. Оны басына киіп, айнаға қарады. Айнадан қарт адамның жүзі емес, өткен өмірінің елесі көрінгендей болды.
БІР ДАСТАРҚАН БАСЫНДА
Сол күндері қаланың шетінде Саид есімді жас мұғалім өмір сүретін. Ол діни білім алғанымен, ел ішіндегі өзгерістерді сабырмен бақылауға тырысатын. Оның әкесі ескі дәстүрді берік ұстанатын, ал інісі жаңа заманның жақтаушысы еді.
Бір дастарқан басында осы екі ұстаным тағы да қақтығысты.
– Адам басына не кисе де, жүрегіндегі сенімін жоғалтпаса болғаны, – деді Саид.
Әкесі қабағын түйді.
– Сенің айтып отырғаның оңай. Бірақ бүгін қалпақ кигізгендер ертең тағы нені талап етеді?
– Оны уақыт көрсетеді, әке.
– Ал қарсылық көрсетпесек, бізді кім қорғайды?
Саид біраз үнсіз отырды.
– Өз ұстанымымызды сақтау үшін бір-бірімізді жау көріп кетсек, сонда біз нені қорғаған боламыз?
Інісі күліп жіберді.
– Аға, сен әлі де ескі дүниенің адамысың. Жаңа Түркияға жаңа адамдар керек.
– Жаңа адам болу үшін бұрынғы адамды өлтіру керек пе?
Дастарқан басында тыныштық орнады.
ҮНДЕМЕУ МЕН САБЫР
Көп ұзамай қалада Саидтың аты жиі атала бастады. Ол жаңа қалпақты киюден бас тартқанымен, көшеде ешкімді оған бола айыптамайтын. Қалпақ киген адамды діннен безген деп жариялауға да, оған қарсы күш қолдануға да үзілді-кесілді қарсы болатын.
Оның бұл ұстанымын біреулер қорқақтық деп түсінді. Енді біреулер екіұдайлыққа балады.
Бір күні жас жігіттер тобы оның үйіне келді.
– Ұстаз, сіз де бізбен бірге болыңыз. Біз бұл заңға қарсы шығамыз. Қажет болса, күш қолданамыз.
Саид олардың жүздеріне кезек қарады.
– Сендер нені қайтарғыларың келеді?
– Ескі тәртіпті!
– Ал сол тәртіпті қайтару үшін қанша адамның қанын төгуге дайынсыңдар?
– Қажет болса, бәріне!
Саид орнынан тұрып, терезеге жақындады. Көшеде қара қалпақ киген жас жігіт асығыс кетіп бара жатты. Оның соңынан фес киген қарт адам да көрінді. Екеуі бір-біріне қарамады.
– Мына екеуі де бір қаланың баласы, – деді Саид. – Бірінің басында жаңа қалпақ, екіншісінің басында ескі фес. Бірақ екеуінің де жүрегі бар. Сендер ертең сол жүректерді бір-біріне қарсы қойғыларың келе ме?
Жігіттердің бірі ашуланып:
– Сонда үндемей отыра береміз бе? – деді.
– Жоқ. Үндемеу мен сабыр сақтау бір нәрсе емес. Өз ұстанымыңды сақта. Біліміңді арттыр. Адамдарға ақиқатты түсіндір. Бірақ өзің қорғағың келген құндылықты адамның қанымен былғама.
Жігіттер үнсіз шығып кетті.
ӘКЕ МЕН БАЛА
Әлидің дүкеніндегі жағдай одан сайын қиындай түсті. Бір күні оның ескі досы Хасан келді. Ол ұзақ жылдар бойы мешітте қызмет еткен, енді күнкөріс үшін көшеде ұсақ-түйек сатып жүретін.
– Әли, маған бір жұмсақ бас киім керек еді, – деді ол.
– Қандай?
– Маңдайға кедергі жасамайтын, намазда шешіп әуре болмайтын бірдеңе.
Әли сөреден жұмсақ тақия алып берді. Хасан оны қолына ұстап тұрып:
– Білесің бе, менің немерем кеше мектептен келіп, басымдағы тақияға күліпті. «Ата, сен неге басқалар сияқты емессің?» дейді.
– Не дедің?
– «Балам, сенің атаң да бір кезде басқалар сияқты болуға тырысып көрген. Бірақ өзіне ұнамаған бейнеге ұқсай алмай қойған», – дедім.
Екі қарт бір-біріне қарап күлді.
Сол сәтте дүкенге Жемал кірді. Оның басында жаңа үлгідегі қара қалпақ бар еді.
– Әке, мен бүгін мемлекеттік қызметке қабылдандым!
Әли баласының қуанышын бөлісті. Бірақ Жемалдың келесі сөзі қарттың жүзін өзгертіп жіберді.
– Тек бір өтінішім бар. Бұдан былай дүкеннің маңында ескі бас киімдерді көрсетпеңіз. Менің қызметіме кедергі болуы мүмкін.
Әлидің қолындағы тақия үстелге түсіп кетті.
– Сонда сен менің кім екенімді жасыруымды қалайсың ба?
– Мен сіздің кім екеніңізді жасырыңыз деп тұрған жоқпын. Тек уақытпен бірге жүріңіз деймін.
– Уақытпен бірге жүру деген өткеніңді ұмыту ма?
– Әке, менің болашағым бар.
– Ал менің өткенім жоқ па?
Жемал есікке қарай беттеді.
– Сіз мені түсінбейсіз.
– Мүмкін. Бірақ сен де мені түсінуге тырыспадың, балам.
ЖҮРЕККЕ ҮҢІЛУ
Арада бірнеше ай өтті. Ел ішіндегі өзгерістер жалғасып жатты. Бір күні Әлидің дүкеніне Саид келді. Қарт шебер оны бұрыннан танитын.
– Ұстаз, бір сұрағым бар, – деді Әли. – Адамның басындағы киім оның кім екенін анықтай ма?
Саид жымиып қойды.
– Кейде киім адамның кім болғысы келетінін көрсетеді. Бірақ оның кім екенін толық айтып бере алмайды.
– Сонда неге жұрт бір-бірін киіміне қарап бағалайды?
– Өйткені адамның жүрегіне үңілу қиын. Ал сыртқы көрініске баға беру оңай.
Әли терең күрсінді.
– Менің ұлым жаңа қалпақ киді. Енді менің ескі фесімді көргісі келмейді.
– Ол сіздің ұлыңыз ғой. Оның жолы сіздікіндей болмауы мүмкін.
– Сонда мен не істеуім керек?
– Оны өзіңізге ұқсатуға тырыспаңыз. Бірақ өзіңізді де одан айырбастамаңыз.
Әли басын изеді.
– Айтуға оңай екен.
– Өмірде ең қиын нәрсе – өзіңдікі дұрыс деп ойлаған кезде де өзгенің адамдық құқығын мойындау.
ТЕРГЕУ
Бір күні Саидты полиция шақыртты. Оған ел ішіндегі реформаларға қарсы көзқарасы және бас киім мәселесіне қатысты пікірлері жөнінде сұрақтар қойылды. Тергеуші үстел үстіндегі құжаттарды ақтарып отырып:
– Сіз еуропалық қалпақты киюді дінге қарсы әрекет деп санайсыз ба? – деді.
Саид сабырмен жауап берді.
– Адамның жүрегіндегі сенімді оның басындағы киіммен өлшеуге болмайды. Бірақ мен өзімнің ұстанымымды өзгертуге міндетті емеспін.
– Сонда заңды мойындамайсыз ба?
– Мен ешкімді бүлікке шақырмаймын. Бірақ өз көзқарасымды айтуға құқылымын.
– Сіздікіне ұқсамайтын көзқарастағы адамдар ше?
– Олардың да өз таңдауына құқығы бар.
Тергеуші қаламын үстелге қойды.
– Сонда сіз бәрін кешіре бересіз бе?
Саид оған тіке қарады.
– Кешіру деген әлсіздік емес. Кейде адамның өз ашуын жеңуі – ең үлкен жеңісі.
ҚАЙТА ОРАЛҒАН ҰЛ
Осы оқиғалардан кейін бірнеше жыл өтті. Әли қартайды. Дүкеннің терезесіндегі ескі фес те, жаңа қалпақ та біртіндеп шаң басты. Жемал қызмет бабымен басқа қалаға ауысты. Әкесімен сирек хабарласып тұрды.
Бір күні қыс ортасында дүкеннің есігі ашылды. Ішке қара пальто киген, басында қалпағы бар орта жастағы ер адам кірді.
Әли көзін сығырайтып қарады.
– Жемал?
Ұлы басындағы қалпағын шешті.
– Әке…
Екеуі біраз уақыт үнсіз тұрды. Жемалдың шашына ақ кірген. Әкесінің жүзі бұрынғыдан да әжімденіп кетіпті.
– Кел, балам, – деді Әли.
Жемал дүкенді айнала қарап шықты. Бұрынғы сөрелердің көбі бос. Тек бір бұрышта қызыл фес пен қара қалпақ қатар ілулі тұр.
– Бұларды әлі сақтап жүрсіз бе?
– Иә.
– Неге?
Әли екеуіне кезек қарады.
– Бірі – менің өткенім. Екіншісі – сенің жастығың. Екеуін де лақтыра алмадым.
Жемал төмен қарады.
– Әке, мен сізді сол кезде түсінбеппін.
– Енді түсіндің бе?
– Білмеймін. Бірақ өзім де әке атандым. Балам менен бір күні: «Әке, сен неге атаң сияқты емессің?» деп сұрады. Сонда сіздің сөзіңіз есіме түсті.
Әли үнсіз тыңдады.
– Мен оған не айтарымды білмедім, – деді Жемал. – Сосын сізге келуді жөн көрдім.
Қарт ұлының қолынан ұстады.
– Балам, адамға бірдей киіну міндет емес. Бірдей ойлау да міндет емес. Бірақ бір-бірінің жүрегін жараламауды үйренсе болғаны.
Жемалдың көзіне жас келді.
– Кешіріңіз, әке.
Әли ұлының иығына қолын қойды.
– Кешірім сұрауға асықпа. Ең бастысы, енді өз балаңның басындағы киімге қарап, оның жүрегін бағалама.
БІР ҚАЛПАҚТЫҢ КӨЛЕҢКЕСІ
Көктем келді. Қала көшелерінде түрлі бас киім киген адамдар көбейді. Бірі феске ұқсас ескі үлгіні ұнатса, бірі фетр қалпақ киді, енді бірі қарапайым кепкамен жүрді. Көпшілік үшін бұл енді саяси ұран емес, күнделікті тұрмыстың бір бөлшегі еді.
Бір күні Жемал әкесінің дүкеніне немересін ертіп келді.
Бала сөреге жақындап, қара қалпақты басына киіп көрді. Сосын қызыл фесті алып, айнаға қарады.
– Ата, маған қайсысы жарасады?
Әли немересінің алдына отырып:
– Екеуі де жарасады, құлыным. Бірақ сенің қандай адам болатыныңды ешқайсысы шешпейді, – деді.
Бала күліп, қалпақты шешті.
– Онда мен бүгін екеуін де кимеймін!
Үшеуі бірге күлді.
Әли сол сәтте бір нәрсені түсінді. Заман ауысқанда заттар өзгереді, киімдер өзгереді, заңдар мен ұғымдар өзгереді. Бірақ ұрпақтан ұрпаққа берілетін ең қымбат мұра – бір-бірін түсінуге деген ықылас.
Қарт терезеден сыртқа қарады. Көшеде басына кепка киген жас жігіт асығып бара жатты. Оның жанынан ескі үлгідегі бас киім киген қария өтіп барады. Екеуі бір-біріне қарамады да, бір-бірін кінәламады да.
Әли жымиып қойды. Ол енді қалпақтардың қайсысы дұрыс екенін ойламайтын болды.
Өйткені жылдар бойы бір ғана нәрсені түсінген еді: адамның басындағы киімін өзгертуге болады, бірақ жүрегіндегі адамгершілікті жоғалтпау әлдеқайда маңызды.
Кейде тарих адамдарды бір қалпақ үшін қақтығыстырады. Ал уақыт сол қақтығыстың ішінен бір ғана сұрақты қалдырады: сен өзгеше ойлайтын адаммен де адам болып қала алдың ба?
СОҢЫ