Қала шетіндегі ескі зираттың жанынан өткен сайын Әлиханның көңіліне әлдебір түсініксіз ой оралатын. Қала тіршілігі мұнда да естіліп жататын: көлік дауысы, адамдардың асығыс қадамы, саудагерлердің айқайы, бір-біріне үлгеруге тырысқан жұрттың қарбаласы. Ал зират ішінде бәрі тым-тырыс. Бір кезде осы қаланың көшелерінде жүрген, дүкен ашқан, бала өсірген, арман қуған адамдар енді үнсіз жатыр.
Бір күні ол әкесінің қабірінің басында ұзақ отырды. Әкесі өмір бойы еңбек еткен адам еді. Таң атпай тұрып, кеш батқанша тыным таппайтын. Үй салды, бала оқытты, мал жинады, ел қатарлы өмір сүрді. Бірақ бір күні жүрегі тоқтады. Артында аяқталмаған жұмыстары, айтылмай қалған сөздері, әлі де орындауды жоспарлаған істері қалды.
Әлихан сол сәтте бір нәрсені анық сезінді: адам бұл дүниеге келгенде уақытша аялдауға ғана келген жолаушы секілді. Бірақ көпшілік өзін осы жердің мәңгі тұрғыны санап, керуеннің қашан қозғалатынын ұмытып кетеді.
Дүниені үлкен керуенсарайға теңеуге болады. Мұнда адамдар әр тараптан келіп, аз уақыт аялдайды. Бірі байлық жинайды, бірі атақ іздейді, енді бірі бала-шағасының қамын ойлайды. Біреулер өмірдің қызығына алданып, аялдайтын жерін тұрақты мекенге айналдырғысы келеді. Алайда уақыт ешкімді күтпейді.
Күндер бірінен соң бірі сырғып өтеді. Бүгін бесікте жатқан сәби ертең мектепке барады. Кеше ғана мектеп бітірген жас жігіт бүгін әке атанады. Кеше ғана ақыл айтқан қарияның орнын ертең басқа біреу басады. Қаланың жүздеген тұрғыны жыл сайын қабірге аттанады. Олардың орнына жаңа адамдар келеді. Өмір осылай жалғасқанымен, ешкімнің кезегі мәңгіге шегерілмейді.
Өлімнің ең ауыр тұсы – оның бай мен кедейді, жас пен кәріні, билік иесі мен қарапайым адамды алаламайтыны. Ол ешкіммен саудаласпайды, ешкімнің өтінішін қабылдамайды. Адамның жоспары көп болған сайын, ажалдың үнсіздігі одан сайын қорқынышты сезіледі.
Бірақ Әлиханды ойландыратын тағы бір сұрақ бар еді: егер өлім бәрін аяқтайтын болса, онда адам жүрегіне мәңгілікке деген сағыныш неге берілген? Неліктен біз сүйген адамымыздан айырылғымыз келмейді? Неліктен әдеміліктің жоғалуына қиналамыз? Неліктен жақсы көрген сәттеріміздің мәңгі жалғасқанын қалаймыз?
Адамның жүрегі өткінші дүниеге сыймайтын арманды неге аңсайды?
Осы сұрақтардың жауабын іздеген сайын Әлихан бір үлкен ақиқатқа жақындай түсті. Өлімді екі түрлі түсіндіруге болады. Біріншісі – адамның өзімен бірге сүйгендерінің де, армандарының да, бүкіл болмысының да мәңгілікке жоғалуы. Екіншісі – осы дүниедегі уақытша міндеттің аяқталып, басқа бір өмірге өтуі.
Бұл екі түсініктің арасындағы айырмашылық жер мен көктей еді. Егер өлім жоқ болу болса, онда адамның бар ғұмыры мағынасыз бір сәтке айналмақ. Анасының баласына деген махаббаты, әкенің маңдай тері, адамның адалдығы мен ізгілігі – бәрі бір күні еш ізсіз жоғалатын уақытша көрініс қана болар еді.
Ал егер өлім мәңгілік өмірге бастайтын есік болса, онда дүниедегі әрбір игі іс, әрбір шынайы сезім, әрбір адал қадам өз жалғасын табады. Қабір де қараңғы тұйық емес, бір әлемнен екінші әлемге өтетін қақпаға айналады.
Осы ой Әлиханның жан дүниесін өзгертті. Ол бұрын өлім туралы ойлағанда тек айырылысуды елестететін. Енді өлімнің ар жағында не бар деген сауалға назар аудара бастады.
Бірде ол досы Нұрланмен ұзақ әңгімелесті. Нұрлан өмірдің қызығын көруді ғана ойлайтын. Оның түсінігінде адамға берілген уақытты барынша пайдалану керек, ертеңгі күннің белгісіздігімен бүгінгі қуанышты шектеудің қажеті жоқ.
– Өмір бір-ақ рет беріледі. Сондықтан қалағаныңды істе, көңілің қалаған жерге бар, мүмкіндігің жеткенше рахаттан, – деді ол.
Әлихан досына біраз қарап отырды.
– Сен өмірдің бір-ақ рет берілетінін айтасың. Бірақ оның қай жерде аяқталып, қай жерде жалғасатынын білесің бе?
– Оны ешкім білмейді.
– Ендеше, білмейтін нәрсеңді жоқ деп қалай кесіп айтасың?
Нұрлан үндемеді.
– Мысалы, алдыңда екі жол бар делік. Біріншісі қысқа, қауіпсіз әрі сенімді деректерге сүйенеді. Екіншісі ұзақ, қатерлі, бірақ бүгінгі көңіліңе жағымды. Сен қайсысын таңдар едің?
– Әрине, қауіпсіз жолды.
– Ал өмірдің ең үлкен мәселесі – өлім мен мәңгілік тағдыр туралы сөз болғанда неге дәл осы сақтықты ұмытамыз?
Нұрлан күлгендей болды.
– Сен бәрін тым күрделендіріп жібересің.
– Жоқ, досым. Біз кейде ең маңызды нәрсені тым жеңіл қабылдаймыз.
Әлихан бір күні ескі бір тәмсіл оқыды. Онда абақтыға қамалған бес жүз адамның тағдыры баяндалады. Абақтының алдында дар ағаштары тұр. Арғы жағында үлкен бір ұтыс алаңы бар екен. Тұтқындардың бәрі бір күні сол жерге шақырылмақ. Олардың бір бөлігі дарға асылып, бір бөлігі сол алаңнан өтіп, миллион алтын ұтысқа ие болатын көрінеді. Мұны абақты басшылары мен сенімді хабаршылар анық жеткізген.
Сол кезде абақтыға екі топ келеді. Бірінші топ қолдарына музыка аспаптарын, арақ-шарап пен тәтті тағамдарды алыпты. Олар тұтқындарды көңіл көтеруге шақырады. Бірақ тағамдарының ішіне у қосылған. Олардың мақсаты – тұтқындарды уақытша қызыққа алдандырып, өз тағдырын ұмыттыру.
Екінші топ болса пайдалы кітаптар, адал тағамдар мен таза сусындар алып келеді. Олар тұтқындарға:
– Алдарыңда екі таңдау бар. Бірінші топтың уланған тәттілерін қабылдасаңдар, тағдырларыңды өз қолдарыңмен қиындатасыңдар. Ал біз ұсынған пайдалы нәрселерді қабылдап, берілген нұсқауларды орындасаңдар, амандыққа жетіп, үлкен сыйға ие боласыңдар, – дейді.
Сонда тұтқындардың бірі бірінші топтың ұсынысына қызығып:
– Біз әлі дарға асылған жоқпыз ғой. Ендеше, бүгінгі қызықтан неге бас тартамыз? – депті.
Оның бұл сөзіне екіншісі:
– Сенің алдыңда өлімнің тұрғанын көріп тұрып, уланған тәттіні жегенің қандай ақыл? – деп жауап береді.
Әлихан бұл тәмсілдің астарында адам өмірінің үлкен шындығы жатқанын түсінді. Адам да осы дүниенің уақытша абақтысында отырған жолаушы іспетті. Өлім – бәріміздің алдымызда тұрған ақиқат. Бірақ оның ар жағындағы тағдырды әркім әртүрлі түсінеді. Біреулер мәңгілік өмірге сеніп, соған дайындалады. Енді біреулер бүгінгі қызықтың соңына түсіп, ертеңгі күнді ойлағысы келмейді.
Мәселе дүниенің қызығын көруде емес. Мәселе – сол қызықтың адамды қайда бастап бара жатқанында.
Бірнеше жылдан кейін Әлиханның өзі де өмірдің талай сынағынан өтті. Қызметте өсті, табыс тапты, үй салды. Бір кезде өзі армандаған дүниелердің көбіне қол жеткізді. Бірақ бір нәрсені байқады: адам тілегеніне жеткен сайын жаңа тілек пайда болады. Байлық көбейген сайын алаңдаушылық та көбейеді. Атақ артқан сайын оны жоғалтып алу қорқынышы пайда болады.
Бір күні ол жұмысынан кеш қайтып келе жатты. Жол жиегінде отырған қарт адамға көзі түсті. Қария қолындағы таяғына сүйеніп, зиратқа қарай ұзақ қарап отыр екен.
– Ата, біреуді күтесіз бе? – деп сұрады Әлихан.
– Жоқ, балам. Мен өзімді күтіп отырмын, – деді қария.
Әлихан түсінбей қалды.
– Қалай сонда?
– Бұл жерде менің әкем жатыр, шешем жатыр, достарым жатыр. Кеше ғана бірге жүрген адамдарымның көбі осында. Бір күні мен де келемін. Тек қашан екенін білмеймін. Сондықтан кейде осында келіп, өзіме сұрақ қоямын: бүгінгі күнімді босқа өткізбедім бе? Біреудің көңілін қалдырмадым ба? Балаларыма дұрыс тәрбие бере алдым ба? Өмірімнің соңғы күні бүгін болса, артымда не қалады?
Қария сөзін аяқтаған соң таяғына сүйеніп орнынан тұрды.
– Қарағым, адам қабірге дүние-мүлкін емес, осы дүниеде қандай адам болғанын алып барады.
Әлихан қарияның соңынан біраз қарап тұрды. Сол күні үйіне қайтқанда, бұрынғыдай телефонға үңіліп, уақытын ұсақ істерге жұмсамады. Балаларының бөлмесіне кіріп, ұйықтап жатқан жүздеріне ұзақ қарады. Әйеліне көмектесті. Ертеңге қалдырған бірқатар жұмысын аяқтады. Ең бастысы, көптен бері хабарласпаған анасына телефон соқты.
Ол өмірдің шынайы құндылығы адамның қанша жыл өмір сүргенінде емес, сол жылдарға қандай мағына бергенінде екенін түсіне бастаған еді.
Адамзат тарихында мәңгілік өмір туралы хабар жеткізген пайғамбарлар, ақиқат жолын растаған әулиелер мен терең зерттеуші ғұламалар аз болған жоқ. Олар адам баласын өткінші дүниенің қызығынан безуге емес, сол дүниені дұрыс пайдалануға шақырды.
Олардың сөзі бір ғана ойға саяды: адам өзінің мәңгілік тағдырын кездейсоқтыққа қалдырмауы керек.
Рисалей-Нұр шығармаларында осы мәселе ерекше тереңдікпен қарастырылады. Ондағы негізгі ой – өлімді жоқ болу деп қабылдамай, мәңгілік өмірге өтудің бір кезеңі ретінде түсіну. Бұл түсінік адамның өмірге көзқарасын өзгертеді. Өйткені мәңгілікке сенген адам бүгінгі әрекетіне де басқаша қарайды.
Ол біреуге қиянат жасаудан сақтанады. Себебі әділетсіздіктің де сұрауы бар екенін түсінеді. Біреудің ақысын жемеуге тырысады. Себебі адам алдындағы жауапкершілігін сезінеді. Жақсылықты пайда үшін ғана жасамайды. Себебі ізгіліктің өз құны бар екенін біледі.
Мұндай сенім адамды өмірден алыстатпайды, керісінше, өмірге тереңірек араластырады. Ол еңбектенеді, бала тәрбиелейді, қоғамға пайдасын тигізеді. Бірақ дүниені соңғы мекенім деп қабылдамайды.
Өйткені керуенсарайда аялдаған жолаушы қонақүйдің қабырғасын алтынмен аптағаннан бұрын, сапарының мақсатына жетуді ойлауы керек.
Арада талай жыл өтті. Әлиханның шашына ақ кірді. Балалары ер жетті. Бір кезде әкесінің қабірінің басында отырған жас жігіт енді өз өмірінің өткіншілігін бұрынғыдан да анық сезінетін болды.
Бір күні немересі одан:
– Ата, адамдар неге өлімнен қорқады? – деп сұрады.
Әлихан немересін қасына отырғызды.
– Өйткені олар көбіне өлімді бәрінің соңы деп ойлайды, балам.
– Ал сіз ше?
– Мен өлімді сапардың соңы емес, бір кезеңнен екінші кезеңге өту деп түсінемін.
– Сонда қабір қорқынышты жер емес пе?
Әлихан немересінің басынан сипады.
– Қабірдің қандай мекен болатыны адамның өмірде не істегеніне байланысты. Адам бұл дүниеде жақсы тұқым сепсе, ертең жемісін күтеді. Ал өмірін бос өткізіп, ештеңе екпесе, күзде не жинайды?
Немересі біраз ойланып қалды.
– Ата, онда біз не істеуіміз керек?
– Ең алдымен адам болуымыз керек. Уақытымызды бағалауымыз керек. Ешкімнің ақысын жемеуіміз керек. Жақсылық жасауға асығуымыз керек. Ертеңгі өмірге бүгіннен дайындалуымыз керек.
Әлихан сыртқа қарады. Күн еңкейіп барады. Көшеде тағы да асығыс адамдар. Бірі жұмысқа, бірі үйіне, бірі кездесуге асығып барады. Әрқайсысының өз жоспары, өз уайымы бар. Бірақ сол адамдардың ешқайсысы уақыттың өзінен жылдам жүгіре алмайды.
Ол бір сәтке өз өмірін ой елегінен өткізді. Қанша жыл өтті? Қанша мүмкіндік қолдан шықты? Қанша жақсы сөз айтылмай қалды? Қанша адамға көмектесуге болар еді?
Сосын терезеден алыстағы көкжиекке көз тікті.
Адам өмірге асығып келеді, асығып кетеді. Бірақ оның бұл дүниеге не үшін келгенін түсінуіне кейде тұтас ғұмыр да аздық етеді.
Керуенсарайда мәңгі қалатын адам жоқ. Мұндағы әрбір жолаушының өз жолы, өз жүгі, өз межесі бар. Бірі аялдаған жерінің қызығына алданып, сапарын ұмытады. Екіншісі жол қамын жасап, аманаттарын түгендеп, алдағы мекеніне дайындалады.
Ең үлкен қателік – өлімнің бар екенін біле тұра, мәңгі өмір жоқ сияқты тіршілік ету.
Ең үлкен даналық – дүниеде мәңгі қалмайтыныңды ұмытпай, әр күніңді мәңгілікке лайық өткізу.
Өйткені адам бұл дүниеден не алып кететінін өзі таңдай алмайды. Бірақ осы дүниеде қандай адам болып өтетінін таңдауға мүмкіндігі бар.
