Адам кейде дұғаны тек алақанын жайып, аспанға қарап тілек айту деп түсінеді. Бір нәрсе керек болса — сұрайды, көңілі қалса — жалбарынады, тығырыққа тірелсе — көмек күтеді. Бірақ адам баласы дұғаның әлдеқайда терең мағынасы бар екенін біле бермейді. Өйткені дұға тек тілдің сөзі емес, кейде тұқымның бүршік атуы, ананың баласына алаңдауы, диқанның жер жыртуы, ғалымның түн ұйқысын төрт бөліп ізденуі арқылы да көрініс табады.
Бірде ауылдағы қарт бағбан көктемде бақшасына көшет отырғызып жүрді. Жанында жүрген немересі оның әр ағаштың түбін қопсытып, су құйып, айналасын тазалап жүргенін бақылап тұрды.
— Ата, ағашқа неге сонша күтім жасайсыз? Өзіңіз еккен соң өсе бермей ме? — деп сұрады бала.
Қарт қолындағы күрегін жерге сүйеп, топыраққа қадала қарады.
— Балам, ағаштың өсуі менің қолымда болса, еккен бойда жемісін жинар едім. Мен тек оған қажетті жағдайды жасаймын. Ал оның бойына жан бітіру, бүршік жарғызу, жеміс беру менің құдіретімде емес, — деді.
Бала бұл сөздің мәнін бірден түсінбеді. Қарт болса, алақанындағы кішкентай тұқымды топыраққа көміп жатып, сөзін жалғастырды:
— Мына кішкентай дәнді қарашы. Оның ішінде үлкен ағаштың болашағы жатыр. Бірақ ол өздігінен күнге шығып, жаңбыр сұрай алмайды. Оның өсуге деген жаратылыстық қабілеті бар. Топырақ, су, жылу мен жарық соған қызмет етеді. Табиғаттың өзінде біз байқамайтын бір тіл бар.
Сол сәтте қарттың сөзі маған да бір ой салғандай болды. Шынында, адам тек сөйлегенде ғана тілек білдірмейді екен. Кейде оның бар болмысы, жаратылысы, мұқтаждығы мен талпынысы тұтас бір дұғаға айналады.
ДҰҒАНЫҢ БІРІНШІ ТІЛІ — ЖАРАТЫЛЫСТЫҚ ҚАБІЛЕТ
Әрбір дәннің ішінде ағашқа айналу мүмкіндігі бар. Ол мүмкіндік — оның табиғатына берілген үнсіз тілек. Дәннің жарыққа ұмтылуы, тамырының төменге қарай таралуы, сабағының жоғары көтерілуі — бәрі де оның бойындағы өсуге деген жаратылыстық сұраныстың көрінісі.
Адам да сол сияқты. Оның бойында білім алуға, өнер үйренуге, жақсылық жасауға, өмірін өзгертуге деген қабілет бар. Бірақ қабілеттің болуы жеткіліксіз. Оны жүзеге асыратын жағдай, еңбек пен мүмкіндік қажет.
Мысалы, білімге құштар жасөспірімді алайық. Оның бойында ғалым болуға деген бейім бар делік. Бірақ оған кітап, ұстаз, зертхана, ізденуге мүмкіндік беретін орта қажет. Осы жағдайлардың басы қосылғанда ғана оның бойындағы қабілет ашылады.
Мұнда бір терең заңдылық жатыр: себептердің бірігуі нәтижеге жол ашады. Бірақ себептердің өзі сол нәтижені жасайтын құдірет емес. Топырақ дәнді ағашқа айналдырмайды, су да жалғыз өзі жеміс бермейді. Олар — өсуге қажетті жағдайлар.
Сондықтан адамның міндеті — өзіне берілген қабілетті бос қалдырмай, оны дамытуға қажетті себептерге жүгіну.
ДҰҒАНЫҢ ЕКІНШІ ТІЛІ — МҰҚТАЖДЫҚ
Адам өмірге келген сәттен бастап мұқтаждықтың ортасында өмір сүреді. Нәресте анасының көмегінсіз бір күн де тіршілік ете алмайды. Оның тамаққа, жылуға, мейірімге деген қажеттілігін өзі қамтамасыз етуге шамасы жетпейді. Бірақ таңғаларлығы — ол қажетті нәрселердің көбін өзіне күтпеген жерден алады.
Нәресте анасына қарапайым ғана көзқараспен қарайды. Жыласа, анасы жетіп келеді. Қарны ашса, тамақтандырады. Ауырса, түн ұйқысын бөліп жанында отырады. Бала мұның бәрін сұраудың күрделі жолдарын білмейді. Оның бар болмысы мұқтаждықты білдіреді.
Бұл — жаратылыстың таңғажайып көрінісі.
Адам есейген сайын өзінің әлсіздігін ұмыта бастайды. Қолындағы азын-аулақ мүмкіндігіне сеніп, бәрін өзі басқара алатындай сезінеді. Алайда өмірдің кез келген сәтінде адамның шамасы жетпейтін жағдайлар кездеседі. Кейде бір ауыз жылы сөзге мұқтаж болады, кейде денсаулығын қайтара алмайды, кейде еңбегімен де шеше алмайтын мәселеге тап болады.
Сол кезде адам өзінің шектеулі екенін сезінеді.
Бірақ мұқтаждықты әлсіздік деп қана қабылдауға болмайды. Ол адамға өзінің кім екенін, өмірде нені басқара алатынын және нені басқара алмайтынын түсіндіреді.
Кейбір нығметтерді адам іздеп жүріп табады, ал кейбірі дәл қажет кезінде күтпеген жерден келеді. Бір кезде жолыққан бейтаныс адамның көмегі, кездейсоқ табылған мүмкіндік, дер кезінде айтылған ақыл — мұның бәрі өмірдің адам есептей бермейтін қырлары бар екенін көрсетеді.
ДҰҒАНЫҢ ҮШІНШІ ТІЛІ — АДАМНЫҢ САНАЛЫ ТІЛЕГІ
Адамның басқа тіршілік иелерінен бір ерекшелігі — ол өзінің мұқтаждығын түсініп қана қоймай, оны саналы түрде жеткізе алады. Ол үміттенеді, ойлайды, сұрайды, ізденеді. Кейде жүрегіндегі тілегін сөзбен айтады, кейде үнсіз отырып армандайды.
Алайда әрбір тілек бірдей орындала бермейді. Өйткені тілектің де өз шарты, өз уақыты, өз өлшемі бар.
Бір жас жігітті елестетейік. Ол жақсы маман болуды армандайды. Күн сайын қолын жайып, сол тілегінің орындалуын сұрайды. Бірақ кітап ашпайды, тәжірибе жинамайды, уақытын бос өткізеді. Бір күні арманы орындалмағанына өкпелеп:
— Мен сонша тіледім ғой, неге болмады? — дейді.
Ал оның қасындағы екінші жігіт те дәл сондай арманмен өмір сүреді. Бірақ ол таңертең ерте тұрады, ізденеді, қателеседі, қайта үйренеді. Бірнеше жылдан кейін еңбегінің жемісін көреді.
Екеуінің де тілегі бір болғанымен, әрекеті екі түрлі еді.
Міне, осы тұста дұғаның тағы бір қыры ашылады. Шынайы тілек адамды әрекетсіздікке емес, ізденіске жетелеуі керек. Адам өзінен талап етілетін міндетті орындап, қолынан келмейтін нәтижені сабырмен күтуді үйренгенде ғана үміт пен еңбектің арасындағы тепе-теңдікті табады.
Адамзат тарихындағы көптеген ғылыми жаңалықтардың артында да осындай ізденіс жатыр. Ғалымның сұрағы, зерттеушінің табандылығы, өнертапқыштың тынымсыз еңбегі — бәрі де адамның мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған саналы талпыныс.
Кейбір жаңалықтар бір адамның өмір бойғы арманының нәтижесі болса, енді бірі бірнеше ұрпақтың ізденісінен туған. Демек, адамның шынайы қажеттіліктен туындаған талабы кейде жеке тағдырдың шеңберінен асып, бүкіл қоғамның дамуына ықпал етеді.
ДҰҒАНЫҢ ТӨРТІНШІ ТІЛІ — ӘРЕКЕТ
Көктемде жер жыртқан диқанның ісіне назар аударайық. Ол алақанына дән ұстап, мол өнім сұрағанымен, жерге тұқым сеппесе, күзде қамба толмайды. Егістікті жыртып, дәнді себеді, суарады, арамшөптен тазартады. Оның осы әрекеттерінің әрқайсысы — тілсіз дұғаның бір көрінісі.
Бір қарағанда, диқан жай ғана шаруашылық жұмысымен айналысып жүргендей. Бірақ оның әр әрекетінде болашақ өнімге деген үміт бар.
Ол жерге дән себеді, алайда өнімді топырақтың өзінен талап етпейді. Топырақты берекенің бір себебі ретінде пайдаланады. Себепке жүгінеді, бірақ себепті барлық нәрсенің иесі деп қабылдамайды.
Бұл қағиданы өмірдің басқа салаларына да қолдануға болады.
Денсаулығын жақсартқысы келген адам дәрігерге қаралады, емделеді, дұрыс тамақтанады. Білім алғысы келген адам оқиды, ізденеді, ұстаздан үйренеді. Отбасында береке болғанын қалаған жан жақындарына көңіл бөледі, түсіністік танытады, жауапкершілік алады.
Яғни дұға тек күту емес, өзіңе жүктелген міндетті орындау да.
Адам кейде нәтижеге тым қатты байланып қалады. Еңбегінің жемісін дереу көргісі келеді. Бір ай жұмыс істеп, бір жылдық табыс күтеді. Бір рет жақсылық жасап, өмір бойы соның қайтарымын іздейді. Ал табиғаттың өзіне қараса, ешбір ағаш бір күнде жеміс бермейді.
Себілген дәннің өнгеніне дейін уақыт керек. Бүршіктің гүлге айналуына, гүлдің жеміс беруіне де белгілі бір кезең қажет.
Өмір де солай.
ДҰҒАНЫҢ БЕСІНШІ СЫРЫ — НӘТИЖЕНІҢ УАҚЫТЫ МЕН ӨЛШЕМІ
Адамның ең үлкен қателіктерінің бірі — өзі қалаған нәрсенің дәл өзі қалаған уақытта орындалуын талап етуі. Ол кейде бір есіктің жабылғанына налиды. Бірақ сол есіктің ар жағында қандай жағдай тұрғанын білмейді.
Бір жас жігіт жұмысқа орналасу үшін бірнеше жерге өтініш береді. Бірінен соң бірі жауап ала алмайды. Өзін жолы болмаған адамдай сезінеді. Біраз уақыттан кейін бұрын ойламаған бір мекемеден ұсыныс түседі. Сол жерге орналасып, өзінің қабілетін танытады. Жылдар өте келе ол бұрынғы өтініштері қабылданбағанына өкінбейтін болады.
Өйткені адам көбіне бір ғана мүмкіндікті көреді, ал өмірде оның алдында басқа да жолдар болуы мүмкін.
Дұғаның мәнін түсінген адам тілегінің орындалуын ғана емес, сол тілекке апаратын жолды да ой елегінен өткізеді. Ол әрекет етеді, күтеді, үйренеді, қажет болса бағытын өзгертеді. Бірақ үмітін жоғалтпайды.
Мұнда бір маңызды мәселе бар: кез келген тілек міндетті түрде орындалады деген сөз емес. Кейде адамның қалағаны оған пайдалы болмауы мүмкін. Кейде жағдайдың өзгеруі қажет болады. Кейде күткен нәрсенің орнына басқа мүмкіндік келеді. Сондықтан дұға адамды тек нәтижеге байлап қоймай, өмірдің кеңірек мағынасын түсінуге жетелейді.
Адамның қолынан келетіні — ниет ету, әрекет жасау, себептерге жүгіну және сабыр сақтау. Ал өмірдің барлық нәтижесін өз еркіне бағындыруға ешкімнің мүмкіндігі жоқ.
Қарт бағбанның бақшасына қайта оралсақ, әлгі кішкентай немере енді ағаштардың түбіне су құйып жүр екен. Бір кезде ол атасына қарап:
— Ата, сонда ағаш та дұға жасай ма? — деп сұрады.
Қарт жымиды.
— Оның тілі біздікіндей емес, балам. Бірақ әрбір жаратылыстың өз болмысына тән сұранысы бар. Дәннің өскісі келеді, гүлдің ашылғысы келеді, ағаштың жеміс бергісі келеді. Ал адамның тілегі бұлардан да күрделі. Өйткені адам тек өмір сүруді емес, өмірінің мәнді болғанын қалайды.
Бала біраз үнсіз тұрды. Сосын қолындағы кішкентай құмырасымен жас көшеттің түбіне су құйды.
— Мен де ағаштың өскенін қалаймын, — деді ол.
— Ендеше, оның өсуіне көмектес, — деді қарт.
Осы бір қарапайым көріністе үлкен өмірлік шындық жатқан еді. Тілек пен әрекет бір-бірінен ажырамаған кезде ғана адамның үміті мағыналы болады.
Адамның қадірі оның қанша нәрсе сұрағанымен емес, қандай ниетпен өмір сүргенімен, қандай әрекет жасағанымен және өз мүмкіндіктерін қалай пайдаланғанымен өлшенеді.
Дұға — әлсіз адамның шарасыздықтан айтқан сөзі ғана емес. Ол — адамның өз шектеулігін мойындауы, үмітін жоғалтпауы, ізденуі және өмірдегі себептерді дұрыс пайдалануы.
Бәлкім, біз кейде дұғаны тек аспанға көтерілген алақаннан іздеп, айналамыздағы үнсіз тілдерді байқамай қалатын шығармыз. Еңбектеніп жатқан адамның маңдай терінде, білімге ұмтылған жастың ашық кітабында, балаға мейірім төккен ананың алақанында, жерге дән сепкен диқанның қолында да үлкен бір тілек бар.
Себебі өмірдің өзі — үздіксіз сұраныс пен жауаптың, ізденіс пен үміттің, әрекет пен нәтижені күтудің арасындағы ұзақ жол.
Адам кейде тілегімен сөйлейді, кейде мұқтаждығымен үн қатады, ал кейде бүкіл өмірін дұғаға айналдырады.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ