Тауыс құсының сұлулығына қарап тұрып, адамның жүрегінде қандай ойлар оянатынын ешкім өлшеп бере алмайды. Біреу оның құйрығындағы мың құбылған өрнекке сүйсінеді, енді біреу сол өрнектердің әрқайсысына жасырылған ғажайып шеберлікті аңғаруға тырысады. Ал енді біреу құстың әсемдігіне соншалықты беріліп, оның сұлулығы қайдан келгенін ұмытып кетеді.
Бір күні қала сыртындағы үлкен баққа екі дос серуендеуге келді. Бақтың ортасында жұрттың назарын өзіне аударған ерекше бір тауыс құсы жүр екен. Оның денесі сымбатты, мойны иілген, ал ұзын құйрығындағы сан түрлі өрнектер күн сәулесіне шағылысып, бірде жасыл, бірде көк, бірде алтын түстес болып құбылады. Құс құйрығын жайғанда, айналасындағы адамдардың бәрі үнсіз қалды. Кәдімгі тіршілік бір сәтке тоқтап қалғандай көрінді.
— Мына сұлулыққа қарашы! — деді достардың бірі. — Осындай ғажапты көрген адам қалай ғана сүйсінбей тұра алады?
Ол құстың қасына жақындап, ұзақ қарап тұрды. Әрбір қауырсынын жеке-жеке тамашалады. Құйрығындағы өрнектердің бір-біріне ұқсамайтынына, әрқайсысының өзіндік үйлесімі бар екеніне таңғалды. Оның жүрегі толқып, көңілі ерекше әсерге бөленді. Құстың сұлулығы оны өзіне баурап алғаны соншалық, айналасындағы басқа нәрселерді байқамай қалды.
— Мұндай әсемдік өздігінен пайда бола салмайтын шығар? — деді екінші досы.
Бірінші дос оның сөзін естімегендей, құсқа қарап тұра берді.
Арада біраз уақыт өтті. Тауыс құсы құйрығын жинап, бақтың ішіне қарай жүріп кетті. Күннің жарығы өзгеріп, әлгі жарқыраған өрнектер де көзден алыстай бастады. Келесі күні достар қайта келгенде, құстың қауырсындарындағы көрініс кешегідей емес еді. Бір өрнек көмескіленіп, екіншісі күн сәулесіне қарай басқа реңкке енген. Уақыт өте келе қауырсындар түлеп, бұрынғы әсемдіктің бір бөлігі жоғалды.
Бірінші дос бұған іштей қиналды.
— Кеше ғана қандай керемет еді! Бүгін сол сұлулықтың өзі өзгеріп барады. Неге адам сүйсінген нәрсесі мәңгі сақталмайды? — деді ол.
Екінші дос үндемеді. Құсқа бір қарап, досының жүзіне көз салды.
— Сен құстың сұлулығын жақсы көрдің. Бірақ сол сұлулықтың қайдан келгенін ойладың ба? — деді ол.
— Қайдан келуші еді? Оның бойындағы ерекше қасиеттен, табиғатынан.
— Ал сол табиғатқа осындай қасиетті кім берген?
Бірінші дос жауап таппады.
Ол үшін құстың әсемдігі өз алдына бір әлем еді. Оның көз алдында сұлулықтың өзі ғана тұрды. Сол сұлулықтың өзгеруі көңілін құлазытқан сайын, ол өзіне түрліше түсінік іздей бастады. Ақырында, құстың бойындағы рухтың ерекше биік екеніне, оның ішкі болмысы осындай сұлулықты өзі тудыратынына сенгісі келді. Тіпті сол құстың жаратушысы мен жаратылысы біртұтас деген ойға да жақындай түсті.
Осылайша ол өзі сүйсінген көріністі түсіндірудің орнына, сол көріністің өзін түпкі себепке айналдырды. Суретшіні іздеудің орнына, суреттің ішінен суретшіні тапқысы келді.
Екінші досы болса, құстың әрбір қауырсынын мұқият зерттей бастады.
— Қарашы, — деді ол, — әрбір қауырсынның түсі мен өрнегі белгілі бір өлшемге бағынған. Бірі екіншісіне кедергі келтірмейді. Әрқайсысы өз орнында тұр. Мұнда жай ғана әдемілік емес, үйлесім бар. Үйлесімнің артында есеп, есептің артында білім, білімнің артында мақсат бар.
— Бірақ құстың бойында осының бәрін жасайтын күш жоқ па? — деді досы.
— Құстың бойында сұлулық бар. Бірақ сол сұлулықты өзі жасаған деп айта аламыз ба? Оның қауырсыны өз түсін өзі таңдай ма? Құйрығындағы өрнектерді өзі есептеп орналастыра ма? Қанатын жайғанда қандай көрініс пайда болатынын алдын ала біліп, соған сай әрекет ете ме? Құс — осы өнердің иесі емес, сол өнер көрініс тапқан жаратылыс.
Ол сәл аялдап, құстың құйрығына тағы бір мәрте қарады.
— Мына бір қауырсынның өзінде қаншама нәзік өрнек бар. Әрбір өрнек белгілі бір тәртіппен орналасқан. Осындай шексіз шеберлікті кездейсоқ құбылысқа балауға бола ма? Құс өз болмысын өзі жаратпаған. Оның әсемдігі — өзінен жоғары тұрған шеберліктің көрінісі.
Бірінші досы ойланып қалды.
— Сонда сенің айтпағың, құсқа сүйсінуге болмайды дегенің бе?
— Жоқ, керісінше. Оның сұлулығына сүйсіну керек. Бірақ сүйсінген кезде сол сұлулықтың иесін ұмытпау керек. Әсемдікке қарап, оны жаратқан шеберді тану — сұлулықты кеміту емес, оның қадірін тереңірек түсіну.
— Ал құстың бойындағы рух ше? Оның сұлулығына әсер ететін ішкі болмысы жоқ па?
— Әрине, бар. Бірақ ішкі болмыстың болуы оны жаратушыға айналдырмайды. Әдемі бір кітапты алайық. Оның әрбір бетінде терең ой, көркем сөз, үйлесімді сөйлем бар делік. Біз кітаптың мазмұнына сүйсінеміз. Бірақ кітаптың ішіндегі кейіпкерді автор деп айта алмаймыз. Қағаз бен сия жазушының орнын баса алмайды. Кітап — жазушының ойын жеткізетін құрал ғана.
Екінші досы қалтасынан шағын дәптерін алып шықты. Оның алғашқы бетінде әдемі жазылған бірнеше сөйлем бар еді.
— Мына жазуларды кім жазды? — деп сұрады ол.
— Сен жаздың, — деді досы.
— Дұрыс. Енді осы дәптердегі әріптерді жазған сия мен қағаздың өзара бірігіп, жазушыға айналғанын айта аламыз ба? Немесе жазушы дәптердің ішіне кіріп алып, оның әріптері арқылы сөйлеп тұр дейміз бе?
— Жоқ, әрине.
— Ендеше, табиғаттағы өнерді де солай түсіну керек. Жаратылған нәрсе мен оны жаратқан Иенің арасында айырмашылық бар. Бірі — өнер туындысы, екіншісі — сол өнердің Иесі. Туындының әсемдігі оның авторының шеберлігін танытады, бірақ автор туындының ішіне айналып кетпейді.
Осы кезде бақтың қызметкері келіп, құстың жемсауына дән шашты. Тауыс құсы бірден сол жерге жақындап, дәндерді шоқи бастады. Кешегі көздің жауын алған сұлулық енді қарапайым тіршілік көрінісіне айналды. Құс аштығын қандырып, су ішті де, көлеңкеге барып жайғасты.
Бірінші досы оған ұзақ қарады.
— Қызық екен, — деді ол ақырын. — Мен оны тек сұлулығы үшін ғана жақсы көріппін. Ал бүгін оның да тіршілік иесі екенін, өзіне берілген мүмкіндіктер аясында өмір сүретінін байқадым.
— Сен оның сұлулығын көрдің, бірақ сол сұлулықтың артындағы мағынаны іздемедің. Адам кейде сүйген нәрсесіне соншалықты беріліп кетеді, тіпті сүйіспеншілігінің шынайы бағытын жоғалтады. Сүйікті дүниесі өзгерсе, өзі де күйзеледі. Өйткені ол мәңгілік мәнді өткінші көріністен іздеген.
— Сонда дүниеге деген сүйіспеншіліктің де адамды жаңылыстыратын тұсы бар ғой?
— Бар. Әсіресе адам сұлулықты оның қайнарынан ажыратып қараса, өткінші нәрсені мәңгілік деп қабылдауға бейім келеді. Бүгін гүлге сүйсінеді, ертең гүл солғанда қайғырады. Бір адамның келбетіне ғашық болады, уақыт өте сол келбет өзгергенде сезімі де өзгереді. Бір ғимараттың сәніне таңғалады, бірақ оның артындағы сәулетшінің ақылын елемейді. Сөйтіп, көзге көрінген нәрсені түпкі себеп деп ойлап қалады.
Бірінші досы үнсіз бас изеді.
Ол енді құстың құйрығына бұрынғыдай ғана қарамайтын болды. Әрбір қауырсын оған бір-бірінен бөлек тұрған әдемі өрнек емес, тұтас бір шеберліктің бөлшегі болып көрінді. Құстың қанатын жайып, қайта жинауы да енді жай қозғалыс емес, белгілі бір тәртіппен берілген жаратылыс ерекшелігі еді.
— Демек, — деді ол, — шынайы сүйсіну дегеніміз — әсемдіктің өзіне байланып қалмай, сол әсемдікті сыйлаған шеберлікті тану екен ғой.
— Дәл солай. Әдемі хатты оқып, хат иесін ұмытпа. Көркем суретті тамашалап, суретшінің қолтаңбасын елеусіз қалдырма. Жаратылыстың ғажайыптарына қарап, олардың артындағы шексіз даналық пен құдіретті аңғаруға тырыс.
Кешкі күн бақтың үстіне алтын сәулесін төкті. Тауыс құсы қанатын жайып, соңғы рет құйрығын керді. Екі дос та оған қарады. Бірақ екеуінің көзқарасы енді бірдей емес еді.
Бірі әсемдіктің өзгеруіне мұңайып қарайтын. Екіншісі сол өзгерістің өзінен де шеберліктің үздіксіз көрінісін көретін.
Сол сәтте бірінші досының санасында бір ой оянды: адам кейде өзі сүйген дүниені жоғалтып алудан қорқып, сол дүниенің шынайы қадірін түсінуге мүмкіндік беретін ақылын да кейінге ысырады екен. Сүйіспеншілік ақылмен ұштаспаса, адамды ақиқатқа жақындатудың орнына, одан алыстатуы мүмкін.
Өйткені сұлулықтың өзі — соңғы аялдама емес, ақиқатты танытатын жол.
Адам сол жолда көз алдындағы көрініске ғана байланып қалса, өткіншіліктің тұтқынына айналады. Ал әрбір әсемдіктен оның қайнарын, әрбір өнерден шеберді, әрбір үйлесімнен даналықты іздесе, дүниеге деген сүйіспеншілігі де терең мағынаға ие болады.
Тауыс құсының мың құбылған қауырсыны ертең түлеп, бүгінгі қалпын жоғалтуы мүмкін. Бірақ сол қауырсындардан көрінген шеберліктің мәні жоғалмайды. Сурет өзгереді, ал суретшінің өнері туралы ой өзгермейді.
Адамның басты жаңылысы — дүниені сүюінде емес, дүниедегі сұлулықты оның Иесінен бөліп алып, өз алдына дербес құндылық деп қабылдауында. Дүниеге деген махаббаттың ең үлкен сынағы да осында: сүйген нәрсең өзгергенде, сен оның сұлулығын ғана жоқтайсың ба, әлде сол сұлулықтың мәңгілік қайнарын тануға бет бұрасың ба?
Автор: ІЗГІЛІК НАҒИ
