Әкесі баласының үнсіз отырғанын байқап, алдындағы шайын асықпай ұрттады. Баласы бір нәрсені айтқысы келіп отырғандай, бірақ сөзін неден бастарын білмей, саусағымен кесенің жиегін сипалай берді.
— Әке, кейде адам өзіне ұнамайтын нәрсеге неге келісе береді? — деді ол ақыры.
Әкесі баласына қарады. Сұрақтың астарында жай қызығушылықтан гөрі, әлдебір өкініш жатқанын сезді.
— Біреуді ренжіткісі келмейтін шығар, — деді ол.
— Бірақ солай ете берсе, өзі ренжиді ғой.
Әкесі жымиып қойды.
— Міне, балам, сен өмірдің бір күрделі тұсын байқапсың. Адам кейде өзгенің көңілін сақтаймын деп, өзінің көңілін жоғалтып алады.
Осыдан бірнеше күн бұрын баласы достарымен бірге қаладағы бір мейрамханаға барған еді. Көңілі суши жегісі келген. Мәзірден таңдап, даяшыға тапсырыс берген. Алайда біраздан кейін алдына өзі сұрамаған тәтті бәліш келді. Даяшы кешірім сұрап, тапсырыстың шатасқанын мойындады. Бірақ баласы ештеңе демеді. «Жарайды, жей салайын» деп, өзіне ұнамаған тағамды үнсіз жеп шықты.
Достарының бірі одан:
— Сен суши сұраған жоқ па едің? — деп сұрағанда, ол:
— Ештеңе етпейді, осылай да болады, — деп күлген.
Сол күні ол ешкімді ренжітпеді. Бірақ өз қалауын тағы да кейінге ысырып қойды.
Әкесі мұны кейін естігенде, баласына бір қарапайым мысал айтуды жөн көрді.
— Балам, сен мейрамханаға өз ақшаңмен, өз қалауыңмен бардың. Саған не керегін өзің білесің. Даяшының міндеті — тапсырысыңды дұрыс орындау. Егер қателессе, оны сыпайы түрде түзетуін сұрауыңа болады. Бұл әдепсіздік емес, бұл — өз таңдауыңа құрмет. Ал енді осыны өмірмен салыстырып көр.
Ұлы үнсіз тыңдады.
— Өмірде де адамдар саған кейде өздері қалаған нәрсені ұсынады. Бірі өзіне ыңғайлы болуды талап етеді, бірі сенің уақытыңды бағаламайды, енді бірі сенің жақсылығыңды міндетіңдей көреді. Сен бәріне келісе берсең, бір күні олар сенің де қалауың, шекараң, шаршауың бар екенін ұмытып кетеді.
— Сонда әркімге қарсы шығу керек пе, әке?
— Жоқ, балам. Өз қадіріңді сақтау деген — әркіммен тартысу емес. Ол — қай жерде келісу керек, қай жерде келіспеу керек екенін білу. Сыпайылық пен өзіңді құрбан ету екі бөлек нәрсе. Біреуге құрмет көрсету үшін өзіңді қорлаудың қажеті жоқ.
Әкесі сәл үнсіз қалды да, терезеден сыртқа қарады.
— Мен де кезінде бір қателік жасадым. Жас күнімде бір жұмысты қаламадым. Бірақ үлкендер ұсынған соң, бас тартуға батпадым. «Не дейді?», «Ренжіп қала ма?» деп жүріп, бірнеше жылымды өзім сүймейтін іспен өткіздім. Сырт көзге бәрі дұрыс еді: жұмысым бар, табысым бар, адамдарға ұнаймын. Бірақ кешке үйге келгенде, өзіме бір сұрақ қоятынмын: «Мен бүгін өз өмірімді сүрдім бе, әлде біреудің көңілінен шығу үшін тағы бір күн өткіздім бе?»
Ұлы әкесінің жүзінен бұрын байқамаған бір мұңды көрді.
— Неге өзгермедіңіз?
— Кейде адамға өзгеру үшін батылдық жетіспейді. Кейде кешігіп қалғанын ойлайды. Бірақ ең өкініштісі — өзіңе тиесілі өмірді өзгелердің шешіміне беріп қою. Мен соны кеш түсіндім. Сондықтан саған ертерек айтқым келеді.
— Ал біреуді жоғалтып алудан қорықсаң ше?
Әкесі баласына тіке қарады.
— Сені шын бағалайтын адам сенің әр сөзіңе келіскенің үшін ғана қасыңда жүрмейді. Сенің де ойың, таңдауың, ұстанымың бар екенін түсінеді. Егер сен бір рет «жоқ» дегенің үшін біреу теріс айналса, бәлкім, ол адам сенің өзіңді емес, сенің үнемі келісіп жүретін мінезіңді жақсы көрген шығар.
Бұл сөз баласының көңіліне ауыр тиді. Өйткені соңғы кездері ол бір досының өтініштеріне үнемі көмектесіп жүрген. Өз шаруасы болса да, уақытын бөліп, тапсырмаларын орындап беретін. Бір күні өзі көмек сұрағанда, досы қолы тимейтінін айтып, телефонды қоя салған. Сонда да баласы оның көңіліне қараған еді.
— Демек, адам кейде «жоқ» деп айтуды үйренуі керек қой? — деді ол.
— Иә. Бірақ «жоқ» деген сөздің де тәрбиесі бар. Оны айқайламай, кемсітпей, түсіндіре білу керек. Өзгенің шекарасын құрметтегендей, өз шекараңды да құрметте. Ең бастысы, біреудің көңілін табу үшін өзіңнің ішкі тыныштығыңды құрбан етпе.
Сол кештен кейін баласы бір нәрсені түсіне бастады. Бұрын ол бас тартуды дөрекілік деп ойлайтын. Енді оның кейде адамға деген құрметтің де, өзіне деген жауапкершіліктің де белгісі екенін ұқты.
Арада бірнеше апта өтті. Досы тағы да өз жұмысын орындап беруді өтінді. Бұрынғыдай бірден келісе салмай, ол сабырмен:
— Бұл жолы көмектесе алмаймын. Өзімнің де аяқталмаған жұмысым бар, — деді.
Досы біраз үнсіз қалды.
— Бұрын көмектесетін едің ғой.
— Иә, көмектесетінмін. Бірақ үнемі солай болуы міндетті емес қой.
Ол осы сөзді айтқанда, ешкіммен ұрыспады, ешкімді кінәламады. Тек өз шекарасын білдірді. Бір қызығы, сол сәтте өзін бұрынғыдан әлдеқайда еркін сезінді.
Кешке үйге келгенде әкесі оның жүзіндегі өзгерісті байқады.
— Бір жаңалық бар ма, балам?
— Әке, бүгін біреуге «жоқ» дедім.
— Содан кейін не болды?
— Ештеңе. Әлем құлап қалған жоқ екен, — деп күлді баласы.
Әкесі де күлді.
— Көрдің бе? Кейде адам өзі қорыққан нәрсенің шын мәнінде соншалықты қорқынышты емес екенін кеш түсінеді.
Сол түні баласы ұзақ ойланды. Адам өмір бойы біреудің көңілінен шығуға тырысып жүріп, өзінің кім екенін ұмытып кетуі мүмкін екен. Әркімге ұнауға тырысқан адам ақырында өзіне ұнамайтын өмір сүріп кетеді. Ал өз қадірін білетін адам бәрімен келіспесе де, ешкімді жек көрмей өмір сүре алады.
Ол енді бір нәрсені анық түсінді: өз қалауыңды айту — өзімшілдік емес; өзіңді сыйлау — тәкаппарлық емес; ал өзіңе лайық емес жерден кету — жеңіліс емес.
Бір күні ол әкесінің тағы бір сөзін есіне алды: «Сенің ол адам үшін кім екеніңнен гөрі, оның сен үшін кім екені маңызды». Адам кейде біреудің өміріндегі өз орнын білгісі келіп, бар күшін соған жұмсайды. Бірақ одан да маңызды сұрақ бар: ол адамның сенің өміріңдегі орны қандай? Ол саған құрмет көрсете ме, сөзіңді тыңдай ма, қиын сәтте жаныңнан табыла ма? Қарым-қатынастың шынайы салмағы осыдан көрінеді.
ЭПИЛОГ
Жылдар өте келе баласы әкесінің сол кештегі әңгімесін жиі есіне алатын болды. Өмір оған түрлі адамдарды, түрлі ұсыныстарды, түрлі таңдау жолдарын кездестірді. Кейде келісті, кейде бас тартты. Кейде қалды, кейде кетті. Бірақ бір нәрсені ешқашан ұмытпады: өзгенің көңілін сақтаймын деп, өзінің жанын жараламау керек.
Бірде ол мейрамханада жалғыз отырып, сушиге тапсырыс берді. Даяшы абайсызда тағы да басқа тағам әкелді. Ол сыпайы жымиып:
— Кешіріңіз, мен басқа тағамға тапсырыс берген едім, — деді.
Даяшы кешірім сұрап, тапсырысын ауыстырып берді.
Баласы терезеден сыртқа қарады. Қала баяғыша асығып бара жатты. Адамдар бір-біріне ұнауға, бір нәрсеге үлгеруге, әлдекімнің көңілінен шығуға тырысып жүр. Ал ол бүгін бір қарапайым ақиқатты жүрегімен сезінді.
Өмірде саған ұсынылғанның бәрін қабылдауға міндетті емессің. Өйткені сенің алдыңа қойылған әрбір тағам сенің қалауың емес, әрбір ашылған есік сенің жолың емес.
Балам, өзіңе ұнамайтын тағамды біреуді ренжітпеу үшін жей берме. Өмірде де өзің қаламаған тағдырды өзгелердің көңілі үшін таңдай көрме.
Өйткені біреуді жоғалтып алудан қорқып, өзіңді жоғалтып алсаң, кейін өзіңді қайта табу әлдеқайда қиын болады.
