Махаббат деген кейде екі адамның бір-біріне қол созып, қатар жүруі емес, бір-біріне жете алмай қалса да, жүрегінде мәңгі сақтап өтуі шығар. Адам баласы дүниеге келгенде қаншама арман арқалап келеді. Бірі байлық іздейді, бірі атаққа ұмтылады, енді бірі өмір бойы іздеген жанын кездестіріп, сонымен бірге қартайсам деп армандайды. Бірақ тағдырдың өз жазуы бар. Ол кейде адамдардың жолын тоғыстырғанымен, бірге жүруіне ғұмыр бермейді.
Ертеде Тараз шаһарының маңында Айша есімді сұлу бойжеткен өмір сүріпті. Ол тек көркімен ғана емес, ақылымен, тәрбиесімен, парасатымен де ерекшеленген деседі. Әкесі Айқожа қызының бойына адамдық қасиетті сіңіріп өсірген. Айша өмірге сырттай қызығып қана қарамайтын, әр нәрсенің мәнін түсінуге ұмтылатын жан болса керек.
Бір күні оның жүрегіне Қарахан есімді жігіттің бейнесі ұялайды. Екі жастың арасында басталған сезім уақыт өткен сайын тереңдей түседі. Олар бір-бірінің жанынан тыныштық, сөзінен жылылық, көзінен болашақ көрген шығар. Адам шын сүйген кезде сүйіктісінің байлығына да, дәрежесіне де емес, жан дүниесіне қарайды. Өйткені жүрекке әмір жүрмейді.
Алайда олардың бақытына кедергілер кездеседі. Бірі тағдырдың сынағы десе, бірі адамдардың қарсылығы дер. Қос ғашықтың жолы екіге айырылғанымен, сезімдері суымаған. Айша сүйгеніне жету үшін ұзақ сапарға аттанады. Оның жүрегінде бір ғана тілек болған шығар: сүйіктісін көру, жанында болу, бірге өмір сүру.
Сапардың соңғы күндері жақындаған сайын Таразға деген үміті де арта түскен еді. Қаншама жол жүріп, қаншама қиындықты артқа тастаған бойжеткен сүйгеніне жақындағанын сезді. Бірақ адам кейде бақыттың дәл табалдырығына келгенде тағдырдың тосын соққысына тап болады.
Аңыз бойынша, Аса өзенінің жағасында тынығып, суға шомылған Айшаны бас киіміне жасырынған жылан шағып алады. Бір сәтте ұзақ жолдың бар үміті үзіледі. Көз алдына сүйіктісінің бейнесі келгенде, жүрегінде қандай өкініш болғанын ешкім білмейді. Ол Қараханмен бірге өткізетін күндерді, әлі айтылмаған сөздерді, орындалмаған армандарды ойлаған шығар…
Қарахан сүйіктісінің ауыр халде жатқанын естігенде, дүниенің бар қызығы бір сәтте мәнін жоғалтқандай болды. Аңыздардың бірінде ол Айшаның соңғы сәтінде некелерін қидырғаны айтылады. Бұл – қос ғашықтың бірге болуға деген соңғы үміті еді. Бірақ кейде адам қанша қаласа да, тағдырдың алдына тоқтау сала алмайды.
Айша бибі бұл дүниеден өтті. Ал Қараханның жүрегінде ешкім толтыра алмайтын бос орын қалды.
Сүйген адамынан айырылған жанның қайғысын сөзбен жеткізу қиын. Өйткені ол тек бір адамнан ғана айырылмайды. Онымен бірге ортақ жоспарларынан, айтылмаған сырларынан, бірге қарсы алатын таңдарынан, бірге көретін қарттық шағынан айырылады. Адам кейде тірі кезінде-ақ болашақтағы өмірін біреумен бөлісіп қояды. Сол адам кеткенде, әлгі болашақ та бірге жоғалады.
Қарахан сүйіктісінің қабірі басына ерекше кесене тұрғыздырған деседі. Ол жай ғана қабір үстіндегі құрылыс емес, жүректегі сағыныштың тасқа айналған бейнесіндей еді.
Шеберлер әрбір кірпішіне өрнек түсірді. Геометриялық пішіндер мен өсімдік бейнелері бір-бірімен астасып, қайталанбас сәулет туындысын дүниеге әкелді. Алпысқа жуық түрлі терракота өрнегі кесененің қабырғасына жан бітіргендей. Әрбір өрнек бір-біріне ұқсамайды. Сырттай қараған адам үшін олар – сәулет өнерінің көркем үлгісі. Ал махаббат аңызының көзімен қараған адам үшін әр өрнек айтылмай қалған бір сырды елестетеді.
Ғасырлар өтті. Қарахан да, Айша да бұл дүниеде жоқ. Олардың замандастары әлдеқашан ұмытылды. Сол дәуірдегі қалалар өзгерді, билеушілер ауысты, талай ұрпақ өмірге келіп, өмірден өтті. Бірақ екі жастың есімі халық жадында қалды.
Кесене де уақыттың қатал сынынан өтті. Табиғаттың әсерінен бүлініп, бір кездері қираудың аз-ақ алдында тұрды. Кейін оны сақтау үшін қорғаныш құрылыстары орнатылып, қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 2002–2004 жылдары ескерткіш қайта жаңғыртылды. Бүгінде ол – ортағасырлық сәулет өнерінің құнды мұрасы.
Бір күні кесене алдына жас жұбайлар келді. Қыз жігіттің қолынан ұстап, үнсіз ғана көне ғимаратқа қарап тұрды.
— Сен қалай ойлайсың, олар бір-бірін шынымен осылай қатты сүйген бе? – деп сұрады қыз.
Жігіт біраз үнсіз қалды.
— Білмеймін. Бірақ бір нәрсені түсінемін. Адамның шынайы сезімі оның қанша жыл бірге тұрғанымен ғана өлшенбейді. Кейде бірге өткізген қысқа ғұмырдың өзі адам жүрегінде мәңгілік із қалдырады.
Қыз оның қолын сәл қаттырақ қысты.
— Бірақ мен мәңгілік махаббат деген бірге қартаю деп ойлаймын.
— Мен де солай ойлаймын. Сондықтан екеуміз бір-бірімізді жоғалтып алмау үшін бүгіннен бастап бағалайық.
Олар кесенеден алыстап бара жатты. Ал арттарында ғасырлар бойы талай адамның тағдырына ой салған көне ескерткіш қала берді.
Мүмкін, махаббаттың ең үлкен құпиясы да осында шығар. Біреуді сүю – оны өзіңе байлап қою емес, оның өмірін өз өміріңдей қадірлеу. Оның қуанышына қуану, мұңына ортақтасу, қателігін кешіру, қиындықта жанынан табылу. Сезімді әдемі сөзбен дәлелдеу оңай, ал оны күнделікті өмірде сақтап қалу – үлкен жауапкершілік.
Біз кейде махаббатты ерекше сәттерден іздейміз. Қымбат сыйлықтан, әдемі сөзден, романтикалық кездесуден күтеміз. Бірақ шынайы махаббат көбіне қарапайым тіршіліктің ішінде жасырынып жатады. Шаршап келгенде шайыңды дайындап қою, көңілің түскенде үнсіз жаныңда отыру, қателескенде кемшілігіңді бетіңе баспай, түсінуге тырысу – осының бәрі махаббаттың күнделікті көріністері.
Айша бибі мен Қараханның аңызы бізге бір ғана қайғылы оқиғаны баяндап тұрған жоқ. Ол адам жүрегіндегі сезімнің қаншалықты терең болатынын, уақыттың кейбір естеліктерді өшіре алмайтынын еске салады.
Дегенмен, махаббаттың ең үлкен жеңісі – сүйгеніңнің қабіріне кесене тұрғызу емес, сүйген адамың тірі кезінде оның жүрегіне бақыт сыйлау шығар.
Өйткені тасқа қашалған есім ғасырлар бойы сақталуы мүмкін, ал тірі адамның жүрегіне жазылған мейірім оның бүкіл ғұмырына жарық түсіреді.
Айша бибі кесенесі ғасырларды артқа тастады. Бірақ адамзаттың алдында әлі де бір сұрақ тұр: біз сүйген адамдарымызды олар жанымызда жүргенде қаншалықты бағалай аламыз?
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
