Адамның ақылы көп нәрсені білуге жетеді. Бірақ білгенінің бәрін дұрыс қолдануға келгенде, сол ақылдың өзі кейде дәрменсіз болып қалады. Өйткені білімді болу мен өмірде дұрыс шешім қабылдау – екі бөлек қасиет. Біріншісі адамның қанша нәрсе білетінін көрсетсе, екіншісі сол білгенінің қайсысын, қашан және қалай пайдалану керектігін аңғартады. Осы екеуінің арасындағы алтын көпірдің аты – даналық.
Бір ауылда қатар өскен екі жігіт болыпты. Екеуі де мектепте үздік оқыған, екеуі де жоғары білім алған. Бірі кітапты көп оқитын, әрбір мәселенің шешімін ғылыми тұрғыдан түсіндіруге құмар еді. Екіншісі көп сөйлемейтін, бірақ әр істің арғы жағына үңіліп, оның адамға қандай пайдасы мен зияны тиетінін ойлайтын.
Жылдар өте екеуі де өз саласында белгілі маманға айналды. Бір күні ауыл әкімдігіне жаңа су құбырын тарту туралы жоба ұсынылды. Бірінші маман жобаның техникалық мүмкіндіктерін, құрылыс материалдарының сапасын, қаржылық тиімділігін дәлелдеп шықты. Оның есебі мінсіз еді. Қағаз жүзінде бәрі дұрыс көрінді.
Ал екінші маман ауылдың үлкендерімен сөйлесіп, судың қайдан келетінін, бұрынғы бұлақтардың жағдайын, мал суаратын орындарды, балалардың жүретін жолдарын зерттеді. Содан кейін жобаның кейбір тұстарын өзгертуді ұсынды.
— Есебің дұрыс шығар, бірақ бұл құбырдың кесірінен ауылдың ескі бұлағы тартылып қалмай ма? – деді ол әріптесіне.
— Менің міндетім – жобаның техникалық дұрыстығын анықтау. Қалғаны басқа мәселе, – деп жауап берді бірінші маман.
— Мәселе сол ғой. Бір істің дұрыс болуы үшін оның қағаздағы есебі ғана емес, өмірдегі нәтижесі де дұрыс болуы керек.
Ақыры жоба қайта қаралып, ауыл тұрғындарының қажеттілігіне сай жүзеге асты. Бірінші маман әріптесінің ұсынысын қабылдауға мәжбүр болды. Бірақ сол күні ол бір маңызды нәрсені түсінді: істің орындалуы мен істің орнымен орындалуы бірдей емес екен.
ДАНАЛЫҚ – БІЛІМНІҢ ӨМІРГЕ АЙНАЛУЫ
Даналық дегеніміз – көп нәрсені білу ғана емес, әр нәрсенің өз орнын таба білу. Бір сөздің мың мағынасы болуы мүмкін, бірақ оны қай жерде, кімге және қандай жағдайда айту керектігін білу – даналықтың белгісі.
Адам кейде шындықты айтқанымен, оны айту тәсілінен қателеседі. Біреуге көмектесемін деп, оның намысына тиеді. Біреуді түзетемін деп, көңілін жаралайды. Әділдік орнатамын деп, жағдайдың екінші жағын ескермейді. Мұндайда білім адамның қолында болғанымен, даналық оның бойынан табылмайды.
Мәселен, дәрігер аурудың белгілерін анықтап, диагноз қоя алады. Бірақ науқастың жағдайын, жан дүниесін, қорқынышын ескермесе, оның білімі толыққанды емге айналмайды. Мұғалім пәнін жетік меңгеруі мүмкін. Алайда оқушының қабілеті мен мінезін түсінбесе, білгенін шәкіртінің жүрегіне жеткізе алмайды. Басшы заң мен ережені жақсы білуі мүмкін. Бірақ қарамағындағы адамдардың жағдайын түсінбесе, оның басқаруы құр бұйрыққа айналады.
Демек, даналық – білімнің адамгершілікпен, тәжірибемен және жауапкершілікпен ұштасуы.
АҚЫЛДЫҢ ҮШ БАҒЫТЫ
Адам ақылын үш түрлі жағдайда танытады. Біріншісі – түсінбеу. Мұндай адам ақ пен қараны, пайдалы мен зияндыны, дұрыс пен бұрысты ажыратуға қиналады. Ол көбіне ойланбай әрекет етеді, көргенін қайталайды, естігеніне сене салады. Мұнда ақылдың мүмкіндігі толық ашылмаған.
Екіншісі – шектен тыс айлакерлік. Мұндай адам ақылын ақиқатты табуға емес, өз пайдасына қарай бұруға жұмсайды. Қажет болса, өтірікті шындық етіп көрсетеді, әділетсіздікті әділеттілік ретінде түсіндіреді. Сөзге шешен, есепке жүйрік болғанымен, оның мақсаты көбіне өзгені жеңу, алдау немесе пайдалану болады.
Үшіншісі – даналық. Бұл – ақылдың тепе-теңдік тапқан күйі. Дана адам шындықты шындық деп қабылдайды, жалғанды жалған деп таниды. Өз пайдасын ғана емес, істің жалпы нәтижесін ойлайды. Қолынан келетін істің бәрін жасауға ұмтылмайды, керісінше, жасауға тиіс нәрсені таңдайды. Даналықтың ерекшелігі де осында: ол адамды шектен шығудан сақтайды.
Өмірде кейбіреулер батылдықты ештеңеден қорықпау деп түсінеді. Бірақ орынсыз тәуекелге бару батылдық емес. Кейбіреулер үнемшілдікті ақшаны мүлде жұмсамау деп ойлайды. Алайда қажет нәрсеге жұмсалмаған қаражат та пайдасыз қалуы мүмкін. Кейбіреулер еркіндікті қалағанының бәрін істеу деп қабылдайды. Бірақ өзгенің құқығын таптайтын еркіндік жауапсыздыққа айналады. Әр қасиеттің өз шегі, әр істің өз өлшемі бар. Сол өлшемді табу – даналық.
ӘР ЗАТТЫҢ ӨЗ МІНДЕТІ БАР
Табиғатқа зер салсақ, ешбір нәрсенің орынсыз жаратылмағанын байқаймыз. Көз көру үшін, құлақ есту үшін, жүрек қан айналымын қамтамасыз ету үшін қызмет етеді. Ағаш көлеңке береді, жеміс береді, ауаны тазартады. Өзен ағады, топырақ нәр береді, күн жылу мен жарық шашады. Бұлардың әрқайсысының өз міндеті, өз қызметі бар.
Адам да осы дүниеде жай ғана өмір сүріп, уақыт өткізу үшін ғана жүрген жоқ. Оның ақылы – ойлануға, жүрегі – сүюге, қолы – еңбек етуге, тілі – шындықты айтуға, қабілеті – жақсылық жасауға берілген мүмкіндік. Бірақ адам кейде өзінің мүмкіндігін мақсатына қарсы пайдаланады. Ақылын алдауға, тілін ғайбаттауға, білімін өзгелерді кемсітуге, байлығын тәкаппарлыққа жұмсайды. Қолындағы артықшылықты игілікке айналдырудың орнына, оны өзгені төмендетудің құралы етеді.
Бір күні қарт ұстаз шәкірттеріне үш түрлі құрал көрсетіпті. Бірі – өткір пышақ, екіншісі – балға, үшіншісі – ине. — Мыналардың қайсысы пайдалы? – деп сұрапты.
Шәкірттер әрқайсысын атап, өз пікірлерін айта бастапты. Сонда ұстаз: — Құралдың пайдалы болуы оның өзіне емес, кімнің қолында және қандай мақсатта қолданылатынына байланысты. Пышақ нан да кеседі, адамға да жарақат салады. Балға үй де тұрғызады, біреудің дүниесін де қиратады. Ине киімді де бүтіндейді, бірақ орынсыз қолданылса, жарақаттайды. Адамның ақылы да дәл осындай. Оның құндылығы қаншалықты өткір екенінде емес, қандай іске жұмсалғанында, – деген екен.
Бұл мысалдың астарында үлкен шындық жатыр. Адамның бойындағы әрбір қабілет белгілі бір жауапкершілікпен бірге жүреді. Білімнің пайдасы – оның адам өмірін жақсартуында. Ақылдың пайдасы – дұрыс шешімге жеткізуінде. Сөздің пайдасы – көңілге демеу болып, ақиқатты жеткізуінде.
БІЛІМ МЕН АМАЛДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ КӨПІР
Кітап оқыған адам көп нәрсе біледі. Бірақ оқығанын өміріне енгізбесе, сол білім қағаз бетіндегі мәлімет күйінде қала береді. Адам денсаулық туралы жүз кітап оқуы мүмкін. Бірақ дұрыс тамақтанбаса, қозғалыссыз өмір сүрсе, оның білімі денсаулығын жақсартпайды. Уақытты тиімді пайдалану туралы ондаған дәріс тыңдауы мүмкін. Бірақ күнделікті ісін жоспарламаса, уақытын босқа өткізе береді. Адамгершілік туралы көп сөйлеп, айналасындағы адамдарға дөрекілік танытса, оның сөзі мен әрекетінің арасында алшақтық пайда болады.
Білімнің шынайы өлшемі – оның өмірдегі нәтижесі.
Бірде жас мұғалім тәжірибелі әріптесінен: — Сіз балаларға қалайша тез тіл табысасыз? Мен қанша әдістемелік кітап оқысам да, кейбір оқушылармен жұмыс істеу қиын болып жүр, – деп сұрапты.
Қарт ұстаз сәл ойланып: — Сен балаларға нені үйрету керектігін жақсы білесің. Енді олардың нені сезініп жүргенін түсінуге тырыс. Сабақ жоспарыңда тақырып бар, ал баланың жүрегінде қандай сұрақ бар? Соған да жауап ізде, – депті.
Жас мұғалім осы сөзден кейін оқушыларымен қарым-қатынасын өзгертеді. Бұрын үндемейтін баланың отбасындағы жағдайын біледі, сабаққа қызықпайтын оқушының қабілетін байқайды. Бірте-бірте сыныптағы ахуал да өзгереді. Ол бұрын білмеген жаңа пәнді үйренген жоқ. Тек білгенін қолданудың жаңа жолын тапты. Міне, даналықтың бір көрінісі осы.
ДАНАЛЫҚ – ӘР НӘРСЕНІҢ АРТЫНДАҒЫ МӘНДІ КӨРУ
Кейде біз дүниеге тек сыртқы көрінісі арқылы баға береміз. Үйдің әдемілігіне қызығамыз, бірақ оның ішіндегі адамдардың қарым-қатынасына мән бермейміз. Қызметтің жоғары лауазымына ұмтыламыз, бірақ сол қызметтің жауапкершілігін ойламаймыз. Байлықты бағалаймыз, бірақ оның қандай еңбекпен келгенін сұрамаймыз.
Дана адам сыртқы көрініспен шектелмейді. Ол әр нәрсенің себебін, мақсатын және нәтижесін ойлайды. Біреудің үнсіздігін әлсіздік деп қабылдамайды. Оның артында сабыр немесе терең ой жатуы мүмкін екенін түсінеді. Біреудің қарапайым киіміне қарап бағаламайды. Адамның қадірі сыртқы сәнімен өлшенбейтінін біледі. Жеңілісті де біржола күйреу деп санамайды. Кейде сәтсіздіктің ішінде келешекке қажет сабақ жасырын тұратынын аңғарады.
Даналық адамды асығыс үкім шығарудан сақтайды. Өйткені әрбір оқиғаның бізге көрінбейтін жағы бар.
Бұл қасиет әсіресе бүгінгі ақпарат тасқыны заманында қажет. Қолымызда әлемдегі кез келген мәліметті табуға мүмкіндік беретін құрылғы бар. Бірнеше секундта жүздеген пікір оқимыз, мыңдаған бейнені көреміз. Бірақ ақпараттың көптігі адамның түсінігін автоматты түрде тереңдетпейді. Кейде көп ақпараттың арасында ақиқат көмескіленеді. Жалған мәлімет шындықтың кейпіне енеді. Адамдар тек өз пікірін растайтын деректерді іздеп, өзге көзқарасты тыңдаудан қалады. Мұндай жағдайда ақпаратты қабылдай білу ғана емес, оны сараптау, салыстыру, дұрыс қорытынды жасау қабілеті қажет.
Бүгінгі заманның сауатты адамы – тек ақпаратты тез табатын адам емес, оның ішінен пайдалысын таңдай алатын адам.
ДАНАЛЫҚТЫҢ НАҚТЫ ӨЛШЕМІ
Бірде ауылдың ақсақалына екі жігіт келіп, өзара дауын айтыпты. Біріншісі екіншісін кінәлап, болған оқиғаны өз пайдасына қарай түсіндіріпті. Екіншісі де қарсы жауап беріп, өзін ақтап әлек болыпты.
Ақсақал екеуін де үнсіз тыңдап алып: — Екеуің де өздеріңнің дұрыс екендеріңді дәлелдеуге келіпсіңдер. Ал араларыңдағы мәселені шешуге қайсың дайынсың? – деп сұрапты. Жігіттер бір-біріне қарап қалыпты.
— Дұрыс болу үшін кейде өзіңнің де қателескеніңді мойындау керек. Ал мәселені шешу үшін екеуіңнің де бір қадам шегіне білгендерің қажет. Тек жеңуді ойлаған адам татулықты жоғалтады, – деген екен ақсақал.
Бұл сөз екеуіне де ой салған көрінеді. Адамның даналығы кейде қаншалықты көп сөйлегенінен емес, қай кезде үндемей қалуды білгенінен байқалады. Қаншалықты қатты талап қойғанынан емес, қай кезде түсіністік таныта алғанынан көрінеді. Өзінің дұрыстығын қанша дәлелдегенінен емес, қателігін мойындай алғанынан танылады.
Даналық – өмірді күрделендіру емес, оның күрделі мәселелеріне орынды шешім табу.
Адам баласы білім жинауды тоқтатпауы керек. Бірақ әрбір жаңа білім оның мінезіне де әсер етуі тиіс. Көп оқыған сайын кішіпейіл бола түсуі, көп білген сайын жауапкершілігін сезінуі, өмірді тереңірек таныған сайын өзгенің жағдайын түсіне білуі қажет.
Өйткені білім адамға дүниені тануға көмектессе, даналық сол дүниеде қалай өмір сүру керектігін үйретеді.
Кешкілік әлгі екі маман ауылдың шетіндегі жаңа су құбырының жанында кездесіпті. Су мөлдір ағып жатыр екен. Бірінші маман біраз қарап тұрып: — Білесің бе, мен бұрын істің дұрыстығын есеппен өлшейтінмін. Қазір бір нәрсені түсіндім. Жақсы нәтиже алу үшін есептің өзі жеткіліксіз екен, – депті.
Екіншісі жымиып: — Есеп керек. Бірақ есептің артында адам тұрғанын ұмытпау керек, – деген екен.
Сол сәтте су құбырынан аққан мөлдір судың дыбысы екеуінің әңгімесін бөліп әкетті. Су өз міндетін атқарып жатты. Одан ешкім мақтау күтпеді, ешкім алғыс сұрамады. Тек өз жолымен ағып, тіршілікке нәр беріп тұрды.
Адам да осылай болса ғой…
Білгенін мақтан үшін емес, пайда үшін қолданса; ақылын айлаға емес, ақиқатқа жұмсаса; қолындағы мүмкіндігін өзгенің өмірін жақсартуға арнаса…
Сонда ғана білімнің шынайы жемісі көрінер еді.
Даналық – бәрін білу емес, білгеніңнің ішінен ең қажеттісін таңдай білу. Даналық – қолыңнан келгеннің бәрін істеу емес, істеуге тиіс нәрсені дұрыс орындау. Ал адамның шынайы кемелдігі – ақылының өткірлігінде ғана емес, сол ақылын қандай мақсатқа қызмет еткізгенінде.
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
