Адамды тану оңай емес. Кейде бір адамның бойынан бір-біріне мүлде ұқсамайтын бірнеше мінезді көресің. Бір жерде ол қатал, екінші жерде жұмсақ, біреуге талапшыл, енді біреуге тым кешірімді. Мұндайда сырт көз оның мінезіндегі қайшылықты байқап, қайсысы шынайы болмыс екенін түсіне алмай дал болады. Ал шындығында, адамның әр ортада әртүрлі көрінуі оның екіжүзділігінен емес, атқарып жүрген міндеті мен өмірдегі орнының ерекшелігінен де болуы мүмкін.
Бірде ауылға жаңа басшы тағайындалды. Қызмет бөлмесіне кірген адам оның жүзінен жылылық іздегенімен, көбіне салмақты көзқарасына тап болатын. Ол ешкімнің алдында орынсыз иілмейтін, әр сөзін ойланып сөйлейтін, шешім қабылдағанда жеке көңіл күйіне емес, жауапкершілігіне сүйенетін. Қарамағындағылар оны қатал адам деп есептейтін.
Бірақ сол басшының үйіне барған адам мүлде басқа көрініске куә болар еді. Есіктен кірген сәтте немерелерін құшағына алып, балаша күлетін. Келінінің дайындаған қарапайым асын мақтап, әйелінің көңілін табуға тырысатын. Көршісі көмек сұраса, қолынан келгенін аямайтын. Қызмет орнындағы салмақты адамның орнында үй ішінің қарапайым, мейірімді ақсақалы отыратын.
Бір күні немересі одан:
— Ата, жұмыста неге үнемі қаталсыз? Ал үйде неге басқаша боласыз? — деп сұрады.
Қария немересінің басынан сипап, біраз үнсіз отырды.
— Балам, адамның әр жерде атқаратын міндеті әртүрлі. Қызметте менің жеке көңілімнен бұрын көпшіліктің мүддесі тұрады. Ал үйде мен бастық емеспін, әкепін, атамын. Егер үйде де қызметтегідей қатал болсам, жақындарым менен жылылық көрмейді. Ал жұмыста орынсыз жұмсақтық танытсам, біреудің әділетсіздігіне жол ашуым мүмкін. Сондықтан адам қай жерде қандай міндет арқалап тұрғанын білуі керек.
Немересі басын изегенімен, бұл сөздің терең мағынасын әлі толық түсінбеген еді.
МІНДЕТ ПЕН МІНЕЗДІҢ АРАСЫ
Адамның болмысын түсінудегі ең үлкен қателіктің бірі — оның қызметтік бейнесін жеке тұлғасымен шатастыру. Өйткені адамның атқарып жүрген міндеті одан белгілі бір мінезді талап етеді. Мұғалім сыныпта тәртіп сақтауы керек, бірақ үйіне келгенде балаларына бұйрық беретін басшы болып қалмауы тиіс. Дәрігер науқастың алдында сабырлы әрі сенімді болуы қажет, алайда өз отбасында оның да шаршайтын, мұңаятын, көмекке мұқтаж болатын сәттері бар. Әділ төреші шешім шығарғанда ешкімнің көңіліне қарамауы мүмкін, бірақ өмірде ол да біреудің әкесі, анасы немесе досы.
Демек, адамның әртүрлі ортадағы мінезін бір өлшеммен бағалау дұрыс емес. Әр міндеттің өз әдебі, әр ортаның өз талабы бар.
Алайда мұнда бір маңызды мәселе бар: адамға берілген лауазым оның шынайы қабілетімен сәйкес келмесе, қайшылық одан сайын ұлғаяды.
Қарапайым қызметкерді аяқ астынан үлкен мекеменің басшысы етіп тағайындадың делік. Оның бұрынғы әдеттері мен қалыптасқан мінезі жаңа қызметтің жауапкершілігін көтере алмауы мүмкін. Кеше ғана өзгелердің алдында именіп сөйлейтін адам бүгін айналасындағылардан шексіз құрмет күтеді. Бұрын қарапайым болған кісі қызметтік орынтаққа отырған соң өзін өзгелерден жоғары санай бастайды. Міндеті өскенімен, ішкі мәдениеті өспегендіктен, оның бойында жасанды бедел пайда болады.
Мұндай адам қызметінің биігіне көтерілгенімен, адамдық кемелдіктің биігіне көтеріле алмайды.
Шын мәнінде, лауазым адамды ұлықтамайды. Адам өзінің білімімен, парасатымен, мінезімен сол лауазымға лайық болуға тиіс. Әйтпесе, қызмет адамның кемшілігін жасыратын пердеге айналады.
ҚАТАЛДЫҚ ПЕН МЕЙІРІМНІҢ ӨЛШЕМІ
Бір ұстаздың шәкірттері оның бойындағы бір ерекшелікке таңғалатын. Сабақ үстінде ол өте талапшыл, кейде тіпті қатал көрінетін. Оқушының үстірт жауабына қанағаттанбай, әр сөзінің дәлелін сұрайтын. Ал сабақтан кейін сол шәкірттердің мәселесін тыңдап, жеке өміріндегі қиындықтарына түсіністікпен қарайтын.
Бір күні жас мұғалім одан:
— Ағай, сізді оқушылардың көбі қатал деп ойлайды. Бірақ мен сіздің шын мәнінде қандай адам екеніңізді білемін. Неге оларға өзіңіздің жұмсақ мінезіңізді көрсетпейсіз? — деп сұрады.
Ұстаз жымиып:
— Менің міндетім — олардың көңілінен шығу емес, білім алуына көмектесу. Егер шәкірттің қатесін көріп тұрып, оны ренжітпеу үшін үндемесем, оған жақсылық жасағаным ба? Бірақ қатені түзету мен адамның қадірін түсірудің арасы жер мен көктей. Талап қоюға болады, алайда адамның намысын таптауға болмайды, — деді.
Бұл сөз жас мұғалімнің есінде ұзақ сақталды.
Сөйтіп ол бір ақиқатты түсінді: мінездің әртүрлі көрінуі мүмкін, бірақ оның түбінде біртұтас адамгершілік өлшемі жатуы керек. Қаталдық әділеттен туындаса — тәрбие, ал менмендіктен туындаса — озбырлық. Жұмсақтық мейірімнен туса — ізгілік, ал қорқыныштан туса — әлсіздік.
ЖАРЫҚТЫҢ ҚАЙНАРЫ
Кейде біз белгілі бір адамның жетістігін көріп, оның барлық қасиетін сол жетістікпен байланыстырамыз. Біреудің біліміне сүйсінсек, оның бойындағы барлық жақсы қасиетті де сол білімнің жемісі деп қабылдаймыз. Бір адамның сөзіне сенсек, оның әрбір әрекетін дұрыс деп санай бастаймыз. Осылайша, адамның жеке болмысы мен атқарып жүрген міндетін, тіпті оның жеткізуші ғана болып отырған ақиқатын да бір-бірімен шатастырамыз.
Бұл — бағалаудағы үлкен қателік.
Мысалы, қолындағы шаммен қараңғы жолды жарықтандырған адамды көрейік. Жолаушылар оның соңынан еріп, жолын табады. Бірі шам ұстаған адамның шеберлігіне таңғалады, енді бірі оның батылдығына сүйсінеді. Бірақ жолды жарықтандырып тұрған — адамның өзі емес, оның қолындағы шам. Егер жолаушылар шамның жарығын ұмытып, тек оны ұстаған адамға ғана табынса, жарықтың шынайы қайнарын назардан тыс қалдырады.
Адам да кейде өзі жеткізуші болған құндылықтың иесіне айналып кеткісі келеді. Біреудің сенімін ақтау орнына, сол сенімді жеке беделіне айналдырады. Бір ақиқатты түсіндірудің орнына, өзін сол ақиқаттың жалғыз өкілі ретінде көрсетеді. Сөйтіп, бастапқы мақсат көлеңкеде қалып, оның орнына жеке тұлғаға табыну пайда болады.
Ал нағыз қызмет иесі өзін алға шығаруға асықпайды. Ол жеткізген дүниесінің қадірін өзінің атағынан жоғары қояды. Өйткені шынайы құндылық адамның беделіне тәуелді болмауы керек.
ОРЫНТАҚТАН ТҮСКЕНДЕГІ АДАМ
Уақыт өте келе ауылдағы қарияның немересі де есейді. Өзі де үлкен қызметке тағайындалды. Алғашқы күндері айналасындағылардың құрметі мен ықыласына масаттанып, кейде өз пікірін өзгелердің пікірінен жоғары қоя бастады. Қызметтегі орны оған бұрын байқамаған бір сезім сыйлаған еді: адамдар оның сөзіне құлақ асады, шешімін күтеді, алдында именеді.
Бірақ бір күні жұмыс бөлмесінде жалғыз қалғанда, атасының баяғы сөздері есіне түсті.
«Қызметің өскен сайын адамдығың да өсуі керек. Әйтпесе, орынтақ биіктегенімен, өзің кішірейіп кетесің».
Ол орнынан тұрып, терезеге жақындады. Сыртта қарапайым жұмысшылар аула тазалап жүр екен. Кеше ғана олардың біріне орынсыз қатты сөйлегені есіне түсті. Қоңырау шалып, әлгі қызметкерді шақыртты.
— Кеше саған қатты сөйлеп қойдым. Мәселені түсіндіруім керек еді, бірақ артық кеттім. Кешір, — деді.
Қызметкер не айтарын білмей, үнсіз қалды.
Сол сәтте басшы өзінің шынайы беделін өзгелердің алдында үстем сөйлеуден емес, өз қатесін мойындай білуден табуға болатынын түсінді.
Адамның бойында бірнеше бейне болуы мүмкін. Бірі — қоғам алдындағы міндеті, бірі — отбасы алдындағы жауапкершілігі, енді бірі — ешкім көрмеген кездегі шынайы болмысы. Бірақ осы бейнелердің бәрін біріктіріп тұратын бір ғана өлшем бар: ар-ұят.
Қызмет өзгеруі мүмкін, орта өзгеруі мүмкін, адамның сөйлеген сөзі мен әрекеті де жағдайға қарай түрленуі мүмкін. Алайда оның ішкі адамгершілік өзегі жоғалмауға тиіс.
Адамның кім екенін оның қай жерде қалай сөйлегенінен ғана емес, ешкім көрмеген кезде қандай адам болып қалғанынан да тануға болады.
Өйткені адамның шынайы биіктігі отырған орынтағымен емес, сол орынтақтан түскен кездегі адамдық қалпымен өлшенеді.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ