Кешкі күн сәулесі мектеп ауласына қиғаш түсіп, ағаштардың ұзын көлеңкесі асфальтқа созылып жатты. Аулада бір топ бойжеткен қыз музыка ырғағына ілесіп, мәз-мейрам болып би билеп жүр екен. Бірінің шашы желмен тербелсе, енді бірінің ақ көйлегі айналған сайын гүл күлтесіндей жайылып кетеді. Жастықтың өзіне ғана тән бір алаңсыз күлкісі бар ғой. Сол күлкіге қарап тұрып, адамның өзі де жасарып кеткендей сезінесің.
Олар өмірдің ең әдемі шағында еді. Алдарында әлі талай көктем, талай кездесу, талай арман күтіп тұрғандай. Бірі махаббатты күтеді, бірі бақытты іздейді, енді бірі осы сәт ешқашан аяқталмаса екен деп ойлайтын шығар. Қайсысының жүрегінде қандай сыр жатқанын кім білсін? Бірақ бәрінің жүзінде бір ғана ортақ сезім бар еді: өмір әлі ұзақ сияқты.
Мен соларға қарап тұрғанымда, кенет көз алдымда уақыттың пердесі ашылғандай болды. Кәдімгі теледидардан емес, адамның жүрегіне орнатылған беймәлім бір экраннан елу жылдан кейінгі көрініс көрсетіле бастады.
Әлгі қыздардың бірі енді жоқ. Екіншісі де жоқ. Кезінде аулаға күлкісін сыйлаған талай бойжеткеннің орнына қабір басындағы үнсіз төмпешіктер ғана қалған. Бір кезде бұрымын желге билеткен, ақ көйлекпен айналып билеген қыздардың кейбірі баяғыда-ақ өмірден өтіп, топырақ құшағында жатыр. Ал тірі қалғандары ше?
Олардың кейбірі жетпіс-сексенге келген. Жастықтың ажары кеткен, жүзін әжім торлаған, шашына ақ кірген. Кезінде өзіне қараған жанның бәрі сүйсінсін деп әуреленген сұлулықтың орнын уақыттың табы басқан. Ең өкініштісі, кейбірі жастық шағында ар-намысын бағаламай, өткінші назарды шынайы махаббат деп қабылдаған екен. Бүгінде сол бір кездегі көзқарастар да, құшақтар да, уәделер де жоқ. Тіпті, кезінде өзіне ғашық болғандай көрінген адамдардың өзі енді оның қартайған шағына жатырқай қарайтын секілді.
Сол сәтте жүрегім шым ете қалды. Мен олардың қартайғанына емес, уақытында бағаланбаған жастығына жыладым. Бір кездері мәңгілік деп ойлаған сезімдердің өткінші болғанына, ал мәңгілікке қажет болған қадір-қасиеттің кейде бір сәттік қызыққа айырбасталғанына жыладым.
Көзімнен жас ыршып түсті. Қасымда отырған абақтыдағы достарым қозғалып, жаныма келді.
— Не болды? Бір жерің ауырды ма? — деді бірі.
— Жоқ, — дедім көзімді сүртіп. — Біраз оңаша қалғым келеді. Бара тұрыңдаршы!
Олар үнсіз алыстады. Менің көз алдымнан әлгі қыздардың күлкісі кетпей қойды. Бір сәт бұрын ғана би билеп жүрген бойжеткендердің енді қартайған бейнесін көргендеймін. Адам кейде біреудің тағдырын көріп емес, өз өмірінің ақырына көз жүгіртіп жылауы мүмкін екен.
Сол кезде күзгі бақ есіме түсті. Көктемде бүршік жарған ағаш жазда жапырағын жайып, күзде сарғаяды. Артынша қыс келіп, бұтақтарын қар басады. Бірақ адам ағаштың жазын көргенде оның қысын ұмытып кетеді. Жастық та дәл солай. Бойдағы күш-қуат, жүздегі нұр, жүректегі арман мәңгілікке берілгендей көрінеді. Алайда жастықтың да өз күзі бар. Оның артынан қарттық келеді. Ал қарттықтың ар жағында адам баласы бәрібір бір күні қабірдің табалдырығын аттайды.
Жыл мезгілдері бір-біріне орын бергендей, адам өмірі де бір кезеңнен екінші кезеңге көшеді. Бірақ біз неге осы қарапайым шындықты ұмытамыз? Неге бүгінгі күлкіміздің ертеңгі үнсіздікке айналатынын ойламаймыз? Неге біреудің сұлулығына сүйсінгенде, сол сұлулықтың да уақытпен бірге өзгеретінін ескермейміз? Неге махаббатты тек сезімнің қызуымен өлшеп, оның жауапкершілігін ұмытып кетеміз?
Осы ойлармен отырғанымда, алдымнан бір адам шықты. Жүзінен мысқыл байқалады. Киімі сәнді, сөзі сенімді, жүрісінде өзін өзгелерден жоғары санайтындардың тәкаппарлығы бар.
— Тағы да адамдардың көңілін бұзатын ойларың басталды ма? — деді ол. — Сендер өмірді тым күрделендіріп жібересіңдер. Жас кезде жас болып, қызық көріп, сүйіп, сүйікті болып, өмірдің рақатын татуға болмай ма? Адамның қолында бар нәрсе — осы бүгін. Біз сол бүгінді құр өткізгіміз келмейді. Өзіміз де рахаттанайық, өзгелерге де рахат сыйлайық!
Мен оған біраз үнсіз қарадым.
— Сенің айтқаныңның жаны бар, — дедім. — Жастықтың күлкісіне тыйым салу керек демеймін. Махаббаттан қашу керек демеймін. Адамның қуануына, сұлулыққа сүйсінуіне, өмірдің қызығын көруіне кім қарсы? Бірақ бір нәрсені шатастырмау керек: өмірдің қызығын көру мен өмірдің құнын жоғалту — екі бөлек нәрсе.
Ол жымиды.
— Сонда сеніңше, адам үнемі өлімді ойлап жүруі керек пе?
— Жоқ. Адам өлімді ойлап, өмірден безінуі керек емес. Керісінше, өмірдің қадірін түсінуі керек. Өлімді ұмытқан адам ғана өмірді шексіз деп ойлайды. Ал өмірдің шектеулі екенін білген адам әр сәтін бағалайды.
Мен оған өткен шақ туралы айта бастадым.
— Мынау өткен өміріңе қарашы. Қаншама адаммен таныстың. Бірге күлдің, бірге жүрдің, сырластарың болды. Бір кезде олар сенің күнделікті өміріңнің бір бөлшегі еді. Енді қайда? Бірі басқа қалаға кетті, бірі дүниеден өтті, бірі сенің есіміңді де ұмытқан шығар. Өткен шақты қайтарып ала алмайсың. Егер өмірге тек материалдық тұрғыдан қарасаң, ол сен үшін жоғалған адамдардың, үзілген армандардың, аяқталмаған қоштасулардың үлкен зиратына айналады.
Ол үндемеді.
— Ал болашаққа қарашы. Имансыз, үмітсіз көзқараспен қараған адам үшін келешек те қараңғы. Қарттық бар, әлсіздік бар, ауру бар, ақырында өлім бар. Ертең жақсы көрген адамдарыңнан айырылып қаламын деп қорқасың. Бүгінгі қуанышыңның өзіне ертеңгі қайғының көлеңкесі түседі. Ақылың бар болғандықтан, өткенді де, келешекті де ойлайсың. Бірақ екеуін де үмітсіздікпен өлшесең, бүгінгі бақытыңды да жоғалтасың.
— Ал сен не ұсынасың? — деді ол.
— Үміт.
— Үмітпен қарын тоймайды.
— Мен нан туралы айтып тұрған жоқпын. Адамның жүрегі туралы айтып тұрмын.
Мен терезеден көрінген ағаштарға көз салдым.
— Мына ағаш күзде жапырағын төккенде, сен оны өлді дейсің бе? Жоқ. Оның тіршілігі басқа күйге көшеді. Қыста сырт көзге қурап тұрғанымен, көктемде қайта бүршік жарады. Адам да дәл солай. Егер оның өмірі осы дүниедегі көрінетін кезеңмен ғана шектелмесе, өткен шақтағы адамдардың бәрін жоғалды деп санауға болмайды. Иман өткенді қараңғы зират емес, қайта мәңгілік өмірге жалғасатын өткел ретінде көрсетеді.
Ол алғаш рет маған байыппен қарады.
— Сонда сен өткен өмірдегі адамдармен қайта кездесуге болады дейсің бе?
— Иманның уәдесі бойынша, мәңгілік өмір бар. Бұл дүниеде бір-бірін шын сүйген жандардың қоштасуы соңғы кездесу емес. Әрине, адамның ақылы мәңгілік сырлардың бәрін толық қамти алмайды. Бірақ жүрек үмітсіздікке байлануға да міндетті емес. Иманның нұры өткеннің қайғысын үмітке, болашақтың үрейін сағынышқа айналдырады.
Ол біраз ойланып тұрды.
— Бірақ адамға бүгінгі ләззат та керек қой, — деді сосын. — Жастықтың қызығын көрмей, өмірдің не керегі бар?
— Дұрыс айтасың. Бірақ ләззаттың да түрі бар. Бір ләззат адамды биіктетеді, екіншісі төмендетеді. Бірі жүрекке тыныштық береді, екіншісі артынан өкініш қалдырады. Бірі адамды сүйікті етеді, екіншісі біреудің қадірін кетіреді. Мәселе ләззат алуда емес, оның қандай жолмен келгенінде.
Мен оның алдында әлгі мектеп ауласындағы қыздардың бейнесін қайта елестеттім.
— Ана қыздарды көрдің бе? Олардың биіне ешкімнің қарсы болуға хақысы жоқ. Олардың күлкісі де, арманы да әдемі. Бірақ сол сұлулықты сақтап қалудың жолы бар. Жастықтың ең үлкен сәні — әдемі киім мен ажарлы жүз ғана емес. Ол — адамның өзін қадірлей білуі. Қыз баланың ар-намысы оның еркіндігін шектейтін бұғау емес, өз қадірін өзгеге таптатпайтын ішкі тірегі. Ұл баланың азаматтығы да қалағанын істей берумен өлшенбейді. Ол — өз сезіміне жауап бере алуында.
— Ал махаббат ше? — деді ол.
— Махаббатты өткінші құмарлықпен шатастырма. Шынайы махаббат адамды қорламайды, алдамайды, пайдаланбайды. Ол сүйген адамының бүгінгі сұлулығын ғана емес, ертеңгі қарттығын да қабылдайды. Бүгінгі жүзіндегі нұрды сүйген адам ертеңгі әжімінен жиіркенсе, ол сұлулықты сүйгені болмаса, адамды сүйгені емес.
Бұл сөзден кейін ол ұзақ үнсіз қалды. Сосын мен оған тағы бір шындықты айттым:
— Сен хайуан сияқты алаңсыз өмір сүргіміз келеді дедің. Бірақ адам хайуан емес. Хайуан өткеніне өкініп, болашағына алаңдамайды. Өйткені оның санасы адамдікіндей уақыттың алыс кеңістігін шарламайды. Ол алдындағы азығын жейді, ұйықтайды, тіршілігін жалғастырады. Ал адам кеше жасаған қателігін есіне алады, ертеңгі күнін ойлайды, әлі дүниеге келмеген баласының тағдырына алаңдайды. Бұл — ақылдың сыйы, бірақ оны дұрыс пайдаланбасаң, өзіңе ауыр жүкке айналады.
— Сонда адам не істеуі керек?
— Ақылынан безбеуі керек. Ақылын дұрыс жолға салуы керек. Өткеннен сабақ алып, бүгінді бағалап, болашаққа үмітпен қарауы керек. Сонда ғана адам өмірдің шынайы рақатын сезінеді.
Ол басын төмен түсірді. Бұрынғыдай мысқылдаған жоқ.
Сол сәтте алыстан әлгі қыздардың күлкісі қайта естілді. Музыка үні басылып, олар біртіндеп тарай бастады. Бір қыз құрбысының иығына басын қойып күліп бара жатты. Екіншісі телефонын алып, бүгінгі күннің суретін түсіріп жатты. Үшіншісі мектеп қақпасының алдында біреуді күтіп тұр екен.
Олардың ешқайсысы елу жылдан кейінгі тағдырын білмейді. Бірақ мен енді олардың бүгінгі күлкісіне бұрынғыдан өзгеше қарай бастадым.
Жастық — адамның өміріндегі ең әдемі мезгіл. Бірақ оның әдемілігі мәңгі жас қалуында емес, сол жастықты мәнді өткізе білуінде. Гүлдің сұлулығы солмайтынында емес, гүлдеп тұрған шағында айналасына хош иіс таратуында. Адамның сұлулығы да мәңгі жас жүзінде емес, жылдар өткен сайын тереңдей түсетін мінезінде, адалдығында, мейірімінде.
Кешкі аспан қызғылт түске боялып, күн көкжиектің ар жағына баяу сіңіп бара жатты. Ауладағы ағаштардың көлеңкесі ұзарды. Қыздардың даусы алыстап, айнала біртіндеп тыныштала бастады.
Мен сонда бір нәрсені түсіндім: адам жастықтың өткеніне емес, оны босқа өткізгеніне өкінеді. Өйткені уақыт ешкімді күтпейді. Бірақ уақыттың өтуі өмірдің мағынасыз екенін білдірмейді. Керісінше, әрбір сәттің бағасын арттырады.
Елу жылдан кейін бүгінгі күлкілердің орнына естелік қалады. Жүздер өзгереді, дауыстар бәсеңдейді, қолдар дірілдейді. Бірақ біреуге жасаған жақсылығың, жүрегіңде сақтаған адалдығың, ешкімге қиянат жасамай өткізген күндерің жоғалмайды.
Сол себепті мен жастарға жастықтың қызығын көрмеңдер демес едім. Керісінше, барынша сүйіңдер, күліңдер, армандаңдар, саяхаттаңдар, өмірдің әдемілігін сезініңдер дер едім. Бірақ бүгінгі бақытың үшін ертеңгі өкінішіңді сатып алмаңдар. Өткінші сезім үшін мәңгілік қадірлеріңді жоғалтпаңдар.
Өйткені өмір — тек бүгінгі би емес. Оның әлі күзге ұласатын жазы, қарға оранатын қысы бар. Ең бастысы, сол мезгілдердің бәрінен жүрекке өкініш емес, жылу қалдыра білу керек.
Жастықтың ең сұлу шағы — адамның айнаға қарағанда жас көрінген кезі емес, жылдар өткен соң өткен өміріне қарап ұялмай, жүрегі тыныштықпен күлімдей алатын кезі.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
