Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
Мектептің дәлізінде сабақтан кейін бірнеше оқушы мұғалімдерінің алдынан шығып, бір сәтке бөгелді. Бірінің қолында физика оқулығы, екіншісінде биология дәптері бар. Олар көптен бері көкейлерінде жүрген сұрақтарын ортаға салды.
— Ағай, бізге Жаратқан Иемізді таныстырыңызшы. Мұғалімдер сабақта Жаратушының кім екені туралы айтпайды. Біз Оны қалай танимыз?
Мұғалім оқушыларға ойлана қарады. Терезеден түскен күн сәулесі үстел үстіндегі ашық кітаптың бетін жарықтандырып тұрды.
— Балалар, сендер бір нәрсені ескермей жүрсіңдер. Күн сайын оқитын пәндерің тек формула, ереже мен анықтама үйретіп қана қоймайды. Олар біз өмір сүріп жатқан әлемнің заңдылықтарын да көрсетеді. Әр ғылымның өз тілі бар. Сол тілді түсіне білсеңдер, табиғаттың өзінен-ақ талай ғажайыпты байқайсыңдар.
ДӘРІХАНА ЖӘНЕ МЕДИЦИНА ҒЫЛЫМЫ
— Елестетіңдерші, үлкен бір дәріханаға кірдіңдер. Сөрелерде мыңдаған дәрі тұр. Әрқайсысының құрамы, түсі, иісі, қолданылу мөлшері мен емдік қасиеті әртүрлі. Олардың құрамындағы заттардың арақатынасы да кездейсоқ таңдалмаған.
— Демек, оны жасаған мамандар өте білімді болған ғой? — деді медицинаға қызығатын қыз.
— Әрине. Ал енді сол дәріханадан да үлкен табиғи зертхананы көз алдарыңа елестетіңдер. Ол — Жер шары. Оның ормандарында, далаларында, тауларында, өзен-көлдерінде сан алуан өсімдік пен жануар тіршілік етеді. Бір өсімдік дәрілік қасиетімен пайдалы болса, екіншісі қоректік затқа бай. Бір тіршілік иесі табиғи тепе-теңдікті сақтауға қатысса, енді бірі басқа тіршілік иелеріне азық болады.
Медицина мен биология осы құбылыстарды зерттейді. Өсімдіктердің құрамын, ағзалардың қызметін, жасушалардың құрылысын, табиғи заттардың адам денсаулығына әсерін түсіндіреді. Ғылым тереңдеген сайын табиғаттағы өзара байланыстың қаншалықты күрделі екенін байқаймыз. Осындай үйлесімділікті көрген адам оның артындағы даналық туралы ойланбай тұра алмайды.
ФАБРИКА ЖӘНЕ МЕХАНИКА ҒЫЛЫМЫ
— Бір фабрика бар делік. Ол қарапайым шикізаттан мыңдаған түрлі киім өндіреді. Бір ғана матадан көйлек, шалбар, күрте, жейде тігіледі. Әр бұйымның өлшемі, пішіні, тігісі мен қызметі бөлек. Мұның бәрі үшін машиналар, технология, есеп-қисап және шебер мамандар қажет.
— Мұндай фабрика өздігінен жұмыс істей алмайды, — деді бір оқушы.
— Дұрыс айтасың. Ал енді Жер шарына қараңдар. Оның үстінде сансыз тіршілік иесі бар. Әрқайсысының дене құрылысы, қозғалысы, қоректенуі мен өмір сүру тәсілі әртүрлі. Бір ағаштың өзі тамырымен суды сіңіріп, жапырағымен күн сәулесін қабылдап, ауаға оттегі бөліп шығарады. Кішкентай ғана тұқымнан тамыры тереңге кеткен алып ағаш өсіп шығады.
Механика табиғаттағы қозғалыс пен күштердің заңдылықтарын зерттейді. Физика заттардың қасиеттерін түсіндіреді. Ал техника осы заңдылықтарды пайдаланып, адам өмірін жеңілдететін құралдар жасайды. Табиғаттағы күрделі жүйелерді зерттеген сайын адам өз білімінің әлі де шектеулі екенін түсінеді.
ҚОЙМА ЖӘНЕ ТАҒАМ ӨНЕРКӘСІБІ
Мұғалім үстел үстіндегі алманы қолына алды.
— Мына алманы қараңдаршы. Ол сендерге қарапайым жеміс болып көрінуі мүмкін. Бірақ оның пайда болуына қаншама жағдай әсер етті: топырақ, су, күн сәулесі, ауа, ағаштың тамыры мен жапырақтары. Бұлардың бәрі өзара байланысқан.
— Алманы өсіру үшін бағбанның да еңбегі керек, — деді оқушы.
— Дұрыс. Адамның еңбегін де ұмытпауымыз керек. Бағбан топырақты баптайды, суарады, күтеді. Бірақ ағаштың бойында жүретін барлық биологиялық үдерісті өзі басқара алмайды. Тұқымның өніп, гүлдің жеміске айналуында табиғаттың өз заңдылықтары жұмыс істейді.
Жер шары бізге орасан зор азық қоймасы іспетті. Көктемде егін егіледі, жазда өнім піседі, күзде молшылық жиналады. Қыста сол өнім елдің қажетіне жарайды. Тағам технологиясы, агрономия, химия және биология осы үдерістерді зерттейді: азықтың құрамын, сақталу мерзімін, сапасын, өндіру тәсілдерін анықтайды. Осындай күрделі жүйенің үйлесімділігі адамды табиғатқа жауапкершілікпен қарауға үйретеді.
ӘСКЕР ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕ
— Үлкен бір әскери бөлімшені елестетіңдер. Онда мыңдаған сарбаз бар. Бірінің міндеті — байланыс орнату, екіншісінікі — медициналық көмек көрсету, үшіншісі — қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Әрқайсысының киімі, құрал-жабдығы мен міндеті бөлек. Бірақ бәрі ортақ тәртіпке бағынады.
— Егер олардың бәрі бір-бірімен келіспей әрекет етсе, тәртіп бұзылады, — деді сынып старостасы.
— Дәл солай. Енді табиғатқа қараңдар. Әр көктем сайын жер бетінде тіршілік қайта жанданады. Ағаштар бүршік жарады, құстар ұя салады, жәндіктер қозғалысқа келеді, жануарлар төлдейді. Әр тіршілік иесінің өз ерекшелігі, қорегі, мекені және табиғаттағы қызметі бар.
Бір ғана араның гүлден гүлге қонып жүргенін көргенде, оның табиғаттағы үлкен қызметін бірден аңғара бермейміз. Ал аралар азайса, көптеген өсімдіктің тозаңдануы қиындайды. Бір тіршілік иесінің жоғалуы басқа тіршілік иелеріне де әсер етеді. Табиғаттағы тепе-теңдік — осындай сансыз байланыстың жиынтығы.
Биология бізге тіршіліктің құрылысын ғана емес, оның өзара тәуелділігін де үйретеді. Табиғатты тану — оның алдындағы жауапкершілікті сезіну.
ҒАРЫШ ЖӘНЕ АСТРОНОМИЯ ҒЫЛЫМЫ
— Ал аспанға қарағанда нені көресіңдер? — деп сұрады мұғалім.
— Күнді, Айды, жұлдыздарды, — деді балалар жарыса.
— Дұрыс. Бірақ сендер олардың қозғалысын, көлемін, арақашықтығын, табиғатын қаншалықты білесіңдер?
Аспандағы жұлдыздар — жай ғана жарқыраған нүктелер емес. Олардың әрқайсысы алып аспан денесі. Күннің өзі — Жерге жарық пен жылу беретін жұлдыз. Оның энергиясы болмаса, біздің планетамыздағы тіршіліктің қазіргі қалпы сақталмас еді.
Ғарыш кеңістігінде алып денелер қозғалып жүр. Жер Күнді айналады, Ай Жерді айналады. Планеталардың қозғалысы белгілі заңдылықтарға бағынады. Гравитация, жарық, жылу, энергия және қозғалыс — мұның бәрі физика мен астрономияның зерттеу нысандары.
— Ағай, осындай үлкен ғаламның тәртібі бізді таңғалдырмай қоймайды екен, — деді бір оқушы.
— Иә. Адам аспанға телескоппен қараған сайын жаңа құбылыстарды ашады. Ғарышты зерттеу оның білімін арттырып қана қоймай, өзін қоршаған әлемнің қаншалықты кең екенін сезіндіреді. Ғылым адамға тек жауап бермейді, кейде одан да терең сұрақтар туғызады.
ӘЛЕМ КІТАБЫ ЖӘНЕ ФИЛОСОФИЯ
Мұғалім үстел үстіндегі қалың кітапты қолына алды.
— Мына кітапты қараңдар. Оның әрбір әрпі белгілі бір ойды білдіреді. Әрбір сөзі сөйлемге, әрбір сөйлем тарауға бірігіп, тұтас шығарма құрайды. Егер біреу осы кітапты ашып, оның ішіндегі мағыналы сөздерді көрсе, оны жазған адамның ойын, білімін, мақсатын іздейді.
— Кітаптың авторын білмей-ақ, оның жазылу мәнерінен көп нәрсе аңғаруға болады, — деді әдебиет пәніне қызығатын оқушы.
— Дәл солай. Ал енді табиғатқа да осындай назармен қараңдар. Кішкентай ғана дәннің ішінде болашақ ағаштың өсуіне қажетті тұқым қуалайтын ақпарат сақталған. Бір жасушаның өзінде тіршіліктің күрделі үдерістері жүреді. Көктемде мыңдаған өсімдік түрі бүршік жарып, гүлдейді. Әрқайсысының құрылысы мен өсу жолы өзіне тән.
Бір ағаштың жапырағын зерттесек, оның жүйелі құрылысын көреміз. Бір гүлді қарасақ, оның түсі мен пішініндегі үйлесімділікті байқаймыз. Бір тұқымды зерттесек, оның ішіндегі болашақ тіршіліктің бастауын танимыз. Табиғаттың әрбір бөлшегі үлкен бір тұтастықтың құрамында.
Философия адамды осы құбылыстардың мәні туралы ойлануға шақырады. «Әлем неге осындай?», «Тіршіліктің мақсаты қандай?», «Адамның табиғат алдындағы міндеті неде?» деген сұрақтар адамның таным көкжиегін кеңейтеді.
— Демек, ғылым бізге әлемнің қалай жұмыс істейтінін түсіндірсе, философия оның мәні туралы ойлануға көмектеседі ғой? — деді оқушы.
— Өте дұрыс. Білім мен ізденіс адамды ақиқатқа жақындатады. Табиғаттағы үйлесімділікті көріп, оның түпкі мәні туралы ойланған адам Жаратушыны тануға да ой жүгіртеді.
ҒЫЛЫМНЫҢ ТІЛІН ТҮСІНГЕН АДАМНЫҢ КӨЗІ АШЫЛАДЫ
Оқушылар мұғалімнің әрбір сөзін мұқият тыңдап отырды. Бұған дейін олар пәндерді бір-бірінен бөлек қарастыратын. Биологиядан жасушаны, химиядан элементтерді, физикадан формулаларды, астрономиядан ғаламшарларды жаттайтын. Бірақ осы білімдердің бір-бірімен байланысын терең ойлай бермейтін.
— Сонда әр пән бізге әлемнің бір қырын көрсетеді екен ғой? — деді бір оқушы.
— Иә. Бір пәннің өзі бүкіл ақиқатты толық қамти алмайды. Бірақ әрқайсысы үлкен дүниенің белгілі бір сырын ашады. Биология тіршілікті зерттейді, химия заттардың құрамын түсіндіреді, физика табиғат заңдарын анықтайды, математика олардың арасындағы сандық қатынастарды көрсетеді, астрономия ғарышты танытады, тарих адамзаттың жүріп өткен жолын баяндайды, әдебиет адамның жан дүниесін ашады.
Мұғалім тақтаға үлкен шеңбер сызды да, оның ішіне бірнеше кішкентай шеңбер орналастырды.
— Мына шеңберді әлем деп елестетіңдер. Ал ішіндегі әрбір шеңбер — жеке ғылым. Олардың әрқайсысы бөлек зерттелгенімен, бәрі бір әлемнің құбылыстарын түсіндіреді. Сондықтан шынайы білімді адам бір пәнмен шектеліп қалмайды. Ол ғылымдардың арасындағы байланысты іздейді.
— Ағай, енді түсінген сияқтымыз. Біз табиғатты зерттегенде, оның артындағы даналықты да іздеуіміз керек екен, — деді қыздардың бірі.
— Дәл солай. Білімнің ең үлкен пайдасы — адамның көзін ашуы. Бірақ білім тек есте сақтаумен өлшенбейді. Оның шынайы құндылығы адамды ойландыруымен, ізгілікке жетелеуімен және жауапкершілігін арттыруымен бағаланады.
АДАМ — ӘЛЕМНІҢ ЕҢ ҮЛКЕН ЖҰМБАҒЫ
Сабақ аяқталуға жақындағанда мұғалім әңгімесін басқа арнаға бұрды.
— Балалар, енді бір нәрсені ұмытпаңдар. Біз бүгін әлемді таныдық. Бірақ сол әлемді танып отырған адамның өзін қаншалықты зерттедік?
Адам — таңғажайып жаратылыс. Оның денесі мыңдаған күрделі жүйеден тұрады. Жүрегі тоқтаусыз соғады, өкпесі тыныс алады, миы ақпаратты қабылдап, өңдейді. Көзі жарықты көреді, құлағы дыбысты естиді, жүйкелері бүкіл денемен байланысады. Ал оның жүрегінде арман, сағыныш, қуаныш, өкініш, мейірім мен махаббат бар.
— Адам кейде өзін өте күшті санайды. Бірақ бір ғана ауру оның әлсіздігін көрсетеді. Кейде байлығына сенеді. Бірақ сол байлық оның барлық қажеттілігін өтей алмайды. Кейде өмір мәңгі жалғасатындай сезінеді. Алайда уақыт ешкімді күтпейді. Жас ұлғаяды, жақындар алыстайды, қоштасулар көбейеді.
— Сонда адам не істеуі керек? — деді бір оқушы баяу үнмен.
— Ең алдымен, өмірдің қадірін түсінуі керек. Білімін игілікке жұмсауы, денсаулығын күтуі, ата-анасын құрметтеуі, айналасына пайдасын тигізуі қажет. Өмірдің өткіншілігін сезінген адам уақытын босқа өткізбейді. Ал әлемдегі үйлесімділікті таныған адам өзін сол дүниенің иесі емес, оның бір бөлшегі екенін ұғынады.
Ұстаз терезені ашты. Сырттан самалдың лебі сезілді. Ауладағы ағаштың бұтақтары баяу тербеліп тұр.
— Адамның ең үлкен байлығы — таным. Бірақ танымның биік сатысы тек көп нәрсе білу емес. Білгеніңнің алдында кішіпейіл болу, ақиқатты іздеу, өзіңе берілген мүмкіндіктерді дұрыс пайдалану. Егер білім адамды тәкаппар етсе, онда оның тәрбиелік мәні толық ашылмағаны. Ал білім адамды мейірімді, сабырлы, жауапты әрі парасатты етсе, ол өзінің шынайы міндетін атқарғаны.
Қоңырау соғылды. Оқушылар сөмкелерін жинап, орындарынан тұрды. Бірақ ешқайсысы бірден шығып кетпеді.
— Ағай, бүгін бізге жаңа бір нәрсе үйреттіңіз. Бұрын пәндерді тек баға алу үшін оқитын едік. Енді әр сабаққа басқаша қарайтын боламыз, — деді бір бала.
Мұғалім жымиып қойды.
— Ендеше, ертеңгі сабақтан бастап әрқайсың бір сұрақ қойыңдар: «Мен бүгін оқыған білімім арқылы әлемнің қандай сырын таныдым?». Осы сұрақ сендерді жай ғана оқушы емес, ізденетін, ойлайтын, түсінетін тұлға болуға жетелейді.
Балалар дәлізге шықты. Бірі биология оқулығын ашып, өсімдіктер туралы тарауды қайта қарай бастады. Екіншісі физикадағы ғалам туралы суреттерге үңілді. Ал терезе алдында сәл кідірген қыз ауладағы кішкентай ағашқа қарап тұрды.
Ол бұған дейін сол ағашты талай көрген. Бірақ бүгін ғана оның тамыры, жапырағы, күн сәулесімен байланысы, топырақтан нәр алуы туралы ойланды. Қарапайым ғана ағаштың өзінен қаншама ғылымның зерттейтін тақырыбын байқауға болатынын түсінді.
Сол сәтте ол бір нәрсені ұқты: әлемді тану үшін кейде жаңа жерге барудың қажеті жоқ екен. Тек бұрыннан көріп жүрген дүниеге жаңа көзбен қарау жеткілікті.
Білімнің мақсаты — оқушының басына дайын жауаптарды толтыру емес, оның санасында дұрыс сұрақтар ояту. Себебі сұрақ қоя білетін бала ізденеді, ізденген бала зерттейді, зерттеген бала түсінеді. Ал түсінген адам алған білімінің жауапкершілігін сезінеді.
Мектептің міндеті де осында: баланы тек мамандыққа дайындау емес, әлемді тани алатын, ақиқатқа ұмтылатын, табиғатқа жанашыр, адамға құрметпен қарайтын саналы тұлға тәрбиелеу.
Өйткені әрбір пән — білімнің бір терезесі. Сол терезеден үңіле білген шәкірт бірте-бірте тұтас әлемді көре бастайды.
Нағыз ұстаздың шеберлігі — оқушыға тек білім беруінде емес, сол білім арқылы оның көкірек көзін ашуында.
