Адам баласы кейде қолындағы байлықтың қадірін жоғалтқаннан кейін ғана түсінеді. Біреу дәулетінен айырылады, біреу денсаулығын жоғалтады, енді біреу еркіндігінен ажырайды. Бірақ осылардың бәрінен де қымбат, қайта сатып алуға келмейтін бір байлық бар. Ол – уақыт. Өйткені кеткен малдың орнын толтыруға болады, жоғалған денсаулықты емдеуге мүмкіндік бар, тіпті бостандықтан айырылған адам да бір күні есіктен еркін шығуы мүмкін. Ал өткен бір минутты дүниенің бар алтынына айырбастап қайтара алмайсың.
Күн сайын таң атқанда адамға жиырма төрт сағаттан жаңа өмір беріледі. Біреу сол уақытты еңбекке жұмсайды, біреу табыс табуға, енді біреу қызық қуып, күннің қалай батқанын байқамай қалады. Кешке қарай бәріміздің күніміз бірдей аяқталғанымен, сол күннен алған нәтижеміз әртүрлі. Бір адамның жиырма төрт сағаты ізгілікке, білімге, пайдалы іске айналса, екінші адамның дәл сондай уақыты бос әурешілікпен өтіп кетеді. Уақыттың әділеттілігі де осында: ол ешкімді алаламайды, бірақ әркімге әртүрлі есеп береді.
Бірде тергеу изоляторындағы шағын бөлмеде бірнеше адам үнсіз отырды. Темір тордың ар жағынан түскен күн сәулесі еденге төртбұрыш болып жайылыпты. Сырттағы өмір әдеттегі қалпымен өтіп жатты: біреулер жұмысқа асығып, біреулер базардан сауда жасап, енді біреулер отбасымен дастарқан басында отыр. Ал мұнда уақыттың жүрісі мүлде басқа еді. Әр минут ұзаққа созылып, әр сағат адамның ойын сан-саққа жүгіртетін.
Қасында отырған орта жастағы кісі терезедегі темір торға ұзақ қарап қалды.
– Еркіндікте жүргенде уақыттың қадірін білмеппін, – деді ол кенет.
– Қазір білдіңіз бе? – деп сұрады жас жігіт.
– Қазір де кеш түсініп жүрген шығармын. Бұрын бір күннің қалай өткенін байқамайтынмын. Жұмыс, телефон, ақша, кездесу… Бәріне үлгеретіндей көрінетінмін. Бірақ өзіме, бала-шағама, жан дүниеме уақыт бөлмеппін.
Жас жігіт жауап қатпады. Оның да ойында үйіндегі кішкентай қызы жүр еді. Қызын соңғы рет құшақтағанда, «тез келемін» деген. Енді сол сөздің қаншалықты ауыр екенін түсіне бастаған.
Адам еркін жүргенде уақытты өзінікі санайды. Қалаған жеріне барады, қалаған ісін істейді, ертеңіне жоспар құрады. Бірақ еркіндіктің өзі де шексіз емес. Оның көрінбейтін шекарасы бар. Сол шекараның бірі – адамның ар-ұяты, екіншісі – жауапкершілігі, үшіншісі – өмірдің өткіншілігі. Осыны ұмытқан адам өзіне берілген мүмкіндікті өз қолымен азайтады.
Біздің көпшілігіміз бір сағатты табыс табуға, бір сағатты телефон қарауға, тағы бір сағатты бос әңгімеге жұмсауға қиналмаймыз. Ал жан дүниемізді тыныштандыратын, өміріміздің мәнін еске салатын бес уақыт намазға келгенде уақыт тапшы болып шыға келеді. Сонда адам өзінен сұрауы керек: мен күні бойы кімге және неге қызмет етіп жүрмін? Менің бар тіршілігім тек бүгінгі қажеттіліктерімді өтеу үшін ғана ма?
Бес уақыт намазға бөлінетін уақыт – жай ғана күн тәртібіндегі міндет емес. Ол адамның өз өміріне есеп беретін, асығыс ойларын жинақтайтын, жүрегін тыныштандыратын рухани аялдамасы. Адам күніне бірнеше рет тіршіліктің қарбаласынан алыстап, өзінің кім екенін, қайдан келгенін, қайда бара жатқанын ой елегінен өткізеді. Мұндай сәттер адамның ішкі дүниесіне тәртіп орнатады.
Рухани тыныштық жоғалған кезде оның салдары мінезден де байқалады. Болмашы нәрсеге ашуланамыз, жақындарымыздың көңілін қалдырамыз, өзгенің жетістігіне қызғанышпен қараймыз. Ертеңге деген үмітіміз азайып, бүгінгі қиындықты бүкіл өміріміздің үкімі сияқты қабылдаймыз. Кейде адамға жаңа жағдай емес, жаңа көзқарас қажет болады. Өйткені сыртқы әлем өзгермесе де, ішкі дүниесі түзелген адамның өмірге деген қатынасы өзгереді.
Абақтыдағы адамдардың бірі күн сайын таңертең ерте тұрып, намаз оқитын болды. Алғашқы күндері мұны ешкім байқамады. Кейін қасындағы жігіт те оған қосылды. Бір күні бұрын үнемі ашуланып жүретін әлгі орта жастағы кісі де қатарларына келді. Олар бір-біріне ақыл айтқан жоқ, өткен өмірлерін ақтап алуға тырыспады. Тек үнсіздік ішінде өздерімен бетпе-бет келді.
– Қызық, – деді бір күні жас жігіт. – Бұрын бір сағат бос отырсам, жүйкем жұқаратын. Қазір осы уақыттың ішінде өзімді қайта танып жатқандаймын.
– Адам кейде сыртынан қамалғанда емес, ішінен қамалғанда көбірек қиналады, – деді әлгі кісі. – Ашуға, өкінішке, тәкаппарлыққа, орындалмаған арманға тұтқын болып жүре береді екен.
Осы сөзден кейін екеуі де үнсіз қалды.
Шын мәнінде, қиындықтың өзі адамды тәрбиелемейді. Қиындыққа қалай қарайтыны, одан қандай сабақ алатыны адамды өзгертеді. Біреу басына іс түскенде бар кінәні өзгеден іздейді, екіншісі өзіне үңіліп, қателігін мойындайды. Біреу тағдырға өкпелеп, үмітсіздікке беріледі, енді біреу осы кезеңді өмірін қайта қарауға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Бірдей жағдай екі түрлі адамды қалыптастыруы мүмкін.
Уақыттың тағы бір таңғаларлық қасиеті бар: оның ұзақтығы сағатпен өлшенгенімен, құндылығы нәтижесімен анықталады. Кейде адам бір сағатта өмір бойы ұмытпайтын сабақ алады. Кейде бір күн бойы жүріп, ешқандай пайдалы ойға келмейді. Ал ізгі мақсатпен өткізілген қиындықтың өзі адам үшін үлкен рухани мектепке айналуы мүмкін. Сол себепті адамның басынан өткен әрбір ауыр кезеңді тек жоғалтқан уақыт деп қарастыру дұрыс емес. Егер ол кезеңде адам өз қатесін түсініп, мінезін түзеп, өзгелерге мейіріммен қарауды үйренсе, онда сол уақыттың да өзіндік жемісі бар.
Бірде жас жігіт әкесіне жазған хатын қайта оқып отырды. Алғашқы жолдары ауыр сөздерге толы еді. Ол өзінің жағдайына, әділетсіздікке, адамдардың сатқындығына шағымданған. Бірақ хаттың соңына қарай сөздері өзгеріпті. «Әке, мен бұрын сіздің айтқандарыңызды түсінбеппін. Уақыттың қадірін де, отбасының орнын да білмеппін. Егер осы жерден шықсам, өмірімді бұрынғыдай өткізбеймін. Қызымды құшақтап, оның әрбір сөзіне құлақ асамын. Сізбен көбірек сөйлесемін. Ең бастысы, өзімді түзетуге тырысамын», – деп жазыпты.
Ол хатты бүктеп, кеудесіне басты. Көзінен аққан жасты ешкімге көрсеткісі келмеді. Бірақ бұл жолғы жас әлсіздіктен емес, жүрегінде қайта оянған үміттен туған еді.
Адам өмірінде таңдаулар көп. Соның бірі – бүгінгі бір сағатты қайда жұмсау. Құмар ойынға ақша тігіп, аз ғана мүмкіндіктің соңынан жүгіретін адамдар бар. Олар ұтыстың аз ықтималдығын біле тұра, бар үмітін соған байлайды. Ал мәңгілік өмірге дайындықты кейінге қалдырады. Дүниелік пайдаға келгенде есепке жүйрік адам рухани пайдаға келгенде неге соншалықты салғырт?
Мәселен, мың адамның арасындағы бір ғана жеңімпазға үміт артып, соған қолындағы қаражатын жұмсау көп адамға қызық көрінеді. Өйткені адам ұтысқа жетелейтін арманға сенгісі келеді. Ал ақыреттік өмірдің бар екенін пайғамбарлар мен ізгі жандардың хабарлары арқылы таныған адам үшін мәңгілік бақытқа бастайтын жолды таңдамау – әлдеқайда үлкен тәуекел. Бұл жерде мәселе тек ұту ықтималдығында емес, адамның өз болашағына қаншалықты жауапкершілікпен қарайтынында.
Егер адам күніне жиырма төрт сағаттың жиырма үш сағатын өткінші тіршіліктің қамына жұмсап, қалған бір сағатын рухани дүниесіне арнаса, бұл дүниелік міндетінен бас тартқан болып саналмайды. Керісінше, өз өмірінің екі қырын да үйлестіргені. Өйткені адам тек денеден тұрмайды. Оның тәні азыққа мұқтаж болса, жаны да мағынаға, тыныштыққа және үмітке мұқтаж.
Кешкісін изолятордағы бөлмеге тағы да күн сәулесі түсті. Бірақ бұл жолы жас жігіт терезеге бұрынғыдай мұңмен қарамады. Ол ертеңгі күннің қандай боларын білмейтін. Қашан босайтыны да белгісіз еді. Дегенмен бір нәрсені анық түсінді: адамның қолында тұрған ең үлкен мүмкіндік – бүгінгі күн. Ертеңге қалдырылған ізгі іс кейде орындалмай қалуы мүмкін, ал бүгін жасалған бір жақсылық адамның бүкіл өміріне бағыт бере алады.
Ол жай ғана басын көтеріп, қасындағы кісіге қарады.
– Аға, ертең таңертең бірге тұрамыз ба?
– Әрине, – деді ол. – Ертеңді күтпей-ақ, бүгіннен бастайық.
Темір есіктің ар жағында түн қоюланып бара жатты. Ал олардың көңілінде жаңа бір таңның сәулесі пайда болған еді.
Өмірдің ең үлкен шығыны – уақыттың өтуі емес, оның не үшін берілгенін ұмытумен өтуі. Жиырма төрт сағаттың ішінде бір сағатты мәңгілікке арнаған адам қалған жиырма үш сағатын да мәнді өткізуге үйренеді. Өйткені уақытты бағалау – өмірді бағалау, ал өмірді бағалау – өзіңе берілген аманатқа адал болу.
