Адам баласы өмірді белгілі бір заңдылықтарға сүйеніп түсінеді. Таң атса – күн шығады, отқа қол тигізсең – күйесің, биіктен құласаң – жарақат аласың, уақыт өтсе – адам қартаяды. Табиғаттың өз тәртібі, тіршіліктің өз қағидасы бар. Біз осы заңдылықтарды таныған сайын дүниені түсінгендей боламыз. Бірақ өмірдің біз білетін заңдардан әлдеқайда кең екенін кейде күтпеген оқиғалар ғана аңғартады.
Адам ақылымен болашақты болжауға тырысады. Бір істің себебін анықтап, оның салдарын есептейді. Бүгінгі әрекетінің ертеңгі нәтижесін ойлайды. Мұның бәрі – өмірдің белгілі бір тәртіпке бағынатынын көрсетеді. Алайда адам есептеген нәтиже әрдайым орындала бермейді. Кейде мүмкін емес көрінген нәрсе жүзеге асады, ал сөзсіз болады деген жағдай болмай қалады. Бір есік жабылғанда, күтпеген жерден екінші есік ашылады.
Рисалей Нұрда осы құбылыстың астарлы сырын ашатын үш ұғым айтылады: Қадар, Қаза және Ата.
Қадар – алдын ала белгіленген өлшем мен тәртіп. Бұл – жаратылыстағы жалпы заңдылықтардың көрінісі. Әр нәрсенің өз өлшемі, әр құбылыстың өз себебі мен нәтижесі бар. Мысалы, оттың жануы, судың ағысы, адамның дүниеге келуі мен өмірден өтуі – осы жалпы заңдылықтардың аясындағы құбылыстар.
Қаза – сол белгіленген өлшемнің жүзеге асуы. Яғни, алдын ала белгіленген істің өмірде орындалуы. Адам бір нәрсені жоспарлайды, ал оның нәтижесі белгілі бір жағдайда көрініс табады. Бірақ осы тұста бізді ойландыратын бір мәселе бар: жалпы заңдылықтың өзі кейде ерекше жағдайларға жол береді.
Мұны Ибраһим пайғамбардың отқа тасталған оқиғасы арқылы түсіндіреді. Әдеттегі заң бойынша отқа түскен нәрсе жанады. Алайда оттың табиғи қасиеті бұл жолы жүзеге аспады. От Ибраһимге зиян келтірмеді. Мұнда біз қалыпты заңдылықтан тыс ерекше құбылысты көреміз.
Ал Ата – осы екі ұғымнан да терең мағынаға ие. Ол – мейірім, рақым, кешірім және күтпеген игілік. Қаза жүзеге асуы тиіс болған нәтижені көрсетсе, Ата сол нәтижеден жоғары тұратын мейірімнің көрінісі ретінде түсіндіріледі.
Мәселен, адам өмірінде үлкен қателік жіберді делік. Өз әрекетінің салдарын түсінді. Жасаған ісіне өкінді. Әділдік тұрғысынан оған тиісті жаза берілуі мүмкін еді. Бірақ оған кешірім жасалды. Оның өміріне тағы бір мүмкіндік берілді. Бұл – жазаның орнына мейірімнің келуі, үміттің қайта оянуы.
Кейде бір ауыз кешірім адамның бүкіл өмірін өзгертіп жібереді. Біреудің қолынан келген жақсылық екінші бір адамның тағдырын басқа арнаға бұрады. Қатал үкім күтіп тұрған жанға мүмкіндік беріледі. Үмітін үзген адамға қайтадан жол ашылады. Міне, мейірімнің құдіреті осындай сәттерде айқын сезіледі.
Осы үш ұғымның арақатынасын түсіндіретін бір тамаша теңеу бар: жұмсақ шөптің қатты тасты жарып шығуы. Тас қатты, шөп нәзік. Қарағанда, тастың күші басым сияқты. Бірақ кішкентай ғана өсімдік уақыт өте келе қатты тастың арасынан жол тауып шығады. Оның күші қаттылығында емес, өмірге деген ішкі қуатында.
Мейірім де дәл осындай. Кейде қаталдық жеңбейтін нәрсені мейірім жеңеді. Заң шеше алмаған мәселені кешірім шешеді. Күшпен ашылмаған есікті ізгілік ашады.
Адамдар арасындағы қарым-қатынаста да осы заңдылықты жиі кездестіреміз. Әкесі баласының қателігін көріп, оған ашуланады. Баласы кінәсін түсініп, үнсіз тұрады. Әкесі оны жазалауға толық негізі болса да, баласының көзіндегі өкінішті байқап, құшағына тартады. Сол сәтте бала жазадан құтылғаны үшін ғана емес, әкесінің мейірімін сезінгені үшін өзгереді.
Міне, кешірімнің тәрбиелік күші осында. Жаза адамды уақытша тоқтатуы мүмкін, ал мейірім оның жүрегін өзгерте алады.
Бұл жерде әділдік пен мейірімді бір-біріне қарсы қоюға болмайды. Әділдік – әр нәрсені өз орнына қою болса, мейірім – адамның әлсіздігін, өкінішін, қайта түзелуге деген талпынысын ескеру. Екеуі үйлескен жерде адамгершілік қалыптасады. Тек жазаға сүйенген қоғам қаталданады, ал тек кешіріммен шектелген орта жауапкершілігін жоғалтуы мүмкін. Сондықтан мейірім әділдікті жоққа шығармайды, керісінше, оған тереңдік береді.
Осы ақиқатты түсінген адам жақсылығын өз еңбегінің ғана нәтижесі деп қабылдамайды. Өйткені оған мүмкіндік берген жағдайлар, кездескен адамдар, қолдау көрсеткен жандар, тіпті өзі байқамаған сәттіліктер де бар. Ал қателігін мойындағанда, оның салдарын түсініп, жауапкершіліктен қашпайды.
Месневи-и Нуриядағы аятты түсінген ғарифтің сөзі де осы ойды аңғартады:
«Уа, Раббым! Менің игі істерім – Сенің Атаңнан, яғни мейіріміңнен. Ал жамандықтарым – Сенің Қазаңнан, яғни әділдігіңнен. Егер Сенің мейірімің болмағанда, мен құрып кетер едім».
Бұл сөздің астарында терең философиялық мағына жатыр. Адам жақсылығына мастанбауы керек, өйткені әрбір игіліктің артында өзі толық бағалай алмайтын мүмкіндіктер бар. Ал жасаған жамандығын өзгеге жабуға да болмайды. Ол өз әрекетіне жауап беруі тиіс. Бірақ қандай жағдай болса да, мейірімнен үміт үзбеуі қажет.
Өмірде кейде адам өзін біржола жазықты сезінеді. Өткен қатесін ойлап, болашағына сенімсіздікпен қарайды. «Енді бәрі бітті» деп түйін жасайды. Алайда адамның бүгінгі жағдайы оның бүкіл ғұмырына шығарылған соңғы үкім емес. Кеше қателескен жанның бүгін түзелуге мүмкіндігі бар. Кеше сүрінген адамның ертең қайта тұруына жол ашық.
Өйткені өмірдің ең үлкен құндылықтарының бірі – екінші мүмкіндік.
Қадар бізге өмірдің өлшемін танытса, Қаза сол өлшемнің жүзеге асуын көрсетеді. Ал Ата адамға сол заңдылықтардың аясында мейірім мен рақымның шексіз мүмкіндігін ойлауға жетелейді.
Сондықтан адам тек заңдылықтарды танып қана қоймай, өмірдің мейірімге толы қырын да түсінуі керек. Біреуге үкім шығаруға асықпау, кешірім жасауға орын қалдыру, жақсылықты бағалау, өз қатесін мойындау – осы түсініктің адам бойындағы көрінісі.
Кейде адамды құтқаратын нәрсе – оның қаншалықты мықты болғаны емес, оған берілген мейірімнің қаншалықты кең болғаны. Ал мейірімге лайық болудың алғашқы қадамы – өзің де өзгеге мейірім көрсете білу.
Дереккөз: Месневи-и Нурие, 206-бет. «Оныншы рисале».
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ